2.4. Đặc trưng thi pháp ngụ ngôn
2.4.2. Thi pháp nhân vật
2.4.2.3. Loại nhân vật đơn tuyến
Loại nhân vật này thường bắt chước, học theo, làm theo kẻ khác mà không lượng sức mình trong các truyện: Chuột làm oai, Cáo muốn oai như Cọp, Chó học tài chạy của Hươu ....
Truyện Chuột làm oai kể như sau: Con chuột đến bồ thóc ăn thì thấy chủ nhà, hoảng sợ chạy thục mạng. Nó lao vào đàn thỏ đang ăn cỏ. Đàn thỏ bị bất ngờ, sợ hãi bỏ chạy toán loạn.
Chuột ta khi về đến hang nghĩ: “Mình oai thật! Thỏ thấy mình phải cong đuôi chạy trốn. Mèo thì còn bé hơn cả thỏ hẳn phải sợ mình hơn cả lũ thỏ kia”. Hôm sau với vẻ oai vệ, dương dương tự đắc, chuột ung dung đi đến bồ thóc. Lũ gà ăn cạnh bồ thóc bỗng la lên: “Chuột ơi, chạy đi! Mèo tới!”. Chuột huênh hoang đáp: “Sợ cóc gì! Thỏ còn kiêng nể ta nữa là con mèo ranh!”.Thế rồi Chuột cứ đàng hoàng đi đến bồ thóc. Nhưng chỉ một loáng sau, con chuột oai vệ nọ đã nằm gọn trong móng vuốt của Mèo.
b. Nhân vật cả tin, làm theo thói quen máy móc
Đây là loại nhân vật chịu suy nghĩ, không có đầu óc phân tích, chỉ làm theo lời người khác, theo nhiệm vụ và thói quen sống một cách cứng nhắc như truyện Người bắt Ngao và con Vít, Khỉ đi bẻ mía, Anh lính gác cửa quan,...
Truyện Người bắt Ngao và con Vít thì nói rằng con Vít có thói quen kéo ngược lại, lần đầu người bắt Vít không bắt được vì anh ta kéo Vít lên bờ thì nó ra sức trườn ra, kéo tuột được dây trốn xuống biển. Lần sau anh ta kéo Vít ra phía biển còn Vít lại vẫn thói quen trườn ra ngược lại lên đất liền nên Vít bị bắt. Tình thế đã thay đổi, người bắt Vít nhận ra quy luật của Vít và thay đổi cách thức, hướng kéo còn Vít thì cứ làm theo lối cũ, không biết người bắt Vít đã thay đổi hướng kéo nên bị bắt.
Truyện Anh lính gác cửa quan nói về kiểu nhân vật làm việc theo sự chỉ bảo của người khác một cách máy móc. Anh lính gác đã làm theo lệnh quan huyện một cách máy móc. Lệnh ấy chỉ thực hiện cho quan cấp dưới ông ta, khi họ không biết quan có nhà hay đi vắng nhưng ngay cả khi có người biết quan ở công đường mà anh vẫn nói quan đi vắng. Thậm chí quan trên tỉnh đến mà nói theo kiểu đó thì quan huyện cũng mất chức mà anh lính không khéo bị tống giam, nhẹ là mất việc.
c. Nhân vật tham lam, đứng núi này trông núi nọ
Loại nhân vật tham lam, luôn so sánh, thấy cái nào và món nào hơn món mình thấy, mình có thì muốn chiếm lấy, bỏ cái cũ chọn cái mới vì tưởng cái mới ngon hơn. Truyện Con chó chết chìm kể rằng một con chó ở cạnh một ngôi chùa. Hễ nghe tiếng chuông chùa nào vang lên, chó cứ tìm đến là được bữa ngon. Hôm ấy, có tiếng chuông bên kia sông. Chó liền lao ngay xuống sông để bơi sang. Ra đến giữa dòng, chùa bên này sông cũng đổ chuông cúng. Chó nghĩ: “Biết đâu chùa bên này có món ăn ngon hơn?”. Nó bơi vòng trở lại, nhưng được một quãng, lại nghĩ: “Lỡ chùa bên kia có món ăn ngon hơn thì thiệt quá”. Vậy là nó bơi ngược lại hướng cũ. Cứ thế nó bơi qua bơi lại, lưỡng lự không biết nên đến chùa nào. Nó chơi vơi giữa dòng nước cho tới khi đuối sức, không thể bơi nổi vào bờ, chìm nghỉm xuống sông. Truyện Thả mồi bắt bóng cũng tương tự như vậy.
