Khái niệm
Điều 14 BLDS qui định: Năng lực hành vi dân sự của cá nhân là những khả năngcủa cá nhân bằng hành vi của mình xác lập, thực hiện quyền, nghĩa vụ dân sự.
Năng lực hành vi dân sự của cá nhân không chỉ bao gồm khả năng tạo ra các quyềnvà gánh vác các nghĩa vụ dân sự bằng
chính hành vi của mình mà còn phải tự chịutrách nhiệm về những hậu quả pháp lý do chính hành vi của họ mang lại.
b. Mức độ năng lực hành vi dân sự của cá nhân
Pháp luật dân sự qui định mọi cá nhân đều bình đẳng về năng lực pháp luật dân sự,nhưng lại xác định năng lực hành vi dân sự của cá nhân không giống nhau. Việc xácđịnh mức độ năng lực hành vi dân sự dựa vào độ tuổi và khả năng nhận thức (hiểuđược hành vi và hậu quả của hành vi) để phân biệt thành các mức độ khác nhau.
- Năng lực hành vi dân sự đầy đủ:
Người từ đủ 18 tuổi trở lên có khả năng nhậnthức và làm chủ được hành vi của mình có quyền tự tham gia vào các quan hệ phápluật dân sự một cách độc lập và tự chịu trách nhiệm về những hành vi do họ thực hiện.
- Mất năng lực hành vi dân sự:
Khi một người bị bệnh tâm thần hoặc mắc các bệnhkhác mà không thể nhận thức, làm chủ được hành vi của mình, thì theo yêu cầu củangười có quyền, lợi ích có liên quan Toà án ra quyết định tuyên bố mất năng lực hànhvi dân sự trên cơ sở kết luận của tổ chức giám định có thẩm quyền. Theo qui định củaBộ luật Dân sự việc tuyên bố mất năng lực hành vì thuộc thẩm quyền của Toà án vàtheo thủ tục tố tụng dân sự. Trước khi đưa vụ án ra xét
xử để quyết định tuyên bố mấtnăng lực hành vi dân sự Toà án phải trưng cầu giám định và có kết luận của tổ chứcgiám định pháp y tâm thần (chứ không phải của cơ sở y tế khác) để tránh tình trạng cósai sót, nhầm lẫn trong việc quyết định.
Trong trường hợp cá nhân bị tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự thì mọi giaodịch dân sự đều do người đại diện theo pháp luật xác lập, thực hiện.
Khi không còn căn cứ tuyên bố một người mất năng lực hành vi dân sự thì theo yêucầu của chính người đó hoặc của người có quyền, lợi ích liên quan (cha, mẹ, vợ hoặcchồng) Toà án ra quyết định huỷ bỏ quyết định tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự.
- Không có năng lực hành vi dân sự:
Người chưa đủ 6 tuổi thì không có năng lựchành vi dân sự, mọi giao dịch dân sự của người chưa đủ 6 tuổi đều do người đại diệntheo pháp luật xác lập, thực hiện.
- Hạn chế năng lực hành vi dân sự:
Điều 23 BLDS qui định: ” Người nghiện matuý hoặc nghiện các chất kích thích khác dẫn đến phá tán tài sản gia đình thì theo yêucầu của người có quyền, lợi ích có liên quan, cơ quan hoặc tổ chức hữu quan Toà ánra quyết định là bị hạn chế năng lực hành vi dân sự”.Điều kiện có quyền yêu cầu TA tuyên bố hạn chế năng lực hành vi dân sự:
+ Nghiện ma tuý hoặc các chất kích thích khác.
+ Phá tán tài sản gia đình nghĩa là làm cho tài sản bị thiệt hại mất mát, hao hụt màkhông mang lại lợi ích gì. Thường những trường hợp nghiện ma tuý, cờ bạc, rượu chèvà sống vô trách nhiệm với gia đình, xã hội thì có hành vi phá tán tài sản.
Tuy nhiên trong thực tế có rất nhiều trường hợp vì cờ bạc, số đề dẫn đến phá tán tàisản gia đình nhưng trong qui định của BLDS mới chỉ qui định đến trường hợp bị“nghiện” mà chưa qui định trường hợp này.
Trong trường hợp cá nhân bị tuyên bố hạn chế năng lực hành vi dân sự thì mọi giaodịch dân sự liên quan đến taì sản của người đó phải có sự đồng ý của người đại diệntheo pháp luật do TA chỉ định trừ những giao dịch dân sự nhỏ phục vụ nhu cầu sinhhoạt hàng ngày.
- Năng lực hành vi dân sự một phần:
Người có năng lực hành vi dân sự một phầnlà những người chỉ có thể xác lập, thực hiện quyền và nghĩa vụ của mình trong mộtgiới hạn nhất định, ngoài ra các quan hệ dân sự khác phải có sự đồng ý của người đạidiện mới có giá trị pháp lý.
Điều 20 BLDS quy định: Người từ đủ 6 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi khi xác lập, thựchiện các giao dịch dân sự thì phải được người đại diện theo pháp luật đồng ý, trừ giaodịch phục vụ nhu cầu hàng ngày phù hợp với lứa tuổi hoặc pháp luật có quy địnhkhác.
Những người từ đủ 15 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi có thể tự mình xác lập, thực hiệncác giao dịch dân sự trong phạm vi tài sản riêng mà không cần người đại diện theo pháp luật, trừ trường hợp pháp luật có qui định khác.