CHƯƠNG 1:TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ QUẢN TRỊ RỦI RO TÍN DỤNG TRONG CHO VAY TRUNG VÀ DÀI HẠN TẠI CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI
1.4. Quản trị rủi ro tín dụng trong cho vay trung và dài hạn
1.4.3. Nội dung công tác quản trị rủi ro tín dụng trong cho vay trung và dài hạn tại các Ngân hàng thương mại
1.4.3.1. Mô hình tổ chức quản trị rủi ro tín dụng
Mục tiêu của quản trị rủi ro tín dụng không phải là tránh rủi ro mà là xử lý chúng và tối thiểu hóa ảnh hưởng của chúng thông qua việc thực thi những phương án thích hợp. Trong công tác quản trị rủi ro thì một trong những vấn đề cần quan tâm đầu tiên đó là công tác tổ chức mô hình quản trị rủi ro. Hiện nay, mỗi ngân hàng thương mại lại có những cách tiếp cận quản trị rủi ro khác nhau, tuy nhiên nhìn chung thì có hai mô hình tổ chức chính đang phổ biến tại Việt Nam là Quản trị rủi ro tín dụng phân tán, và Quản trị rủi ro tín dụng tập trung.
Với mô hình quản trị rủi ro tín dụng tập trung thì có sự tách biệt một cách độc lập giữa ba chức năng: quản lý rủi ro, kinh doanh và tác nghiệp. Sự tách bạch này nhằm mục tiêu hàng đầu là giảm thiểu rủi ro ở mức độ thấp nhất đồng thời phát huy đƣợc tối đa kỹ năng chuyên môn của từng vị trí cán bộ trong ngân hàng. Điểm mạnh của mô hình này là quản lý rủi ro một cách có hệ thống trên quy mô toàn ngân hàng, đảm bảo tính cạnh tranh lâu dài, thiết lập và duy trì môi trường quản lý rủi ro đồng bộ, nâng cao năng lực giám sát rủi ro, thích hợp với ngân hàng có quy mô lớn.
Tuy nhiên, mô hình cũng tồn tại một số điểm yếu nhƣ việc đầu tƣ mô hình đòi hỏi nhiều công sức và thời gian, đội ngũ cán bộ phải có kiến thức chắc chắn, nắm vững thực tiễn.
Với mô hình quản trị rủi ro tín dụng phân tán thì chƣa có sự tách biệt giữa ba chức năng là: quản lý rủi ro, kinh doanh và tác nghiệp. Trong đó, phòng tín dụng của ngân hàng thực hiện đầy đủ ba chức năng trên và chịu trách nhiệm với mọi khâu khi cấp tín dụng. Điểm mạnh của mô hình là sự gọn nhẹ trong cơ cấu tổ chức ngân hàng, tiết kiệm chi phí hoạt động, thích hợp với ngân hàng có quy mô nhỏ. Điểm
21
yếu là công việc tập trung hết tại một nơi, thiếu sự chuyên sâu, việc quản lý chủ yếu được thực hiện từ xa dựa trên số liệu được các đơn vị phía dưới báo cáo lên.
Với mô hình quản trị rủi ro tín dụng tập trung kết hợp phân tán thì có sự đan xen giữa cả hai mô hình trên, tại các đơn vị thì phòng tín dụng vẫn thực hiện cả ba chức năng, tuy nhiên vẫn có sự kiểm soát lại của Hội sở chính. Mô hình này giúp tận dụng điểm mạnh đồng thời khắc phục những điểm còn thiếu sót của hai mô hình trên.
1.4.3.2. Nhận biết rủi ro tín dụng
Ngân hàng cần có các phương pháp, kinh nghiệm trong việc nhận ra các dấu hiệu của rủi ro tín dụng trong quá trình thẩm định, phân tích khách hàng và phương án sản xuất kinh doanh để từ chối cho vay, hoặc ngăn ngừa xử lý kịp thời trong quá trình khách hàng sử dụng vốn vay. Theo nhƣ nguyên nhân gây ra rủi ro tín dụng, có thể phân chia các nhóm dấu hiệu nhận biết rủi ro tín dụng tương ứng như sau:
Nhóm dấu hiệu từ phía khách hàng:
- Ngân hàng cần theo dõi một số các số liệu mà khách hàng đã hạch toán và cung cấp cho ngân hàng thông qua tài khoản, từ đó phát hiện ra các dấu hiệu quan trọng nhƣ phát hành séc quá bảo chứng hoặc bị từ chối; có khó khăn trong việc trả lương cho nhân viên, sự giảm sút về số dư tiền gửi bất thường liên tục,…
- Các hoạt động vay vốn của khách hàng: khách hàng xin vay thêm vốn, mức độ thường xuyên của các khoản vay tăng lên, xin gia hạn nợ hoặc yêu cầu ngân hàng cho đáo hạn, …
- Các hoạt động tài chính: khách hàng dùng nguồn ngắn hạn để tài trợ cho các dự án phát triển dài hạn, sẵn sàng sử dụng vốn với chi phí cao, có biểu hiện giảm vốn điều lệ, các chỉ tiêu tài chính biến động theo chiều hướng xấu đi.
