2.3. Đặc trưng thi pháp cổ tích
2.3.2. Thi pháp nhân vật
2.3.2.1. Đặc trưng nhân vật cổ tích thần kì
a. Mối quan hệ bạn bè: Của Thiên trả Địa, Bốn người bạn.
b. Mối quan hệ gia đình, anh em: Nhân tham tài nhi tử, điểu tham thực nhi vong; Thạch Sanh; Người dì ghẻ ác nghiệt hay là sự tích con dế; Bính và Đinh; Hà rầm hà rạc; Mũi dài; Hai anh em và con chó đá.
c. Mối quan hệ xã hội: Con mụ lường; Chàng đốn củi và con tinh; Tam và Tứ; Quân tử;
Người thợ đúc và anh học việc; Hai cô gái và cục bướu; Người dân nghèo và Ngọc Hoàng.
d. Quan hệ giữa địa chủ với người làm thuê, người nghèo: Cây tre trăm đốt; Người lấy cóc;
Lấy chồng dê.
e. Quan hệ giữa vua quan và dân: Ai mua hành tôi hay là lọ nước thần; Quan Triều hay là chiếc áo tàng hình.
Nhân vật trong truyện cổ tích phức tạp, đa dạng và mang tính hiện thực rõ nét hơn nhân vật trong thần thoại, truyền thuyết. Nếu thần thoại là “nghệ thuật vô ý thức” thì cổ tích là “nghệ thuật đích thực”.Nhân vật thần kì có nhiều kiểu típ nhân vật:
- Nhân vật có tài lạ như típ truyện: Bốn anh tài, Ba chàng thiện nghệ…
- Nhân vật mồ côi ở với ghì ghẻ và em cùng cha khác mẹ (người con riêng) như kiểu típ truyện Tấm Cám, …
- Nhân vật mồ côi ở với anh hoặc chú ( người em út) như típ truyện Cây khế.
- Nhân vật nghèo khổ đi làm thuê cho địa chủ phú ông (người đi ở) như típ truyện Cây tre trăm đốt, Sự tích con khỉ…
- Nhân vật mồ côi là dạng nhân vật tráng sĩ như típ truyện: Thạch sanh, Âm dương giao chiến…
- Nhân vật mồ côi có hình dạng xấu xí ( người đội lốt vật) như típ truyện Sọ Dừa, Lấy vợ Cóc, Lấy chồng Dê … Kiểu nhân vật đội lốt dưới một lốt xấu nhưng chứa đựng bản chất tốt.
Cổ tích thần kì đã gần đến một kiểu hiện thực điển hình, đó là nhân vật được tô điểm, khái quát hoá mà khi gặp một nhân vật bất hạnh nào cũng có nét chung giống nhau nên chỉ cần một nhân vật bất hạnh là có thể khái quát lên đặc điểm của nhân vật bất hạnh nói chung. Hiện thực trong cổ tích thần kì là bức tranh cuộc sống xã hội thời phong kiến cùng với sự đối lập hai hạng người tiêu biểu là người nghèo và người giàu có, người bất hạnh và kẻ quyền thế, người lương thiện và kẻ độc ác. Dù là có sự can thiệp của lực lượng thần kì nhưng sự đổi đời của nhân vật lương thiện vẫn có cơ sở trong cuộc sống đời thường với những tấm gương con nhà nghèo học giỏi đỗ đạt cao rồi được làm quan và đổi đời. Những cô gái nết na, hiếu thảo, chăm chỉ, đảm đang, khéo léo thường vẫn có nhiều trong các gia đình nghèo và nhờ vậy mà không ít trong số họ được lấy chồng danh giá, được đổi thân phận cơ cực, nghèo hèn. Hiện thực trong cổ tích là hiện thực đời thường, khác với thần thoại và truyền thuyết là hiện thực của các hiện tượng tự nhiên và cuộc sống xã hội, hiện thực gắn với các sự kiện và nhân vật ít nhiều có trong lịch sử. Nhưng dù sao thì yếu tố kì ảo, huyền thoại trong cổ tích thần kì, yếu tố hiện