2.3. Đặc trưng thi pháp cổ tích
2.3.2. Thi pháp nhân vật
2.3.2.2. Đặc trưng nhân vật truyện cổ tích sự tích (hóa thân)
Truyện cổ tích sự tích gần giống với cổ tích hiện thực là nêu lên và giải quyết những vấn đề của các mối quan hệ nhân sinh thông qua cách lí giải một hiện tượng tự nhiên. Nhân vật không có kiểu khái quát hoá như cổ tích thần kì mà là nhân vật cá thể với những sai lầm đời thường, những sinh hoạt đời tư như trong truyện Sự tích Trầu cau, Sự tích Núi vọng phu, Sự tích Ông bình vôi…Nhân vật đôi vợ chồng trong truyện “Sự tích đá vọng phu ” hay hai anh em trong truyện
“Trầu cau” không phải là kiểu nhân vật phân tuyến. Trong loại truyện này, mỗi nhân vật có một sai lầm, thiếu sót nào đó trong khi ứng xử với nhau nhưng hoàn toàn không phải là kiểu nhân vật tốt xấu như trong truyện cổ tích thần kì. Ba nhân vật trong truyện “Trầu cau” không có ai xấu.
Ngay cả người vợ trong “Sự tích con muỗi” trong mối quan hệ với chồng và tình nhân thì cũng
112 Dẫn theo Nguyễn Xuân Đức, Sđd.
không phải là nhân vật phân tuyến rõ ràng. Nhân vật người vợ trong “Sự tích con muỗi” không nhằm mục đích đối kháng với người chồng mà chỉ là nhân vật đối lập với người vợ tốt, thủy chung.
Nhân vật trong nhóm cổ tích này không được xây dựng theo lối lí tưởng hoá như nhóm truyện cổ tích thần kì. Cốt truyện cổ tích sinh hoạt được lồng vào như một phương tiện, biện pháp nghệ thuật để lí giải sự tích. Bên ngoài, cái tiêu đề và kết thúc truyện thì nhằm nêu lên sự tích về một con vật, một thắng cảnh, một hình ảnh nào đó của thiên nhiên nhưng bên trong lại lí giải về các mối quan hệ xã hội. Nhân vật được xây dựng vừa để ngợi ca, vừa để phê phán. Ca ngợi tình nghĩa vợ chồng thuỷ chung, tình cảm anh em thắm thiết trong các truyện Sự tích trầu cau và vôi, Sự tích con sam…Tình bạn gắn bó trong truyện Sự tích chim quốc. Phê phán những người vợ bạc tình trong truyện Sự tích con muỗi, Sự tích dã tràng… truyện Sự tích con muỗi chưa hẳn đã là một sự phản bội mà là một sự thay đổi. Phê phán những kẻ làm cha làm mẹ bất nhân trong truyện Sự tích chim đa đa, dị bản Sự tích chim quốc… Phê phán những kẻ tu hành nhưng không thiện tâm, không tu tâm trong các truyện Sự tích con nhái, Sự tích cá he, Sự tích chim tu hú, Sự tích bình vôi… Kết thúc nhân vật chính đều bị chết và hoá thân. Loại nhân vật tốt được hoá thân như anh em và người vợ trong Sự tích trầu cau và vôi, nhân vật người chồng và vợ trong Sự tích con sam, nhân vật người vợ trong Sự tích đá Bà rầu, Sự tích đá Vọng phu, nhân vật người chồng trong Sự tích dã tràng, nhân vật người bạn trong Sự tích chim quốc. Loại nhân vật bị hoá thân, nghĩa là bị trừng phạt thường là những nhân vật xấu như người vợ trong Sự tích con muỗi, nhân vật nhà sư trong các truyện Sự tích con nhái, Sự tích cá he, Sự tích chim tu hú…Nhân vật người con gái đối xử tệ với bố đẻ trong dị bản Sự tích chim đa đa. Có loại nhân vật không tốt cũng không xấu mà chỉ là nạn nhân của sự đói kém trong truyện Sự tích chim hít cô. Sự xung đột trên bình diện hiểu nhầm rồi cãi nhau giữa cô chủ với người tá điền rồi cả hai người đều hoá thành chim Năm trâu- sáu cột trong truyện Sự tích bắt cô trói cột. Họ là nạn nhân của sự đối xử bạc bẽo của bố ghẻ và mẹ ghẻ trong Sự tích chim đa đa. Nhân vật tốt và xấu trong nhóm truyện này không phải là nhân vật đối tuyến như trong truyện cổ tích thần kì. Họ là nhân vật tốt hoặc xấu xét trên quan hệ ứng xử và tiêu chuẩn đạo đức truyền thống chứ không phải là trên phương diện khái quát thành bản chất giai cấp như truyện cổ tích thần kì. Nhân vật tốt hoàn toàn không được lí tưởng hoá, nghĩa là không tốt tuyệt đối và hoàn hảo như nhân vật cổ tích thần kì. Họ có những sự sai lầm nào đó mà chính điều đó lại dẫn đến cái chết thương tâm. Truyện Sự tích trầu cau và vôi là sự ôm nhầm của người chị dâu với em chồng, người anh hiểu nhầm em thiếu trong sáng với vợ mình, người em thì bỏ đi mà không hề nói năng đã làm cho anh và chị dâu phải vì mình mà chết. Truyện Sự tích con sam, người vợ vì vui sướng quá mà quên lời thần dặn, không cứu được chồng mà còn làm cho chồng với mình cùng chết. Sự tích ông đầu rau thì người vợ vì thương chồng cũ mà vô tình làm cho chồng mình chết cháy rồi hối hận mà nhảy vào lửa chết với chồng. Ngay những nhân vật thuộc nhóm xấu thì họ cũng không phải là xấu đến tàn ác. Nhân vật các nhà sư là người tu hành cần mẫn nhưng vì một phút giây không thắng nổi mình mà phải đành bị Phật trừng phạt như nhân vật trong các truyện Sự tích con nhái, Sự tích cá he, Sự tích chim tu hú, Sự tích bình vôi…
a. Kiểu nhân vật lí giải mối quan hệ vợ chồng
Nhân vật người em chồng trong truyện Sự tích trầu, cau và vôi thì đây là loại nhân vật trong mối quan hệ tay ba, nhân vật xen vào mối quan hệ giữa vợ chồng. Người em là nhân vật minh chứng cho mối quan hệ trong sáng giữa chị dâu và em chồng vốn là mối quan hệ nhạy cảm trong gia đình thị tộc. Người em trong mối quan hệ anh em để thể hiện tình cảm anh em vẫn sâu nặng mặc dầu qua sự hiểu lầm, nghi kị. Khi người em chết hóa thành vôi thì vôi chính là chất xúc tác cho trầu và cau hòa quyện, nồng thắm. Như vậy, nhân vật người em là phép thử cho tình chồng vợ, anh em nhưng là dấu hiệu cho thấy sự rạn nứt một mô hình gia đình trong đó, anh em cùng chung sống khi họ đã có gia đình.
Dị bản Trầu, cau và vôi ở Nghệ An được xây dựng từ mối quan hệ giữa người vợ với hai người chồng, người chồng trước tên là Ngược, người chồng sau là Nước. Nàng Khăm Xuân vô tình thui cháy người chồng cũ, nàng thấy chồng chết thương quá nhảy vào lửa cháy luôn, người chồng sau không biết chuyện gì, thấy người vợ trong lửa cũng nhảy vào luôn. Cái chết của 3 nhân vật cũng bắt nguồn từ sự vô tình, không biết khúc gỗ đó là chồng cũ ẩn trong đó nên lấy khúc gỗ đốt để sưởi. Chồng cũ biến thành cây cau, Khăm Xuân biến thành dây trầu, chồng mới là chàng Nước hóa thành vôi.
