a) Tác động đến môi trường đất:
Mất đất do xây dựng các hồ chứa phục vụ thủy lợi, tuy nhiên công trình hồ của thủy lợi trong phương án quy hoạch đa phần là các công trình vừa và nhỏ với chế độ điều tiết năm nên diện tích mất đất theo đánh giá cũng không lớn. Hơn nữa, do hiệu quả tưới tiêu và phòng chống lũ mang lại cho các vùng đất mà các hồ chứa này đảm nhiệm là rất lớn do đó việc mất đất này hòan toàn có thể chấp nhận.
b) Tác động đến môi trường nước
- Thay đổi hình thái dòng sông và chế độ dòng chảy: Tại các vị trí sẽ hình thành hồ chứa lớn bởi đập ngăn sông, lòng sông cũ sẽ được mở rộng ra khá nhiều, mực nước sông tăng cao và dao động tùy theo sự vận hành của hồ chứa, làm thay đổi chế độ thủy lực, trạng thái tự nhiên của các sông suối, biến đổi động thái bồi xói đường bờ và lòng dẫn sau hạ du, bồi lòng dẫn thượng du. Trong quá trình điều tiết dòng chảy không tránh được những trường hợp rủi ro khi xả lũ, đón lũ… sẽ gây ra những mực nước dao động lớn hơn bình thường dẫn đến có thể gây thiệt hại đến người và dân cư sống ven sông đặc biệt với vùng hạ du.
- Thay đổi chất lượng nước trong hồ và hạ du: Trong quá trình xây dựng công trình hồ chứa, nếu không làm tốt công tác thu dọn lòng hồ thì sau khi hồ được tích nước cây cối và cỏ dại bị chìm ngập trong lòng hồ được huỷ, thối rữa gây ô nhiễm tới nguồn nước làm cho hàm lượng ôxy hoà tan trong nước có thể giảm, các chỉ số BOD, COD có thể tăng và nếu không có được sự quản lý vận hành phù hợp thì các loại tảo có hại sẽ phát triển mạnh làm cho chất lượng nước giảm đi đáng kể, các loài thủy sinh không thể sinh sống được.
Trong thời gian thi công các công trình, độ đục của sông có thể sẽ tăng do đặc điểm các loại đất bazan trên lưu vực là rất dễ bị xói mòn. Để hạn chế các tác động này, cần có các tính toán cân bằng đất đá một cách hợp lý, tránh đến mức tối đa việc tập kết vật liệu tại các bãi thải. Trong trường hợp cần thiết, có thể tính đến biện pháp lắng lọc trước khi thải ra sông.
Chất lượng nước trên các sông, suối còn có thể bị ảnh hưởng bởi chất thải từ sinh hoạt và các hoạt động sản xuất trên thượng lưu
- Thay đổi chất lượng nước ngầm: Do chủ động được tưới tiêu, nông dân sẽ sản xuất tăng vụ và áp dụng các biện pháp kỹ thuật thâm canh. Do đó lượng thuốc trừ sâu, phân bón cũng có thể tăng lên theo số lượng thời vụ và dẫn đến làm thay đổi chất lượng nước ngầm. Việc khai thác nước ngầm quá mức cho các cơ sở sản xuất công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp hay cho sinh hoạt cũng có thể là nguy cơ làm giảm mực nước ngầm.
c) Ảnh hưởng đến tài nguyên sinh vật và các hệ sinh thái
- Thực vật: Khi hình thành các hồ chứa lớn một diện tích đất đáng kể bị ngập trong các lòng hồ. Vì vậy, diện tích thảm thực vật ở các khu vực này bị giảm đi cả về số lượng cũng như chủng loại. Tuy nhiên, ảnh hưởng là không đáng kể vì các công trình hồ chứa có qui mô nhỏ và nằm trong vùng sản xuất nông nghiệp.
- Động vật hoang dã: Trong thi công sẽ tập trung công nhân xây dựng và sử dụng xe máy cơ giới với mật độ cao, việc nổ mìn khai thác vật liệu xây dựng sẽ làm cho các loại thú lớn nhỏ phải chạy ra khỏi khu vực công trường. Đối với các loài bò sát và lưỡng thể, thời kỳ đầu tiên dâng nước hồ chứa có thể gây tổn hại cho một số loài sống trong đầm lầy nằm trong khu vực lòng hồ; nhưng khi hồ chứa đi vào vận hành ổn định sẽ có các đầm lầy mới hình thành do mức nước ngầm tăng cao nhưng việc phục hồi lại môi trường sống cho các loài bò sát và lưỡng thể chắc chắn sẽ diễn ra.
d) Thủy sinh:
Do thay đổi chế độ thủy lực dòng chảy tự nhiên trên các sông suối sẽ làm ảnh hưởng đáng kể điều kiện di cư, sinh sản và sinh sống của một số loài thủy sản. Việc làm thay đổi địa hình khu vực cũng như tạo nên các khu vực mặt nước mới dẫn đến sự thay đổi của các hệ động và thực vật trong đó có cả các loài gây bệnh từ đó có thể làm thay đổi nguồn gốc bệnh tật hoặc các vector gây bệnh. Đặc biệt đối với thủy vực nước đứng thường phát sinh các loài ấu trùng gây bệnh sống ký sinh trên ốc và có thể truyền bệnh sang người như loài sán máng (Christosoma). Đối với các vùng ven bờ ít có ảnh hưởng của xáo trộn là nơi sinh sống lý tưởng của các loài ấu trùng muỗi của bệnh sốt rét.
e) Tác động đến chất lượng cuộc sống con người
- Dân cư và việc làm: Do mất diện tích đất canh tác và đất thổ cư, thay đổi địa bàn sinh sống, ngành nghề sản xuất làm ảnh hưởng không nhỏ dến đời sống sinh hoạt (nhất là các dân tộc quen với sinh hoạt trên các vùng cao). Khi thi công công trình, sẽ có một lượng công nhân đến làm việc sẽ không tránh khỏi các tệ nạn xã hội, các bệnh truyền nhiễm như: sốt rét, các loại bệnh về đường tiêu hóa. Vấn đề mất công bằng trong sử dụng nguồn nước, trong đầu tư cơ sở hạ tầng sẽ xảy ra có thể dẫn tới các tác động tiêu cực đến cộng đồng dân cư cũng như công việc sản xuất của họ.
- Di dân, tái định cư: Phần lớn các hồ chứa được xây dựng theo quy hoạch thủy lợi này có quy mô vừa và nhỏ, được xây dựng ở vùng xa dân cư nên số hộ phải di dời, tái định cư không nhiều. Vấn đề còn lại là giải quyết tốt chế độ đền bù và tái định cư sao cho phù hợp, để cuộc sống các hộ tái định cư bằng hoặc tốt hơn trước đây, tuy nhiên cần tránh các mâu thuẫn có thể xảy ra trong quá trình đền bù. Trong quá trình di dân đối với các hộ là người dân tộc cần tính đến đầy đủ các vấn đề về phong tục tập quán, tâm linh, bản sắc văn hoá.
Bảng 24: Bảng tóm tắt danh mục các tác động môi trường có thể bị tác động khi xây dựng công trình hồ chứa
Các tác động tiêu cực Mức độ ảnh hưởng
L TB N K
Ngập lụt lòng hồ, mất đất canh tác, ảnh hưởng đến đời sống nhân dân, gây mất ổn định an ninh, xã hội trong vùng, ảnh
hưởng xấu đến lối sống của nhân dân địa phương. + Phá hoại hệ sinh thái quý hiếm, các giá trị văn hóa và lịch sử + Gây xói mòn trong lưu vực ảnh hưởng tới tuổi thọ của công
trình, tăng lượng bùn, cát trong sông ảnh hưởng đến CLN. + Ảnh hưởng đến nguồn tài nguyên khoáng sản lòng hồ + Gây tổn thất nguồn nước trong hồ, tạo vùng sình lầy +
Mối đe dọa do động đất +
Xói mòn do làm đường vào công trình và thu dọn lòng hồ + Các quyền lợi dùng nước và nuôi trồng thủy sản trong vùng