thực phần nào được tưởng tượng chi phối nên đã làm giảm chất liệu hiện thực so với bộ phận cổ tích hiện thực hay còn gọi là cổ tích sinh hoạt. Chất hiện thực trong cổ tích sinh hoạt đã gắn với thực tế đời sống, tuân theo qui luật của hiện thực nên ít có kiểu kết thúc có hậu như cổ tích thần kì. Chủ đề của cổ tích thần kì đơn điệu, chỉ quanh quẩn với đề tài nhân vật bất hạnh nhưng cổ tích sinh hoạt lại đề cập đến những vấn đề nhạy cảm, thiết thực trong sinh hoạt và quan hệ giữa con người với nhau. Còn cổ tích sự tích là bộ phận trung gian, nó có sử dụng yếu tố thần kì để giải quyết số phận nhân vật nhưng lại kết thúc bi kịch, tuy nhiên được thi vị hoá bằng sự hoá thân. Nó cũng đề cập đến cuộc sống đời thường như cổ tích sinh hoạt nhưng không khái quát hoá như cổ tích thần kì nên gần với cuộc sống đời thường hơn.
Theo Nguyễn Xuân Đức: “Chủ yếu, nhân vật truyện cổ tích thần kì là nhân vật phân tuyến”.105 Nhân vật được hình thành theo hai tuyến đối lập nhau: tuyến thiện và tuyến ác, tuyến ân nghĩa và tuyến gian tà, tuyến tốt và tuyến xấu. Tuyến thiện là những nhân vật xuất thân từ nông dân nghèo, những người bất hạnh, thấp cổ bé họng trong xã hội phong kiến. Họ thuộc những người chính nghĩa mang đầy đủ những nét đẹp và đặc tính tốt của con người như đẹp trai, xinh gái (dù đội lốt thú nhưng bên trong là lốt người đẹp), cần cù, chăm chỉ, chịu thương chịu khó, nhân hậu, thông minh, giàu lòng vị tha, hiền lành, không tham lam. Tuyến ác là những con người nắm quyền kinh tế và chính trị thường là từ anh chị cả đến phú nông, vua quan. Họ thuộc những người phi nghĩa, mang đầy đủ những đặc tính xấu từ ngoại hình đến nhân cách: xấu trai, xấu gái hoặc không đẹp bằng nhân vật chính nghĩa, lười nhác, ích kỉ, hẹp hòi, đố kị, ngu dốt, hung dữ, tham lam. Nhân vật thiện tốt từ đầu đến cuối, nhân vật ác xấu từ đầu đến cuối, tốt cũng tốt một cách toàn diện và xấu cũng xấu đến tàn tệ. Đây là cách xây dựng nhân vật lí tưởng hóa theo kiểu cực tuyến rõ ràng, không có lẫn lộn tốt xấu. Nhân vật không có chuyển biến tính cách, đạo đức. Nhân vật sinh ra tham lam cứ thế không thay đổi, tuyệt nhiên không có chuyển biến gì. “Truyện cổ tích thần kì hầu như không hề biết đến sự thay đổi, sự phát triển tính cách nhân vật...Nhân vật xuất hiện trong cổ tích từ đầu bằng những nhân cách nào thì nó sẽ tồn tại đến cuối truyện với nhân cách đó ”. Nhân vật cổ tích thần kì mang hành vi chức năng.106 Tuy nhiên, đối với nhân vật Tấm thì có sự thay đổi.
105 Nguyễn Xuân Đức (2003), Những vấn đề thi pháp văn học dân gian, Nxb. Khoa học Xã hội, H., tr.84-91.
106 Nguyễn Xuân Đức (2003), Những vấn đề thi pháp văn học dân gian,Sđd., tr.84-91.
Nhân vật này đã lộ ra bản tính ác trong việc trả thù man rợ người em của mình. Đây là kiểu trả thù không có trong cốt truyện cổ tích Việt Nam và không phải bản chất nhân văn của người Việt.