Trong truyện Sự tích trầu, cau và vôi thì nhân vật nữ là người vợ trong mối quan hệ vợ chồng, người chị dâu trong mối quan hệ chị dâu em chồng. Bắt đầu từ sự ôm nhầm em chồng, tưởng chồng mình nên xảy ra sự đổ vỡ quan hệ anh em, trong gia đình mọi người không còn sum vầy như trước, dẫn đến cái chết của 3 người. Sự tích trái sầu riêng, nhân vật người vợ là một người chung tình, cái chết do lâm bệnh nặng đã làm cho đôi vợ chồng không sống với nhau nhưng linh hồn cô vẫn theo người chồng và hóa thân vào quả tu rên theo chồng về quê hương của đất nước khác. Sự tích con muỗi, nhân vật người vợ là một người không chung tình, bội bạc, lóa mắt vì tiền tài giàu sang, đã đi theo anh chàng lái buôn giàu có hào hoa. Sự tích dã tràng, nhân vật người vợ là một người tham lam tiền bạc và chức phận đã bỏ chồng đem theo viên ngọc quý xuống thủ cung.
Sự tích con sam, người vợ rất thương chồng, khi nghe tin chồng đi đánh cá gặp gặp trận bão lớn, không ai sống sót, nhưng nàng vẫn quyết đi tìm chồng. Nhờ viên ngọc vị thần cho mà bay qua biển tìm được chồng. Nhưng vì quá thương chồng nên mở miệng hỏi thăm chồng, quên lời dặn của chồng, viên ngọc văng khỏi miệng, cả hai vợ chồng đều sa xuống biển rồi biến thành đôi sam thường đi cặp đôi dưới nước. Sự tích ông đầu rau, người vợ rất mực thủy chung chờ chồng nhưng vì chờ quá thời gian hẹn đến 4 tháng, tưởng chồng đã chết hoặc có vợ khác nên nhận lời cầu hôn với người đàn ông khác đã chết vợ. Khi chồng cũ về thì muốn giữ tình với chồng mới mà không dám gặp mặt, người chồng cũ đau khổ mà chết, bà cũng đau thương quẫn trí mà chết theo. Sự tích đá Vọng phu, người vợ thủy chung, lo lắng ngóng chồng ra đi biển không về, cứ mỗi chiều, nàng bồng con trèo lên hòn núi ở cửa biển, mắt đăm đăm hướng về phía chân trời rồi cả hai mẹ con chết hóa đá, người ta gọi là đá trông chồng hay là đá Vọng phu. Sự tích đá Bà Rầu cũng là hình tượng người vợ thủy chung nhưng lại bị người khác dèm pha, chồng tin mà ghen tuông hành hạ vợ rồi lại bỏ nhà đi biển trong nỗi bực tức. Cô vẫn chịu đựng thói ghen tuông hành hạ của chồng và lại như lần trước ra bờ biển trông chồng đến hóa đá.
Nhân vật người chồng trong mối quan hệ một chồng một vợ trong truyện Sự tích trầu, cau và vôi. Người chồng nghi kị, có ý nghi vợ mình có quan hệ thiếu trong sáng với em trai qua việc chứng kiến cô ôm em mình. Mặc dù sự việc ôm nhầm là hiển nhiên trước mặt anh và người em đã kêu lên nhưng bản tính ghen tuông vẫn làm cho anh thiếu tỉnh táo. Chứng tỏ anh ta vẫn chưa phải là người thực sự hiểu vợ. Tuy nhiên, người vợ vẫn không hề hay biết.