lòng hồ, tạo ra những mâu thuẫn trong xã hội +
Thay đổi chế độ dòng chảy trong quá trình dẫn dòng thi
công +
Xói mòn đất đá do chuẩn bị tuyến đập, đắp đập làm mất đất
tự nhiên. +
Ô nhiễm không khí, bụi và nước do xây dựng và các chất
thải từ sinh hoạt, an toàn trong thi công +
Hư hại thảm phủ thực vật, xói mòn đất, các vấn đề vệ sinh
môi trường, sức khỏe của công nhân +
Phát triển các loại thực vật nước trong hồ và ở hạ lưu gây
cản trở dòng chảy, giao thông thủy, thủy sản trong lòng hồ + Suy giảm chất lượng nước hồ, ảnh hưởng đến nguồn nước
cấp +
Thay đổi dòng chảy phía hạ lưu trong mùa kiệt, ảnh hưởng
tới chất lượng nước, ảnh hưởng tới chất lượng nước + Thay đổi kiến tạo đường bờ hồ gây sạt trượt đất, xói lở + Biến hình lòng dẫn thượng lưu, bồi lắng lòng dẫn, ngập lụt
các vùng canh tác +
Gián đoạn giao thông thủy, ảnh hưởng tới di cư của các loài thủy sản quý hiếm. Giảm nguồn thủy sản trong sông do thay
đổi chất lượng nước. +
Xói mòn khu vực và bờ hồ chứa, tăng bồi lắng, giảm khả
năng khai thác +
Các tác động tiêu cực Mức độ ảnh hưởng
L TB N K
Suy thoái môi trường do gia tăng áp lực đối với tài nguyên
đất +
Thiệt hại do thiên tai, rủi ro do vận hành khai thác công trình +
Gia tăng dân tự do vào vùng ven hồ +
Các vấn đề môi trường phát sinh do tăng trưởng công
nghiệp, đô thị, giao thông, dịch vụ +
Di dân và tái định cư: mâu thuẫn đền bù, thay đổi phong tục tập
quán, giao thao giữa các nền văn hóa +
Dân cư và việc làm: thay đổi dân số cơ học, mâu thuẫn phát
sinh giữa người cũ và mới +
Ghi chú: L - Tác động đáng kể; TB - Tác động vừa, N - Tác động nhỏ, K - Không tác động
Bảng 25: Bảng tóm tắt danh mục các tác động môi trường có thể bị tác động khi xây dựng công trình trạm bơm cấp nước sinh hoạt từ sông Sêrêpốk
Các tác động tiêu cực Mức độ ảnh hưởng
L TB N K
Mất đất do việc chiếm dụng đất cho xây dựng các hệ thống dẫn nước, trạm bơm, di dân khỏi khu vực xây dựng trạm bơm, ảnh hưởng đến đời sống của người dân. Tác động đến ổn định xã hội.
+
Phá hoại hệ sinh thái quý hiếm, các giá trị văn hóa, lịch sử + Xói mòn trong lưu vực, giảm tuổi thọ của công trình ảnh
hưởng đến chất lượng nguồn nước +
Các mối đe dọa do động đất (thay đổi tần suất xuất hiện và
mức độ động đất) +
Xói mòn do làm đường vào công trình và san lấp mặt bằng
thi công công trình trạm bơm +
Tạo nên mâu thuẫn trong xã hội về các quyền lợi sử dụng
nước và nuôi trồng thủy sản +
Ngăn cản giao thông thủy, đường di trú của cá +
Ô nhiễm không khí nước do xây dựng và chất thải từ khu
lán trại +
Xói mòn và dòng chảy bùn cát, tác động đến chất lượng
nước và đất +
Vệ sinh, y tế và an toàn lao động không tốt, ảnh hưởng đến
sức khỏe của công nhân và nhân dân quanh vùng +
Các tác động tiêu cực Mức độ ảnh hưởng
L TB N K
Tác động chất lượng nguồn nước phía hạ du +
Thay đổi chế độ thủy văn dòng chảy phía hạ lưu, xói lở bờ
và lòng sông +
Tác động đến hệ sinh thái sông, giảm nguồn dinh dưỡng + Suy thoái môi trường do gia tăng áp lực đối với tài nguyên
đất +
Theo dõi, vận hành khai thác công trình +
Gia tăng dân tự do vào công trình, gia tăng sử dụng đất ở
đầu nguồn +
Các vấn đề môi trường phát sinh do tăng trưởng công
nghiệp, đô thị giao thông, dịch vụ du lịch nhờ dự án +
Chương 5