“Nhân vật trong truyện cổ tích không có sức mạnh ma thuật vốn có ở nhân vật huyền thoại.
Nhân vật có sức mạnh nhờ sự bảo trợ đặc biệt của các thần. Về sau, các sức mạnh thần kì đó nói chung như đã bị loại khỏi nhân vật và ở mức độ nhất định chúng hoạt động thay cho nhân vật”107. Nhân vật kì diệu hoặc vật kì diệu thường đứng về phe thiện, giúp đỡ họ những lúc khó khăn, bế tắc trong cuộc sống. Nhân vật kì diệu phần lớn là tiên, bụt (phật). Vật kì diệu bao gồm đủ loại như Rùa thần, Chim thần, cá Bống, chim Vàng anh, cây Xoan đào, quả Thị...Riêng truyện “Thạch Sanh”, yếu tố kì diệu vừa nghiêng về nhân vật thiện như Vua thủy tề, cây đàn, niêu cơm; vừa là vật trung gian như Trăn tinh, Đại bàng...Đây là yếu tố kì diệu thuộc tuyến ác nhưng không nghiêng về phe ác. Nó là lực lượng ác đối với bất cứ ai. Trăn tinh có thể ăn thịt bất cứ ai và Đại bàng có thể cắp bất cứ người con gái đẹp nào. Một vật thần trung gian nữa đó là chim Đại bàng trong truyện Cây khế. Chim Đại bàng không thiên vị ai, không giúp ai trong hai phe thiện (người em), ác (người anh). Yếu tố kì diệu dạng này chỉ vì mục đích thử thách, phân định tài năng và bản chất nhân vật chứ không nhằm trợ giúp hay ám hại nhân vật thiện. Trăn tinh và Đại bàng trong truyện Thạch Sanh nhằm để thử thách nhân vật còn chim Đại bàng trong truyện Cây khế nhằm phân định bản chất nhân vật.
Nhân vật truyện cổ tích thần kì thường không rõ tính cách. Tất cả những nhân vật thiện đều có bản chất giống nhau, tính cách hao hao giống nhau, chỉ khác nhau tình huống, hành động nhân vật. Nhân vật ác cũng giống nhau theo khuôn mẫu đã định sẵn. Kết thúc cuối cùng, số phận nhân vật cũng giống nhau. Người lương thiện được giàu sang hạnh phúc, được làm vua, hoàng hậu, được làm quan và lấy vợ đẹp, kẻ gian ác bị trừng trị hoặc là mất hết tài sản, hoặc là chết. Nhân vật cổ tích thần kỳ là nhân vật thuyết minh cho một đặc điểm nhân cách, một nét nhân cách nào đó của phe thiện và phe ác. Một nét nhân cách tương ứng với một nhóm truyện, một hoàn cảnh nhất định hoặc một hành động nhất định. Nhân vật cổ tích thần kì không phải là nhân vật cá nhân, nhân vật cá tính mà là nhân vật chức năng, nhân vật thuyết minh đạo đức. Chính vì đặc điểm này mà V.