131 Lê Đức Luận, Thi pháp các thể loại truyện kể dân gian, cấp Bộ, Mã số: B2008-ĐN03-27, 2009
Hai câu chuyện trên đều nói về kẻ tham lam, không có đầu óc suy tính, không biết quyết định làm sao cho đúng để rồi chết vì đuối sức, cái mới không được mà cái cũ thì mất.
d. Nhân vật muốn kết bạn, cùng lợi ích
Loại nhân vật thích làm bạn với người có quyền thế để được oai vệ nhưng không ngờ kết bạn với kẻ cao hơn mình, chẳng những chẳng được gì mà còn thiệt đến thân. Loại nhân vật này điển hình trong các truyện: Dê đánh bạn với Cọp, Khỉ đánh bạn với Cọp, Ngựa đánh bạn với Cọp,...Truyện Dê đánh bạn với Cọp kể rằng: Một chú Dê thấy Cọp oai vệ và dũng mãnh, tìm đến muốn kết thân. Cọp đồng ý, đi đâu cũng để Dê đi cùng. Hôm ấy, Cọp thấy một con nai đang ăn cỏ, bảo Dê đi lừa nai đến gần để Cọp bắt thịt. Dê lân la làm thân với nai rồi rủ nai đi về phía Cọp.
Cọp bắt được nai chia cho Dê một phần nhỏ nhưng ăn hết phần thịt của mình, Cọp giằng lấy phần thịt nai của Dê ăn nốt. Nhưng ngày hôm sau, Cọp đi săn không được gì, bụng đói liền vồ lấy Dê ăn thịt.
Loại nhân vật muốn làm bạn với người cùng hội cùng thuyền để giúp đỡ nhau lúc hoạn nạn trong truyện Thỏ và Dê kết bạn.... Truyện kể rằng có con Thỏ què trong lúc đi kiếm ăn khó nhọc gặp con Dê mù đang mò mẫm từng bước. Thỏ liền đề nghị cả hai kết bạn để giúp đỡ nhau. Dê có đôi chân khỏe sẽ cõng Thỏ còn Thỏ có đôi mắt sáng sẽ dẫn đường, cả hai nhờ đó mà kiếm ăn thuận lợi.
Hai cách kết bạn khác nhau đã đem đến hai hệ quả khác nhau. Kết bạn là cần vì cuộc sống mọi người cần có nhau, liên kết với nhau nhưng kết bạn với kẻ thù thì sẽ bị kẻ thù nuốt chửng còn kết bạn với người cùng cảnh ngộ sẽ giúp nhau vượt qua khó khăn mà mỗi người riêng lẻ sẽ khó khăn hơn. 132
2.4.2.4. Nhân vật thứ ba
Truyện ngụ ngôn có nhiều loại nhân vật, mỗi loại có vai trò nhất định trong việc tham gia vào cốt truyện và bài học ngụ ngôn. Nhân vật thứ ba là loại nhân vật “trong cuộc”, tham gia vào truyện như nhân vật đối tuyến mà hai nhân vật kia là cùng tuyến trong mối quan hệ với nhân vật thứ ba. Khác với nhân vật “ngoài cuộc”, nhân vật thứ ba nằm trong cốt truyện cốt lõi, nghĩa là thiếu nó, truyện ngụ ngôn không hoàn thành. Nhân vật thứ ba có các loại nhân vật sau đây:
a. Nhân vật phân giải
Đây là nhân vật đóng vai trò giải quyết, phân giải sự thắc mắc của các nhân vật có liên quan. Truyện Người chủ xe với hai con ngựa kể rằng: Một người chủ xe buộc con ngựa non và con ngựa già vào càng xe. Ngựa non tỏ vẻ không bằng lòng, nói: “Ông chủ ơi, sao ông lại buộc tôi cạnh bác ngựa già khọm thế này. Bác ấy đi chậm chạp khó chịu lắm!”. Ngựa già cũng than vãn: “Ông chủ buộc thế này thì tôi chết mất! Sức tôi già yếu thế này, làm sao đua tranh nổi với hạng trai tơ khỏe mạnh và hăng máu được?”. Người chủ liền nói: “Ta làm như vậy cốt để cho hai chúng bay đỡ đần nhau trên đường đi. Già thì sẽ dìu dắt, kìm bớt tính hăng hái, bốc đồng của trẻ.
