chuẩn bị và bùng nổ một cuộc chiến tranh mới. : .
Trước những thủ đoạn từ dụ đỗ, sách nhiễu, đe đoạ tới khiêu khích, gây han cha nhà Nguyên, nhà Trần đã tỏ ra ôn hoà, mềm dẻo nhưng kiên trì bẢo vệ chủ quyền dân tộc, khước từ các yêu sách vô lý. Những năm sau, nhà Nguyên tăng cường gây sức ép, đưa quân bài bù nhìn Trần Di Ái (chú họ
Trần Thánh Tông) về Đại Việt làm An Nam quốc vương, cử Toa Độ tấn
công Champa thực hiện kế hoạch 2 gọng kìm, sau đó lại đòi mượn đường Dai Việt, đòi cung cấp lương thực và quân lính phục vụ cuộc viễn chỉnh.
Để đối phó, vua Trân đã cho bắt bọn Trần Di Ái, khước từ yêu sách
mượn đường đánh Champa, ngược lại, đã chỉ viện cho Champa (20.000 quân, 500 chiến thuyền) chống Nguyên. Mặt khác, triéu đình khẩn trương chuẩn bị kháng chiến.
Năm 1282, vua Trần đã triệu tập các quý tộc vương hầu, quan liêu trong Hội nghị Bình Than (bến sông nay thuộc Gia Lương, Bắc Nịnh), để
thảo ra kế hoạch chống giặc. Tỉnh thần đoàn kết và quyết chiến của các
tướng sĩ rất cao. Trần Khánh Dư đang chịu án phạm ở địa phương đã được
tha tội và xin được dự họp. Trần Quốc Toản vì ít tuổi không được họp bàn, uất ức "bóp nát quả cam trong tay lúc nào không biết", trở về huy động hàng nghìn
quân vương hầu gia đồng chờ đợi lập công.
Trần Quốc Tuấn được cử làm Quốc công tiết chế, thống lĩnh toần quân.
Năm 1284, tổ chức tổng duyệt quân thủy bộ ở bến Đông sông Hồng, điều
các cánh quân lên bảo vệ biên giới. Để động viên và khích lệ toàn quân, Trần Quốc Tuấn đã soạn thảo ra /Jjch tướng sĩ, nêu nghĩa lớn cứu nước, để ra nhiệm vụ và thiết tha kêu gọi toàn quân diệt giặc. Hưởng ứng lời hịch đầy nhiệt huyết, quân sĩ đã cùng thích hai chữ "Sá: Thái" (Giết giặc Mong “ Thát) bằng mực vào cánh tay, trước khi lên đường chiến đấu. ;
Ngay trước khi chiến tranh chống Nguyên bùng nổ, vua Trân lại cho mời đại biểu các bô lão trong hương thôn cả nước về kinh đô Thăng Long
dự hội nghị Diên Hồng để tham khảo ý- kiến. Câu trả lời đồng thanh
"Quyết đánh" của Hội nghị đã thể hiện ý chí thống nhất và tỉnh thần đoàn kết của toàn dân, mau chóng biến thành sức mạnh tỉnh thần trong cuộc chiến đấu giữ nước.
Đầu năm 1285, 3 cánh quân gồm hơn nửa triệu binh sĩ, do Thái tử Thoát Hoan làm Tổng chỉ huy, đã tiến hành cuộc xâm lược Đại Việt. Thoát
91
Hoan trực tiếp chỉ huy đạo quân chủ lực từ Quảng Tây vào theo đường Lang Son. Nạp Tốc Lạt Đình từ Vân Nam tiến theo lưu vực sông Chảy vào lộ Tuyên Quang. Ở phía nam, Toa Đô từ Champa tấn công ngược ra vùng Nghệ An, Thanh Hoá, tạo gọng kìm tấn công Đại Việt từ phía sau lưng.
Triều đình nhà Trần một mặt điều quân ra cản địch, mặt khác thực hiện chính sách "znh đã”, vườn không nhà trống, không cho địch tìm kiếm lương thực, chủ động rút khỏi kinh thành Thang Long. Trần Quốc Tuấn lui đại quan về phòng tuyến Vạn Kiếp - Bình Than hội được 20 vạn người.