Ia Prôp đã kết luận rằng: “Cổ tích vấn đề quan trọng không phải hành động do ai thực hiện mà là nó được thực hiện như thế nào”.108 Người em trong “Cây khế” và “Hà rầm hà rạc” về chức năng và nét nhân cách không khác gì nhau, họ đều không tham lam. Vậy nét tính cách hay chức năng thuyết minh của loại nhân vật này không tham lam để đối lập với loại nhân vật người anh là tham lam. Truyện cổ tích thần kì xây dựng hai tuyến nhân vật đối lập nhau các nét tính cách theo tiêu chuẩn đạo đức tốt/ xấu, theo bản chất thiện/ ác như: nghĩa tình/ bất nghĩa, siêng năng/ lười biếng, tham lam/ không tham lam, trung thực/ lừa dối, dũng cảm/ hèn nhát, thủy chung/ phụ bạc. Trong truyện cổ tích thần kỳ, mỗi nhân vật chỉ mang một số trong các nét tính cách trên chứ không phải là tất cả các nét trong mỗi tuyến. Mỗi nét tính cách trong mỗi tuyến tạo nên một tính cách hoàn chỉnh về người nông dân nghèo trong những hoàn cảnh khác nhau và cũng như vậy đối với những nhân vật thuộc tầng lớp thống trị trong chế độ phong kiến. V. Ia Prốp khi nghiên cứu truyện cổ tích về các cha cố đã nhận xét rằng: “Hàng loạt những cổ tích khác nhau về cha cố đều chỉ sự phản ánh những phương diện khác nhau về nhân vật này, các tổng hợp của những điều được phản ánh đó sẽ cho ta một hình tượng hoàn chỉnh”.109
Có thể nói rằng nhân vật cổ tích thần kì là nhân vật chức năng. Biểu hiện của đặc trưng này, theo Nguyễn Xuân Đức, trước hết là nhân vật hành động theo mạch cốt truyện. V. Ia. Prốp
107 Thi pháp của huyền thoại, Sđd, tr.360-361
108 Dẫn theo Nguyễn Xuân Đức (2003), Những vấn đề thi pháp văn học dân gian, Sđd,tr.84-91.
109 Dẫn theo Nguyễn Xuân Đức (2003), Sđd., tr.84-91.
trong Folklore và thực tại cho rằng: “Trong cổ tích thần kì, nhân vật tự mình không có sức mạnh, nhưng khi nhân vật không biết đường đi, anh ta bỗng gặp một bà già hay một mụ phù thuỷ (cổ tích thần kì người Việt là Tiên, Bụt - LĐL)…người sẽ chỉ cho anh cần đi đâu và giúp đỡ anh ta. Cuộc gặp gỡ đó không có một lí do nào nhưng nó lại quyết định sự tiếp diễn của câu chuyện. Lôgic nghệ thuật của cổ tích là ở chỗ trong tay nhân vật cần có một phương tiện thần kì, chính cái đó đã tạo ra cuộc gặp gỡ với nhân vật sẽ cho anh ta phương tiện đó”.110 Như vậy, cái ngẫu nhiên được sắp xếp theo mạch cốt truyện mà nhân vật như bị lôi theo mà không hề tự ý thức các hành động của mình.
Tại sao đại bàng lại cắp Công chúa bay qua đúng gốc cây đa nơi Thạch Sanh nằm? Tại sao Hoàng tử lại vào một hàng nước nghèo hèn, nơi bà chủ quán đang cưu mang Tấm? Tại sao người em trong Hà Rầm Hà Rạc lại nằm ngủ đúng dưới gốc cây đa nơi đàn khỉ thường hay đến chơi? Nguyễn Xuân Đức lí giải rằng cái ngẫu nhiên xảy ra đối với nhân vật lại là cái không ngẫu nhiên đối với ý đồ cốt truyện. Tác giả cho rằng truyện cổ tích người Việt khi tổ chức cốt truyện họ đã đan cài, đặt sẵn các yếu tố, trong đó có cái ngẫu nhiên để nhân vật hành động theo cái khuôn định sẵn đó.