Nhóm các dấu hiệu từ phía ngân hàng:
Chủ yếu là các dấu hiệu về phương pháp quản lý hoạt động ngân hàng như:
- Cơ cấu hội đồng quản trị, ban điều hành,… thay đổi.
- Mâu thuẫn trong nội bộ giữa ban quản trị và ban điều hành, thiếu nhất quán trong mục tiêu hoạt động; hoặc có sự thiếu tin tưởng nhau trong quá trình quản lý.
22
- Sự bất hợp lý trong cân đối chi phí kinh doanh và tài chính cá nhân, ví dụ nhƣ tập trung quá nhiều chi phí để đầu tƣ, trang trí văn phòng hiện đại và đẳng cấp, phương tiện giao thông sử dụng cho việc công quá đắt tiền, hoặc cuộc sống xa hoa của các vị lãnh đạo cấp cao trong ngân hàng.
Nhóm dấu hiệu từ các dấu hiệu trong kinh doanh:
Chủ yếu là dấu hiệu từ phía khách hàng doanh nghiệp. Ví dụ nhƣ:
- Doanh nghiệp bị thu hút vào một khách hàng lớn, có tên tuổi trên thị trường, và điều này có thể dẫn tới sự lệ thuộc của doanh nghiệp vào khách hàng này, gây ra sự khó khăn trong độc lập tài chính để trả nợ; hoặc do khách hàng lớn đó mà lãnh đạo doanh nghiệp quyết định cắt giảm lợi nhuận để đạt đƣợc hợp đồng lớn cho mình.
- Doanh nghiệp bị hấp dẫn bởi những sản phẩm đẹp, lạ mắt nên dồn toàn bộ vốn vào đầu tƣ cho sản phẩm mà không tính đến các yếu tố khác (chi phí cao, khó tiêu thụ, thị trường bị hạn chế,…)
- Doanh nghiệp bị áp lực trong nội bộ dẫn tới tung ra thị trường sản phẩm của mình quá sớm, làm cho các hạn mức thời gian kinh doanh đƣa ra trở nên phi thực tế, không đúng thời cơ, dẫn tới sản phẩm không đƣợc đón nhận nhƣ mong đợi.
Nhóm các dấu hiệu thuộc về thị trường:
- Biến động về tỷ giá, lãi suất, thị hiếu người tiêu dùng; xuất hiện thêm đối thủ cạnh tranh mới, hay bị mất nhà cung ứng truyền thống…
- Sản phẩm của khách hàng vay vốn có tính thời vụ, thay đổi theo từng giai đoạn trong năm.
Nhóm các dấu hiệu về xử lý hạch toán kế toán, số liệu tài chính:
- Nộp muộn báo cáo tài chính, hoặc báo cáo tài chính không đầy đủ số liệu.
- Phân tích tài chính cho thấy những dấu hiệu bất ổn nhƣ: tỷ lệ nợ không cân đối với tài sản, tiền mặt giảm, doanh số tăng nhƣng lợi nhuận giảm,…
- Các dấu hiệu phi tài chính khác nhƣ đạo đức kinh doanh suy giảm, hàng tồn kho tăng cao, chất lượng hàng hóa lưu trữ xuống cấp,…
1.4.3.3. Đo lường rủi ro tín dụng
23
Với hệ thống đo lường theo Basel 2, có nhiều phương pháp đo lường rủi ro tín dụng như: Phương pháp chuẩn hóa, phương pháp dựa trên hệ thống đánh giá nội bộ cơ bản, phương pháp dựa trên hệ thống đánh giá nội bộ tiên tiến. Tuy nhiên tại Việt Nam hiện nay chủ yếu áp dụng phương pháp chuẩn hóa trong đo lường rủi ro tín dụng, phương pháp này phụ thuộc vào đánh giá xếp hạng tín dụng.