Trẻ thì tích cực, gánh vác được những đoạn đường khúc khuỷu, lên dốc xuống hố giúp già. Ta đâu có muốn hai chúng bay ganh đua, thi tài với nhau”. Hai con ngựa nghe chủ nói có lí, bèn im lặng.
Nhân vật phân giải phần nào thuyết minh về đặc tính, ưu khuyết điểm của mỗi lứa tuổi con vật.
Nó giúp làm sáng rõ bài học ngụ ngôn nhưng cũng hạn định nội dung ngụ ngôn.
b. Nhân vật cứu giải
Nhân vật loại này thường tập trung vào nhân vật Thỏ thông minh như truyện: Thỏ xử kiện;
Hổ, Người và Thỏ...Truyện Hổ, Người và Thỏ kể rằng: Người thợ săn bắt được con nai. Hổ đi đâu tới, đòi chia cho nó một nửa số thịt, nếu không nó sẽ giết anh ta. Người thợ săn buộc phải chia đôi số thịt cho Hổ. Hổ ăn hết phần mình, đòi nốt phần còn lại của anh thợ săn. Anh ta không đồng ý, hai bên xảy ra cãi cọ. Thỏ đi ngang qua, Hổ liền gọi lại bảo: “Tên thợ săn này đã bắn chết con nai
132 Lê Đức Luận, Thi pháp các thể loại truyện kể dân gian, cấp Bộ, Mã số: B2008-ĐN03-27, 2009
tao nuôi, lại còn dọa bắn tao. Vì thế, tao ăn thịt nai chẳng thấy ngon. Bây giờ, tao phải ăn thịt tên thợ săn này, mày thấy có đúng không?”. Thỏ giả vờ ngẫm nghĩ một lát rồi nói: “Tôi không tin là người này dám bắn nai của ông và dọa giết ông. Ông hãy chỉ cho tôi xem anh ta đã dọa ông như thế nào?”. Hổ đưa cho Thỏ cái ná rồi nó đứng ra trước. Thỏ liền lắp tên vào, bắn xuyên trán Hổ, khiến Hổ chết ngay. Xong, Thỏ lại gần Người thợ săn bảo: “Chớ lí sự với quân hung ác. Tốt hơn là hãy tránh xa nếu không tiêu diệt được chúng”. Đây có thể gọi là nhân vật giải cứu cho người khác tránh khỏi tình thế khó khăn, nguy hiểm nhờ mưu trí của mình.
Nhân vật đóng vai trò là người xử kiện trong truyện Thỏ xử kiện kể rằng: Một anh nọ bị vua bắt đi lính xa nhà, để lại người vợ trẻ đẹp. Một con yêu tinh say mê nhan sắc chị ta hóa phép biến nó giống anh ta như đúc rồi nói dối là nhà vua không bắt đi lính nữa. Người phụ nữ không hay biết gì, tưởng yêu tinh là chồng mình. Thắng trận, anh chồng trở về, thấy vợ bị kẻ khác chiếm đoạt, lại bảo mình nhận xằng vợ người ta là vợ mình, tức lắm, lên nhờ quan phân xử. Quan bối rối, không xử được. Anh chàng đang đi lang thang thì gặp Thỏ và đem câu chuyện kể cho Thỏ nghe.
Thỏ hứa sẽ giúp anh ta. Cả hai đến chỗ quan xử kiện. Thỏ bảo quan: “Quan không xử được thì để tôi xử cho. Hãy lấy cho tôi một cái chai có cổ nhỏ!”. Quan cho mang chai đến, Thỏ nói: “Nếu ai chui lọt vào cái chai thì người ấy chính là chồng thật”. Yêu tinh bèn hóa phép thu nhỏ nười chỉ bằng con thạch sùng, chui tọt vào trong chai. Lập tức, Thỏ bảo người đậy nút chai thật kín rồi đem ném chai xuống sông. Thỏ nói: “Nó chính là yêu tinh, vì nếu là người thật thì không làm như thế được”. Nhân vật tài trí thường phát hiện ra chỗ sơ hở và bản chất của con vật gian ác, xảo trá để buộc nó phải trả giá và lộ nguyên hình bản chất.