Nhân vật người chồng trong truyện Sự tích trái sầu riêng là một người chung tình, lấy vợ là người nước khác, khi vợ chết, chàng đem theo quả cây quê vợ mà giờ đây thành linh hồn của vợ mà anh trân trọng lưu giữ. Anh trồng cây đến ngày quả chín, đến ngày giỗ vợ, khi mời mọi người ăn quả tu rên, thương nhớ vợ, nước mắt anh chảy xuống hòa vào múi tu rên tạo thành trái cây có mùi vị ngọt thơm, nồng thắm. Hình tượng quả tu rên trở thành biểu tượng của mình vợ chồng thủy chung, nồng thắm. Sự tích ông đầu rau, cả người chồng đều chung tình, đều yêu vợ và người chồng cũ chết vì mất vợ, người chồng mới hối hận vì đã cướp mất vợ của người khác, làm chia lìa đôi lứa nên cũng chết theo. Sự tích con muỗi, nhân vật người chồng chung tình, hi sinh vì vợ, không quản đến sức khỏe và tính mạng của mình. Người chồng tận tâm, khi vợ chết không muốn rời xa vợ, đã vì mạng sống của vợ mà chấp nhận giảm thọ lấy ba giọt máu để cứu vợ sống lại. Sự tích dã tràng, nhân vật người chồng phần vì tiếc mất ngọc quý, phần tiếc mất vợ, quyết tâm
chở cát lấp biển thành đường xuống thủy cung lấy lại viên ngọc để rồi đến già, công việc không thành, ông biến thành con dã tràng ngày ngày xe cát lấp biển.
Truyện Sự tích trầu, cau và vôi, nhân vật anh trai là một người thương em, nhưng do thiếu suy nghĩ chín chắn, nên từ nghi kỵ, anh ta đã tỏ ra lạnh nhạt với em và đó là nguyên nhân cuối cùng và cơ bản đẩy em ra đi rồi chết. Trong việc chia cắt dẫn đến cái chết thương tâm của cả ba người, nguyên nhân cơ bản vẫn bắt nguồn từ người anh mặc dù nguyên cớ đầu tiên là từ việc ôm nhầm của chị dâu với em mình. Trong tiềm thức sâu xa thì người em chính là nhân vật đối trọng với người anh trong sự sở hữu một người phụ nữ.
b. Kiểu nhân vật thuyết minh cho triết lí Phật giáo
Nhân vật nhà sư tu hành trong truyện Sự tích chim tu hú nhưng không kiên nhẫn, chịu nhẫn nhục, chịu khổ tu hành để thành chín quả như chính cái tên của sư là Bất Nhẫn nên cuối cùng bị Phật trừng phạt cho biến thành con tu hú. Sự tích con nhái, nhà sư tu hành nhưng chưa diệt được ham mê sắc dục nên bị Phật Quan Âm cho biến thành con nhái. Truyện sự tích con ếch, vì mê sắc dục nên bị Phật cho sét đánh chết và bắt hóa thành con ếch.
Nhân vật nhà sư tu hành trong truyện Sự tích cá he vì không thấu được sự thành tâm của mẹ con quỷ Ác Lai và thiếu niềm tin và sự nhẫn nại đem điều gửi gắm của chúng sinh đến dâng Phật nên đã vất đi bộ lòng của Ác Lai xuống biển, đành về nơi vất bộ lòng ấy tìm lại đem về Phật mới thành chín quả. Nhà sư phải ngụp lặn mãi giữa lòng biển sâu, tìm mãi nhưng không thấy đâu, sau đó chết hóa thành cá he, còn gọi là cá ông sư. Nhân vật nhà sư trong truyện Sự tích cây huyết du là một người nhân từ, tin vào lời báo mộng, đã không đánh chuông vào giờ mà ông đồ tể nhờ chuông chùa mà thức giấc để giết lợn. Truyện Sự tích ông bình vôi cô sư nữ vì tính đố kỵ hại người ngộ đạo nên đã bị Phật trừng trị cho chết biến thành ông bình vôi để người đời luôn móc ruột.
Nhân vật quỷ ác trong truyện Sự tích cá he, nhờ sự thuyết pháp của nhà sư về đạo từ bi của Phật mà ngộ đạo, thành tâm dâng tấm lòng của mình cho Phật, không còn ăn thịt người nữa nên thành Phật. Nhân vật đồ tể trong truyện Sự tích cây huyết dụ, nhờ sự ứng nghiệm của giấc mơ nhà sư mà ngộ đạo, quyết không làm nghề đồ tể nữa. Bác ta cắm con dao giết thịt trước cửa chùa và con dao biến thành loại cây có lá đỏ như máu và nhọn như lưỡi dao bầu, người ta gọi đó là cây huyết dụ. Dị bản Sự tích ông bình vôi, người mộ đạo là một tên ăn trộm, bỏ nghề ăn trộm, tự hiến gia sản cho đôi vợ chồng ăn mày để lên núi tu thành tâm và thành Phật.