Ý vào số đông, quân Nguyên dùng lực lượng thủy bộ ổ ạt tấn công quân Trần, theo đường sông Đuống tiến vào Thăng Long, 3 cánh quân địch cùng lúc phối hợp tạo gọng kìm rượt đuổi tìm bất vua Trần để tiêu diệt đầu
não lực lượng kháng chiến,
Quân Trần anh đũng chống trả. Trần Quốc Tuấn tỏ rõ quyết tâm diệt
địch với câu nói nổi tiếng đáp lời Thánh Tông : “Nếu bệ hạ muốn hàng, xin
hãy chém đâu thần trước đá". Trần Bình Trọng khẳng khái trả lời khi bị giặc bất ở sông Thiên Mạc: “Ta thà làm ma nước Nam, chứ không thèm làm
vương đất Bắc !".
Để bảo toàn lực lượng, triểu đình nhà Trần đã mưu trí linh hoạt, đưa xa
giá vua Trần từ vùng bờ biển Thiên Trường (Nam Định) lánh ra vùng Hãi Đông (Quảng Ninh), sau vào Thanh Hoá. Sau 3 tháng tấn công, quân
Nguyên đã gặp nhiều lúng túng, không đuổi bất được vua Trần, lương thực
hao cạn, dịch bệnh phát sinh, 2 cánh quân Thoát Hoan - Toa Đô không gặp
được nhau để tạo thế gọng kìm.
Nhân đà đó, quân Trần tổ chức phản công, thủy binh nhà Trần thực hiện chia cắt lực lượng địch, ngược lên tập kích vào những vị trí then chốt của chúng dọc theo phòng tuyến sông Hồng. Nguyễn Khoái và Trin Nhật Duật tấn công tiêu diệt 2 vị trí Tay Két- Ham Tir (Khodi Chau, Hung Yên).
Trần Quang Khái diệt địch ở căn cứ Chương Dương (Thường Tín, Hà Tây),
tiến lên giải phóng Thăng Long. :
Bị tổn thất nặng nể, để tránh nguy cơ bị tiêu điệt, Thoát Hoan vội vã
rút lui, theo đường cũ về nước. Trần Quốc Tuấn kịp thời truy kích, bố trí trận địa mai phục ở Vạn Kiếp. Thoát Hoan bị thua lớn, phải trốn trong ống
đồng tháo chạy. Các tướng giặc Lý Hằng, Lý Quán đều bị tử trận.
Cánh quân Vân Nam cũng tìm cách tháo chạy, bị các tù trưởng thiểu số đón đánh, gây nhiều thiệt hại.
92
Tại mặt trận phía nam, Toa Đô không hay biết gì tin thất bại của Thoát Hoan, lại bị quân Trần liên tiếp tấn công, đã cố gắng theo đường biển, tiến ngược lên sông Hồng tìm cách hội quân với Thoát Hoan. Đến Tây Kết, y bị vua Trần đích thân cầm quân đón đánh, quân Nguyên đại bại. Toa D6 bi bat và bị giết. Ô Mã Nhi phải dùng thuyền con, lén trốn ra biển về Trung Quốc.
Cuộc kháng chiến chống Nguyên lần thứ hai thắng lợi rực rỡ.
Bị thất bại cay đắng, vua Nguyên Hốt Tất Liệt quyết tâm trả thù. Nhà Nguyên đình lại cuộc tấn công Nhật Bản đã được dự kiến, tập trung chuẩn bị đánh Đại Việt. Hốt Tất Liệt ra lệnh tuyển thêm quân, đặc biệt ở các tỉnh
Hoa Nam và ven biển. Rút kinh nghiệm thất bại lần trước, triều Nguyên lần
này chú trọng đặc biệt tăng cường lực lượng quân thủy và tiếp tế lương thảo, đóng thêm 500 thuyền chiến và trưng thu lương thực trong nhân dân.
Về phía Đại Việt, triểu đình Trần cũng tích cực chuẩn bị chiến đấu, tăng
quân, điều các tướng lĩnh đến trấn giữ vùng ven biển và biên giới. Đã có kinh nghiệm chiến đấu, Trần Quốc Tuấn nhận định lần này "phá tan được giặc là việc tất nhiên" và" năm nay, đánh giặc nhàn”.