c. Nhân vật đối sánh
Đây là nhân vật có mối quan hệ với hai nhân vật để làm rõ sự khác biệt trong ứng xử và quan niệm giữa hai nhân vật. Loại nhân vật này thể hiện trong các truyện: Nhà chủ và Gián, Nhện;
Chó săn nòi và hai ông chủ... Truyện Nhà chủ và Gián, Nhện kể rằng: Gián và Nhện cùng sống trong một ngôi nhà. Một hôm, Nhện phàn nàn: “Tôi ghét chủ nhà lắm. Tôi chẳng làm hại gì, thế mà hễ thấy tôi giăng cái mạng chỗ nào là họ lại quét phá ngay. Tôi cầu cho họ tan hoang cửa nhà!”. Gián cãi: “Không thể! Tôi rất thích chủ nhà này vì tôi tha hồ chui vào lọ mỡ, lọ dầu mà chén. Tôi cầu cho chủ nhà ngày một giàu có để tôi tha hồ đánh chén dầu mỡ!”. Chủ nhà ngày một giàu lên và hôm nọ, họ mua một con khướu về làm cảnh. Con khướu này lại có tính thích ăn Gián.
Nhà chủ chiều nó, tìm Gián để bắt cho khướu, đến nỗi lũ Gián chết sạch, chỉ còn mỗi con Gián nọ trốn thoát. Nhện gặp Gián mỉa mai: “Thế nào, độ này bác sống ra sao? Tôi tuy bị phá nhưng chưa đến nỗi chết. Nhất là chết bởi cái giống chỉ có tài hót mà thôi. Bác còn chúc chủ nhà giàu có nữa không? Bác cũng có tài chúc đấy chứ!”. Gián xấu hổ quá, tụt xuống miệng cống trốn, ban ngày chẳng dám ló đầu ra.
Ở truyện này, hai con vật có thái độ khác nhau đối với chủ nhà, Gián thì thích chủ nhà và cầu cho chủ nhà gàu có, Nhện thì ghét chủ nhà và cầu cho chủ nhà tan hoang bắt nguồn từ quyền lợi khác nhau của mỗi con trong quan hệ với chủ nhà. Ở đây nhân vật Nhà chủ là nhân vật là đối sánh hai thái độ khác nhau của hai con vật đối với chủ nhà.
Truyện Chó săn nòi và hai ông chủ kể rằng: Một người thợ săn có con chó rất khôn. Trong các cuộc đi săn, chỗ nào có thú ẩn náu là nó biết ngay và hễ chủ bắn được con thú nào là nó chạy đến tha về, người láng giềng nhờ ông ta tìm một con chó tương tự. Người thợ săn tìm mãi mua được một con chó săn cho người láng giềng nhưng nạn chuột vẫn không thay đổi. Người láng giềng sang gặp ông ta than vãn thì người thợ săn mới vỡ lẽ ra, bảo: “Con chó tôi mua cho bác là con chó hay. Nhưng nó chỉ hay giỏi trong việc săn hươu nai, cầy cáo chứ muốn trừ chuột thì phải nuôi mèo kia!”.
Nhân vật con chó săn là nhân vật để phân định, đối sánh hai người với hai cách dùng khác nhau. Chó săn thì chỉ sử dụng tốt cho săn thú chứ không sử dụng được cho bắt chuột. Nếu sử dụng sự vật không đúng sở trường, công năng của nó thì không có tác dụng.
Như vậy, nhân vật thứ ba tham gia vào mối quan hệ của hai nhân vật nhằm mục đích phân xử, phân giải và đối sánh trong cách xử sự giữa các nhân vật. Nó là nhân vật có tác dụng quan trọng tạo nên bài học ngụ ngôn. Khi hai nhân vật tranh chấp, nhân vật thứ ba xen vào với bộ mặt là kẻ bề trên, kẻ cơ hội. Hai nhân vật ích kỷ, tham lam, kém hiểu biết và khờ dại tưởng nhờ nhân vật này mà sự việc giải quyết ổn thỏa sự tranh chấp mà không ngờ họ bị lợi dụng, bị cướp đoạt, thâm chí thiệt thân vì niềm tin ngây thơ về lẽ công minh của kẻ mạnh. Khi nhân vật yếu thế bị kẻ ác lật lọng và có nguy cơ bị hãm hại, nhân vật thứ ba xuất hiện như vị cứu tinh, trừng trị kẻ ác, giúp nhân vật yếu thế thoát khỏi khó khăn, nguy hiểm. Còn loại nhân vật thứ ba khác lại là mối quan tâm của hai nhân vật, mà từ đó thấy rõ sự đối xử và sử dụng khác nhau của các nhân vật với nhân vật này.133