Truyện Sự tích ông bình vôi, hai mẹ con vùng sơn cước, cho cho sư nữ ngủ nhờ, nghe sư nói đến tu hành thành Phật nên ngộ đạo quyết bỏ nhà xin theo. Vì tin vào lời sư nên làm theo cách muốn thành Phật là trèo lên cây bồ đề của Phật thả tay để cho người rơi xuống sẽ đến cửa Phật.
Đức Phật thấy sự thành tâm của họ nên đưa họ đến tòa sen trên trời. Cách lừa để hãm hại hai mẹ con họ nhưng không ngờ cách ấy lại thành Phật, cô sư nữ làm theo thì Phật trừng phạt cho rơi xuống chết biến thành ông bình vôi.
d. Kiểu nhân vật lí giải mối quan hệ xã hội
Trong truyện Sự tích chim Quốc, nhân vật người bạn tốt, thương bạn nghèo khổ vât vả, khi mình khá giả đã đi tìm bạn và đem bạn về sống với mình. Dù vợ tỏ ra khó chịu và phản đối nhưng chàng vẫn cố thuyết phục vợ và chăm sóc bạn chu đáo. Sau vì vợ nói nặng lời, xúc phạm nặng nề, người bạn kia bỏ nhà ra đi. Nhân đi tìm bạn, kêu tên bạn vang cả núi rừng rồi chết biến thành con chim luôn gọi tên bạn mình là Quắc, Quắc.
Nhân vật người chủ trong truyện Sự tích chim năm trâu sáu cột và chim bắt cô trói cột có tính đa nghi và ranh mãnh, lại thiếu nhân từ nên nên không thể chấp nhận tình ngay lý gian. Cha cô là một phú ông có tá điền thuê chăn trâu. Ông ta đột ngột qua đời, cô con gái thừa hưởng gia tài tiến hành kiểm soát gia sút. Người tá điền chăn 5 con trâu, theo lệ thì mỗi con buộc một cột nhưng có một cột gần bị gãy nên ông tá điền đóng thêm một cột mà quên không nhổ cái cột sắp
gãy đi. Cô chủ không tin và một mực cho người tá điền làm mất trâu, hai người cãi nhau: một bên nói năm trâu sao sáu cột, một bên tức quá không cãi được nên nói bắt cô trót cột mới được sáu con.
Sự tích con mối kể về Thạch Sùng giàu có nhờ gặp thời phất lên và buôn bán, cho vay nặng lãi nên của cải tiền bạc không kể xiết. Vì thị mình nhiều tiền của mà tổ chức thi với người em hoàng hậu họ Vương. Thua vì cái gì cũng có và còn hơn người nhưng lại thiếu cái mẻ kho, cuối cùng thua cuộc, mất hết gia sản, tiếc của chết đi biến thành thạch sùng luôn tắc lưỡi tiếc của.
Trong truyện Sự tích chim năm trâu sáu cột và chim bắt cô trói cột, người làm thuê là một tá điền thật thà chất phác nên không lường trước sự đời phức tạp, ông ta cần mẫn nhưng thiếu sự cẩn trọng nên đã xảy ra sự nghi ngờ và tranh cãi không đáng với cô chủ.