Cuối năm 1287, 50 vạn quân Nguyên, dưới sự thống lĩnh của viên bại tướng cũ Thoát Hoan, chia làm 3 cánh quân tiến đánh Đại Việt. Thoát
Hoan dẫn đại quân tiến vào hướng đông bắc, Ái Lỗ chỉ huy cánh quân phía tây bắc. Quân thủy do Ô Mã Nhi và Phàn Tiếp chỉ huy tiến vào vùng biển An Bang (Quảng Ninh), yếm hộ cho đoàn thuyền tải lương của Trương Văn Hổ, chở 70 vạn thạch lương.
Cũng giống như lần trước, quân Trần chủ trương ban đầu tránh những
giao chiến lớn để bảo toàn lực lượng. Hai cánh quân Nguyên theo đường bộ
tiến vào kinh thành Thăng Long bỏ ngỏ. Cánh quân thủy tiến đến vùng Quảng Yên thì gặp quân của Trần Khánh Dư chặn đánh, nhưng không cần được, Ô Mã Nhi theo hướng sông Bạch Đằng tiếp tục tiến về Vạn Kiếp, hội
quân với Thoát Hoan.
Trần Khánh Dư rút kinh nghiệm, xin "lập công chuộc tội”, tổ chức
phục kích đoàn thuyên lương của Trương Văn Hổ ở vùng biển Vân Đồn.
Hầu hết thuyền lương của quân Nguyên đã bị đánh đám. Trương Văn Hổ
phải dùng thuyên nhỏ lên thoát về Trung Quốc.
Các cánh quân thủy bộ của quân Nguyên lại lâm vào một tình thé hing túng, khó khăn nghiêm trọng. Thoát Hoan và Ô Mã Nhi tìm cách đuổi bắt 93
vua Trần ở khắp nơi nhưng đều thất bại. Chúng âm mưu đưa Trần Ích Tác về Đại Việt làm vua bù nhìn nhưng đã bị chặn đánh quyết liệt ở biên-giới
trong khi đó lương thực cạn kiệt, quân sĩ ốm đau. Thoát Hoan cho rút quận,
hai cánh quân bộ phải chật vật lắm mới về được tới biên giới, cánh quân
thủy đã bị đại bại trong trận Bạch Đằng ngày 9-4-1288. Các tướng Ô Mã Nhi và Phàn Tiếp đều bị bắt sống. Cuộc kháng chiến chống Nguyên lần thứ ba một lần nữa lại đại thắng. Sau đó, nhà Trần đã chủ động cử sứ giả sang Nguyên đàm phán, để nghị trao trả tù binh và thiết lập hòa hiếu. Tuy văn.
rất căm tức, nhà Nguyên đã phải từ bổ ậm mưu xâm lược Đại Việt: , Các cuộc kháng chiến của Đại Việt chống Tống, Mông - Nguyên thắng lợi trước hết là do hai vương triều Lý- Trần đang ở thế đi lên trong quá trình phục hưng dân tộc, có tiềm lực và khả năng phát huy được thế mạnH
tổng hợp, đặc biệt là chính sách đoàn kết toàn dân: Nhà Lý đã đoàn kết
được các tộc người thiểu số trong cộng đồng dân tộc, nhà Trần đã đoàn kết
chặt chẽ trong đồng họ và đông đảo quần chúng, theo tính thần ”“vưa tôi
đồng lòng, anh em hòa thuận, cả nước góp sức". Các tướng tài của Đại Việt như Lý Thường Kiệt, Trần Quốc Tuấn lại biết áp dụng hiệu quả một chiến lược của một nước nhỏ chống lại một nước lớn, chủ động tấn công để phòng ngự, hoặc rút lui chiến lược để tấn công, dùng mưu trí lấy yếu đánh mạnh, cũng như chủ động kết thúc chiến tranh bằng hòa hiếu. Đó là những
kinh nghiệm giữ nước hết sức quý báu của dân tộc đã được kế thừa và phat
huy trong những thời kỳ lịch sử sau này. ‘ ‘