Những mưu toan đó thể hiện rõ trong cổ tích người Việt. Trong truyện Thạch Sanh, khi đốt xác trăn tinh cung thần xuất hiện. Thạch Sanh lấy cung thần về làm gì khi anh làm nghề đốn củi. Tuy nhiên chỉ đến khi đại bàng cắp Công chúa bay qua, Thạch Sanh giương cung ra bắn, chúng ta mới nhận ra rằng cái cung thần là để chuẩn bị cho việc bắn đại bàng cứu Công chúa sau này mà nó đã được ngầm đặt trong cốt truyện. Việc trang bị cho Thạch Sanh những trợ thủ thần kì mới như đàn thần, niêu cơm thần cũng chỉ được biết nhờ có việc giải oan và đánh bại quân các nước chư hầu về sau mà thôi. Trường hợp đại bàng bắt Hoàng tử con vua Thuỷ tề về nhốt sẵn trong hang cũng nhằm mục đích sau này đưa Thạch Sanh ra khỏi hang. Rõ ràng hành động của nhân vật nhằm thể hiện nhân cách nhưng nó đã được qui định sẵn từ cốt truyện.
Biểu hiện thứ hai của nhân vật chức năng là nhân vật có hành vi chức năng. Tấm tin một cách ngờ nghệch về lời mụ dì ghẻ là hành vi có tính chức năng, người em trong truyện Cây khế cam chịu lấy mỗi cây khế khi chia gia tài rồi lại đổi cây khế cho người anh là hành vi có tính chức năng. Thạch Sanh khi nhận đàn thần và niêu cơm thần thì nhân vật đâu đã hiểu công dụng của nó.
Nếu không có chi tiết chàng bị Lý Thông hạ ngục và quan quân 18 nước chư hầu đem binh đến đánh thì hai vật báu đó để làm gì. Sau hành động đó là hành vi có tính chức năng.111 Như vậy, nhân vật làm việc gì, hành vi ra sao không phải là sự thôi thúc của nhân cách của chính bản thân mà bị chi phối bởi cốt truyện có tính chức năng, bởi những ý đồ của tác giả dân gian muốn xây dựng theo một mẫu người nhất định với một nét nhân cách chức năng nổi trội như Thạch Sanh là nghĩa tình, người em trong Cây khế là không tham lam…
Cổ tích trung gian không có kiểu xây dựng hai tuyến nhân vật thiện/ ác trong cùng một tác phẩm. Truyện “Cây khế” nằm trung gian giữa truyện cổ tích thần kì và truyện cổ tích hiện thực bởi kết cục của hai nhân vật người anh và người em không phải trực tiếp do sự tác động của yếu tố thần kì. Người anh vì quá tham lam, không nghe lời chim, mang nhiều vàng nặng quá, chim bay không nổi chao cánh nên người anh rơi xuống biển. Một dị bản của truyện “Cây khế ” là truyện
“Nhân tham tài nhi tử, Điểu tham thực nhi vong” nhân vật Đại bàng thuộc tuyến xấu, cũng chết do tham ăn nhưng không phải là yếu tố thần kì nghiêng về phe ác hay phe thiện. Nếu nhân vật trong truyện cổ tích thần kì là nhân vật cực tuyến, phân tuyến thì nhân vật trong loại truyện cổ tích trung gian và cổ tích hiện thực là không phân tuyến hoặc phân tuyến không rõ. Loại truyện cổ tích thần kì đích thực, điển hình là yếu tố kì diệu nghiêng về phe thiện, số phận nhân vật được dẫn dắt bởi yếu tố kì diệu, nếu không có yếu tố kì diệu can thiệp, nhân vật không thể nào đổi đời, giải
110 Dẫn theo Nguyễn Xuân Đức (2003), Sđd., tr.84-9
111 Nguyễn Xuân Đức, Sđd, tr.79-88.
phóng số phận. Cùng dạng với truyện cổ tích “Cây khế ” của người Việt nhưng truyện “Chim Phùng náo” của người Nùng là truyện cổ tích thần kì bởi ở truyện này có sự can thiệp của yếu tố thần kì là thần Mặt trời, người anh bị mặt trời thiêu cháy. Cổ tích không chú ý đến việc miêu tả ngoại hình và tâm trạng nhânvật. V Ia Propp nhận xét rằng: “Các loại tự sự, sử thi dân gian không biết đến nghệ thuật xây dựng chân dung...Ngoại hình của nhân vật hoặc hoàn toàn không được miêu tả, hoặc chỉ được nhắc tới vài chi tiết nào đó nói lên đặc tính của một loại người nhất định chứ không phải là một cá nhân nhất định”.112 Truyện cổ tích chú ý miêu tả hành động nhân vật.