Truyện Sự tích chim năm trâu sáu cột người con gái nuôi là đối tượng cho một dự tính trao đổi của mẹ nuôi. Khi chồng chết, bà muốn gả con gái nuôi cho một thổ lang làm thiếp để bảo toàn tài sản. Cô không nghe lời, mụ ta lập mưu bắt nàng đi chăn 5 con trâu nhưng ở nhà mụ đã chôn thêm 1 cọc, tối về cô ta buộc 5 con vào 5 cọc, còn lại 1 cọc lấy cỏ lấp lại rồi đi ngủ. Sáng ra, mụ ra soát trâu, hỏi con gái sao mất một con vì có 6 cọc. Cô bị ép lấy ông thổ lang để có tiền mua con trâu. Cô gái vô cùng đau khổ, đâm đầu xuống sông tự tử chết biến thành chim kêu năm trâu sáu cọc.
e. Kiểu nhân vật lí giải mối quan hệ gia đình
Truyện Sự tích chim năm trâu sáu cột, người mẹ nuôi là người ích kỷ, gian xảo đã vì tiền của mà lập mưu ép con gái nuôi lấy người mà mình không yêu, là nguyên nhân đẩy cô đến chỗ chết. Người bố dượng trong truyện Sự tích chim đa đa rắp tâm hại đứa con riêng của vợ để khỏi tốn miệng ăn. Ông ta lừa đem bỏ đứa con ghẻ vào rừng sâu với một bát cơm mà thực ra là bát cát có phủ một ít cơm ở trên với quả cà. Đứa em phần đói, phần kêu gào tìm cha trong rừng sâu đã chết biến thành con chim kêu “Bát cát quả cà”. Người con ghẻ trong truyện Sự tích chim đa đa ngây thơ, đáng thương đã không mảy may nghi ngờ người bố ghẻ rắp tâm hại mình mà cứ tưởng có dịp the bố vào rừng chơi. Đến khi bị bỏ rơi mà vẫn không hề biết mình bị hại, đói khát rồi chết mà vẫn kêu một cách vô tư “Bát cát quả cà”. Nhân vật người cô ruột trong truyện Sự tích chim hít cô là một người cô tốt. Người cô cưu mang nuôi cháu mồ côi cha mẹ nhưng nhà nghèo gặp năm đói kém, không biết làm gì kiếm ăn, chỉ vì đói quá, lại tưởng cháu đã ăn rồi nên ăn mất phần cháu khiến cháu đói quá phải chết. Nhân vật người cháu trong truyện Sự tích chim hít cô cũng là người cháu thương cô nhưng cũng vì đói quá, khi biết cô ăn hết phần cháo của mình đã oán giận cô rồi chết trong khi quá đói. Sự tích chim bắt cô trói cột, làng có tục lệ, lúc buổi lễ tắt hết đèn đuốc, hễ người nam nào bắt được người nữ trói vào cột đến khi đèn đuốc sáng lên thì người nam sẽ cưới người nữ làm vợ. Người cháu trong cuộc lễ đã vô tình bắt phải cô, khi đèn sáng lên mới biết nên xấu hổ chết đi, hóa thành chim kêu bắt cô trói cột.
f. Kiểu nhân vật lí giải mối quan hệ nam nữ
Truyện Sự tích chim khảm khắc của đồng bào Việt Bắc, có hai nhân vật, một nam và một nữ yêu nhau tha thiết. Nhưng chàng là con nhà nghèo, ông chúa cha của cô nhất quyết không chấp nhận. Cô bị cấm cung nhưng hai người rủ nhau bỏ trốn vào rừng làm chòi cao ở với nhau. Chúa cho người vây bắt, họ quyết tâm không xuống mặc dù có nguy cơ bị bắn tên chết. Hai người chết, chúa chôn hai người hai hố cách xa nhau và rồi họ biến thành hai con chim trống mái thường ban ngày đi ăn, ban đêm lạc nhau kêu gọi nhau ra rả, khi gặp nhau thì trời vừa sáng. Truyện Sự tích cái chổi kể về một người đàn bà làm bếp già phục vụ cho Ngọc Hoàng một lão chăn ngựa trên thiên đình nên thường lén lút đưa thức ăn ngon cho lão. Một lần, lão được bà đưa vào bếp và lão đã ăn phạm vào mâm cơm của Ngọc Hoàng. Ngọc hoàng nổi giận, cả hai bị đày xuống trần làm chổi để phải làm việc luôn tay không nghỉ và tìm thức ăn trong rác rưởi dơ bẩn của trần gian. Về