- Mô hình chấm điểm theo chỉ tiêu: là một mô hình khá phổ biến trong các NHTM hiện nay, do ưu điểm là rõ ràng và tương đối dễ thực hiện. Theo đó, mô hình có một hệ thống các chỉ tiêu liên quan tới các khách hàng, gồm cả chỉ tiêu tài chính và phi tài chính. Để thực hiện việc đánh giá, các NHTM hiện nay áp dụng một số bước chung sau:
Bước 1: Xây dựng hệ thống chỉ tiêu đánh giá
Việc xếp hạng tín dụng các khách hàng vay vốn phải dựa trên cơ sở phân tích các chỉ tiêu liên quan nhằm mục tiêu đề ra là đánh giá chính xác khả năng và thiện chí trả nợ ngân hàng của khách hàng. Số lƣợng và nội dung các chỉ tiêu, tiêu chí phải phù hợp, hợp lý, đảm bảo phán ánh chính xác tình hình thực tế của khách hàng.
Theo kinh nghiệm các tổ chức chuyên xếp hạng trên thế giới thì hệ thống chỉ tiêu phân tích gồm các chỉ tiêu định lƣợng và chỉ tiêu định tính.
Bước 2: Thu thập thông tin về khách hàng vay vốn
Trước hết cần thu thập thông tin về tình hình tài chính của khách hàng, mục đích vay vốn, khả năng nguồn thu nhập trả nợ, tài sản tích lũy, và các dòng tiền, tài sản khác. Bên cạnh đó cần thu thập thêm từ nhiều nguồn thông tin khác nhau nhƣ:
thông tin thu thập từ thực tế, cơ quan kiểm toán, cơ quan quản lý nhà nước…các thông tin này có độ chính xác và tin cậy cao; hay từ các nguồn thông tin không chính thức nhƣ từ đối thủ cạnh tranh, nhà cung cấp, đại lý tiêu thụ…Tuy nhiên dù thông tin từ nguồn nào thì cũng cần có sự chọn lọc, đánh giá, phân tích kỹ trước khi đƣa vào hệ thống xếp hạng tín dụng.
Bước 3: Phân tích và tính điểm hệ thống chỉ tiêu
Việc phân tích và tính điểm hệ thống chỉ tiêu xếp hạng tín dụng có thể áp dụng nhiều phương pháp khác nhau như: phương pháp so sánh, đồ thị, thay thế,…Trong
24
phân tích và xếp hạng tín dụng , phương pháp được áp dụng chủ yếu là so sánh các chỉ tiêu, đối tƣợng kinh tế đã đƣợc lƣợng hóa và có cùng nội dung, tính chất.
Bước 4: Tổng hợp, xếp hạng và xác định mức độ rủi ro tín dụng
Trên cơ sở cho điểm chỉ tiêu trong hệ thống chỉ tiêu và trọng số của từng chỉ tiêu, Ngân hàng sẽ xác định được điểm số của khách hàng. Tương ứng với điểm số, xác định thứ hạng của khách hàng cũng nhƣ mức độ rủi ro tín dụng. Việc xếp hạng các khách hàng đƣợc phân loại theo bảng sau:
Bảng 1.1: Bảng xếp hạng khách hàng
Hạng Đặc điểm
AAA Là mức xếp hạng tốt nhất, khách hàng có khả năng hoàn trả khoản vay đặc biệt tốt.
AA Năng lực trả nợ của khách hàng không kém nhiều so với hạng AAA, khả năng hoàn trả khoản nợ rất tốt.
A Khách hàng có thể có nhiều khả năng chịu tác động tiêu cực của các yếu tố bên ngoài và các điều kiện kinh tế hơn các khách hàng đƣợc xếp hạng cao hơn. Khả năng trả nợ đƣợc đánh giá là tốt.
BBB Các chỉ số của loại này cho thấy khách hàng hoàn toàn có khả năng hoàn trả đầy đủ các khoản nợ. Tuy nhiên khách hàng có thể bị suy giảm khả năng trả nợ bởi các điều kiện kinh tế bất lợi và sự thay đổi các yếu tố bên ngoài.