Người nghe chỉ quan tâm đến các nhân vật hành động ra sao, kết quả thế nào. Hầu hết nhân vật trong truyện cổ tích không có tên, không có lí lịch rõ ràng. Nếu có tên, địa chỉ thì cũng là một cái tên, địa chỉ chung chung, đại khái, không ghi lại một dấu ấn riêng biệt nào.
Nhân vật thần kì trong truyện cổ tích loại này gồm nhiều loại: Ngọc Hoàng và các thiên thần ở cõi trời; Diêm Vương, các âm binh, âm tướng, thần linh ở cõi âm; Long Vương (vua Thuỷ tề) và các thuỷ thần ở cõi nước; Tiên, Bụt, thần Núi, các vị thần siêu nhiên như: Chim thần, Rùa thần, Trăn tinh, Hồ tinh, ma quỷ…Ngoài ra còn có các vật thần như: cung thần, gươm thần, niêu cơm thần,…Lực lượng thần kì thực hiện chức năng, nhiệm vụ trợ thủ cho nhân vật chính chiến thắng lực lượng phi nghĩa. Tuy nhiên có loại không làm hại nhưng cũng không trợ giúp mà chỉ là để phân định phẩm chất, thử thách lòng dũng cảm, tài năng của nhân vật chính như: Đại bàng trong Cây khế, Chằn tinh, Đại bàng trong Thạch Sanh.
Nhân vật phụ là con người cũng có hai dạng. Dạng nhân vật đối kháng, đối lập với nhân vật chính như Cám, mẹ Cám trong “Tấm Cám”, Lý Thông trong “Thạch Sanh”. Loại nhân vật phụ chỉ làm nền tô vẽ thêm cho nhân vật chính, là khát vọng ước mơ của nhân vật chính như: ông vua, hoàng tử, công chúa. Cốt truyện kết thúc theo kiểu có hậu. Kết thúc này là kiểu kết thúc đặc trưng của loại cốt truyện cổ tích thần kì. Cốt truyện thể hiện cuộc đấu tranh của cặp nhân vật đối tuyến và kết thúc là nhân vật chính (phe thiện) bao giờ cũng chiến thắng. Có một bộ phận nhỏ loại truyện người đội lốt vật có điểm riêng là sự biến hóa của nhân vật chính từ hình dạng Sọ dừa, Rắn, Dê, Cóc...sang hình dạng người. Truyện “Tấm Cám” cũng có hình thức này khi Tấm từ các dạng cây Xoan đào, khung cửi, chim vàng anh, quả thị thành người. Tuy nhiên, riêng nhân vật Tấm thì kết thúc có hậu và tính chất nhân vật không như phần lớn truyện loại này. Nhân vật thiện là thiện toàn diện, nhân vật ác hại mình nhưng vẫn không hận thù, oán thán, thậm chí cho phép mình xử tội kẻ hại mình như Thạch Sanh được phép xử Lý Thông nhưng anh tha bổng. Tấm là hiện tượng duy nhất nhân vật thiện trừng phạt người hại mình một cách tàn nhẫn và ác độc và vô nhân hơn khi đó là người em cùng cha khác mẹ. Việc Tấm hóa thân qua nhiều kiếp cũng là chuyện ít có trong truyện cổ tích Việt Nam, nó mang nặng triết lí Phật giáo về kiếp nạn. Vậy cho nên truyện này không thể là điển hình cho kiểu truyện cổ tích thần kì người Việt.