BB Khách hàng loại này ít có nguy cơ mất khả năng trả nợ hơn các nhóm từ B đến D. Tuy nhiên, họ đang phải đối mặt với nhiều rủi ro tiềm ẩn hoặc các ảnh hưởng từ các điều kiện kinh doanh, tài chính, kinh tế bất lợi. Các ảnh hưởng này dễ dẫn đến sự suy giảm khả năng trả nợ của khách hàng.
B Khách hàng có nhiều nguy cơ mất khả năng trả nợ hơn loại BB. Tuy nhiên hiện thời khách hàng vẫn có khả năng hoàn trả nợ vay. Các điều kiện kinh doanh, tài chính, kinh tế sẽ có ảnh hưởng nhiều đến khả năng hoặc thiện chí trả nợ của khách hàng.
25
CCC Khách hàng hiện thời đang bị suy giảm khả năng trả nợ. khả năng trả nợ của khách hàng phụ thuộc vào mức độ thuận lợi của các điều kiện kinh doanh, tài chính, kinh tế. trong trường hợp có các yếu tố bất lợi xảy ra, khách hàng có nhiều khả năng không trả đƣợc nợ.
CC Khách hàng hiện thời đang bị suy giảm nhiều khả năng trả nợ.
C Khách hàng xếp hạng C trong trường hợp đã thực hiện các thủ tục xin phá sản hoặc có các động thái tương tự nhưng việc trả nợ vấn được duy trì.
D Khách hàng đã mất khả năng trả nợ, các tổn thất đã thực sự xảy ra, không xếp hạng D cho các khách hàng mà việc mất khả năng trả nợ mới chỉ là khả năng, dự kiến.
Ngoài phương pháp chuẩn hóa là đánh giá xếp hạng tín dụng nội bộ được đa số các ngân hàng thương mại ở Việt Nam áp dụng như trên, thì trên thế giới hiện nay có áp dụng theo tiêu chuẩn Basel là Phương pháp dựa trên hệ thống đánh giá nội bộ nhƣ sau:
- Phương pháp dựa trên hệ thống đánh giá nội bộ: Đây là phương pháp tiên tiến được áp dụng theo tiêu chuẩn Basel II để xác định đo lường rủi ro. Ngân hàng áp dụng công thức trong Basel II để tính tổn thất dự kiến:
EL = PD x EAD x LGD Với: + EL là tổn thất dự tính
+ PD là xác suất khách hàng không trả được nợ
+ EAD là tổng dư nợ của khách hàng tính đến thời điểm khách hàng không trả được nợ
+ LGD là tỷ trọng tổn thất ước tính.
Sau khi hoàn thành cơ sở dữ liệu về khách hàng: tập hợp đầy đủ từ các thông tin tài chính đến phi tài chính nhƣ lịch sử vay trả nợ, năng lực điều hành…các ngân hàng sẽ xây dựng, thử nghiệm và lựa chọn ra các mô hình thống kê hoặc phi thống kê tốt nhất để tính toán ba cấu phần cơ bản: PD, LGD và EAD. Sau khi tính toán đƣợc chỉ số tổn thất dự tính EL, Ngân hàng sẽ dựa vào đó để ra quyết định có chấp nhận đƣợc mức độ rủi ro đó hay không.
26
Ngoài ra một số NHTM tại Việt Nam cũng áp dụng kết hợp thêm một số mô hình đo lường rủi ro khác để đưa ra quyết định tín dụng đối với khách hàng như:
- Mô hình định tính: hiện nay, các NHTM sử dụng chuẩn 5C để xây dựng mô hình định tính để đo lường rủi ro cho ngân hàng mình. Tiêu chuẩn 5C bao gồm:
+ Character (Tư cách người vay): thể hiện tinh thần trách nhiệm, tính trung thực, mục đích rõ ràng và thiện chí trả nợ của người vay.
+ Capacity (Năng lực của người vay): cán bộ tín dụng phải chắc chắn rằng người xin vay vốn có đầy đủ năng lực pháp lý để ký kết hợp đồng tín dụng. Hoặc, phải đảm bảo rằng người đại diện cho doanh nghiệp vay vốn có thẩm quyền hợp pháp và đƣợc doanh nghiệp ủy quyền.
+ Cash (Thu nhập của người vay): tiêu chuẩn này tập trung vào câu hỏi: người vay có khả năng tạo ra đủ tiền để trả nợ hay không (có dòng tiền vào từ doanh thu bán hàng không? Có thu nhập từ phát hành chứng khoán không? Có thể bán tài sản để trả nợ ngân hàng không?...).
+ Collateral (Tài sản đảm bảo): khi có tài sản đảm bảo bằng tài sản cầm cố hay thế chấp, thì mối quan hệ giữa khách hàng và ngân hàng đƣợc gắn chặt trách nhiệm hơn. Nếu rủi ro có xảy ra, người đi vay không trả được nợ thì tài sản cầm cố, thế chấp sẽ là nguồn trả nợ thứ hai của khách hàng.
+ Conditions (Các điều kiện): để đánh giá xu hướng ngành và điều kiện kinh tế có ảnh hưởng như thế nào đến hoạt động kinh doanh của khách hàng, cán bộ tín dụng cần hiểu về thực trạng ngành nghề, công việc kinh doanh của khách hàng, cũng nhƣ những tác động từ bên ngoài tới khách hàng.
- Mô hình điểm số Z: là mô hình do E.I.Altman xây dựng để đo lường rủi ro tín dụng. Z được dùng làm thước đo tổng hợp để phân loại rủi ro tín dụng với người vay. Chỉ số này phụ thuộc vào chỉ số tài chính của người vay, tầm quan trọng của các chỉ số này trong việc xác định xác suất vỡ nợ trong quá khứ. Điểm Z càng cao thì xác suất vỡ nợ càng thấp; nếu Z thấp hoặc là một số âm, thì đó là căn cứ để xếp khách hàng vào nhóm có nguy cơ vỡ nợ cao.
+ Z < 1,81: khách hàng có khả năng rủi ro cao
27
+ 1,81< Z < 2,99: khách hàng không có vấn đề trong ngắn hạn, tuy nhiên cần xem xét cẩn trọng
+ Z >2,99:khách hàng không có khả năng vỡ nợ
- Xếp hạng của Moody’s và Standard&Poor’s: Mô hình này bao gồm cả phân tích định tính và định lƣợng, mô hình tập trung nhiều vào phân tích dòng tiền và khả năng thanh khoản trong quá khứ. Trong quy trình xếp hạng, mô hình không phân loại theo tính chất dữ liệu mà phân loại theo rủi ro là rủi ro kinh doanh và rủi ro tài chính.
Rủi ro kinh doanh bao gồm rủi ro ngành, khả năng cạnh tranh, vị thế doanh nghiệp trong ngành, lợi thế kinh tế, khả năng sinh lời trong sự so sánh với các doanh nghiệp khác trong nhóm tương đồng và nhấn mạnh nhân tố chính ảnh hưởng là khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp
Rủi ro tài chính gồm phân tích chính sách tài chính, chính sách và thông tin kế toán, khả năng đáp ứng của dòng tiền, cấu trúc vốn và khả năng thanh toán ngắn hạn.
Tuy rủi ro tín dụng là khách quan, song các ngân hàng cần phải hạn chế đến mức thấp nhất các tổn thất có thể xảy ra. Từ những nguyên nhân nảy sinh rủi ro tín dụng, ngân hàng tiến hành cụ thể hóa thành những dấu hiệu chính phát sinh trong hoạt động tín dụng, để phản ánh rủi ro tín dụng.
Các chỉ tiêu nói trên có mối quan hệ chặt chẽ với nhau và phản ánh các mức độ rủi ro tín dụng khác nhau. Với các chính sách tín dụng khác nhau, quan điểm khác nhau, cách tính toán khác nhau, quy định khác nhau về kỳ hạn nợ và cách tính nợ quá hạn, sẽ làm cho các chỉ tiêu này bị biến dạng
+ Kỳ hạn nợ không đúng: Cán bộ ngân hàng khi cho vay không tìm hiểu kỹ về chu kỳ kinh doanh của khách hàng, hoặc do ngân hàng chỉ có nguồn ngắn hạn, nên đã đặt kỳ hạn ngắn để hạn chế rủi ro. Sự không phù hợp về kỳ hạn vay với chu kỳ thu nhập của khách hàng sẽ dẫn tới xảy ra rủi ro.
+ Hiện tượng đảo nợ hoặc giãn nợ: người vay khi không có khả năng hoàn trả khoản vay đúng hạn đã tiến hành đảo nợ để làm giảm tỷ lệ nợ quá hạn so với thực