Quốc B là một trẻ trai 4 tuổi 4 tháng (thời điểm bắt đầu tác động). Sau khi thấy Quốc B có một số hành vi bất thường, gia đình đã đưa bé đi khám bệnh. Tại bệnh viện, Quốc B được các bác sỹ chẩn đoán có HCTK. Kết quả đánh giá mức độ tự kỷ của các nhà tâm lý: Quốc B rơi vào tình trạng tự kỷ nhẹ và khảo sát sự phát triển tâm vận động Quốc B được xếp vào mức độ chậm phát triển so với tuổi. Trẻ được chúng tôi tiến hành trị liệu từ tháng 9-2010 đến thang 08 năm 2011 trên cơ sở hình thức trị liệu gia đình.
- Nội dung trị liệu
Sau khi Quốc B được chẩn đoán là có HCTK và gia đình có nhu cầu muốn được trị liệu, chúng tôi có những buổi làm việc tiếp theo để thống nhất số thành viên tham gia nhóm trị liệu và các quy trình phân công công việc và nội dung chương trình can thiệp. Các thành viên trong nhóm trị liệu có nhiều buổi làm việc với nhau để thống nhất quan điểm trị liệu, chương trình trị liệu và những quy định của nhóm trước khi chính thức can thiệp trên Quốc B.
stt Bảng 3.26. Chương trình học của bé
Quốc B - +
- + stt Chương trình học của bé Quốc
B - +
- +
1 Tách màu (bằng đất nặn). 2 4 5 201 Ghép số với số đồ vật dưới 10 0 2 9
2 Các động tác liên hoàn 0 2 9 202 Chức năng của 5 nghề 0 4 7
3 Lấy khăn lau miệng 0 2 9 203 Mối quan hệ của 20 đồ vật 1 0 10
4 Đội mũ, đi dép 2 5 4 204 Trả lời câu hỏi có không 0 0 11
5 Gõ trống 2 4 5 205 Trả lời câu hỏi tại sao (đơn giản) 8 3 0
6 Đẩy xe hơi qua lại 0 0 11 206 Phân biệt xấu, đẹp 1 4 6
7 Xé giấy 0 1 10 207 Cắt kéo 1 6 4
8 Bóp kẹp quần áo 1 0 10 208 Nói câu 3 đến 4 từ 9 2 0
9 Vẽ tổ chim (những vòng tròn tự do) 0 1 10 209 Tô chữ, số theo chấm 0 6 5 10 Sờ tay vào chai nước: nóng, lạnh, mát. 1 2 8 210 Phân biệt trai, gái; già, trẻ 0 4 7 11 Đứng lên ngồi xuống 0 1 10 211 Kể tên nhân vật trong câu chuyện 3 8 0 12 Nhảy từ thảm ra ngoài 2 4 5 212 Xác định hoạt động của con vật 3 8 0
13 Đứng co một chân 1 5 5 213 Phân biệt gần xa 0 5 6
14 Ngồi chồm hổm 0 1 10 214 Hát bài Bé lên ba 0 4 7
15 Tô màu vào các hình: vuông, tròn,... 6 5 0 215 Đánh vần một số chữ đơn giản 1 9 1
Trước khi dạy chính thức trên Quốc B, hai giáo viên phải có những buổi dạy thử (không có trẻ) trước sự quan sát của người hướng dẫn. Người hướng dẫn sẽ quyết định thời điểm nào thì giáo viên có thể dạy trên trẻ thông qua sự thành thục các thao tác. Trước khi dạy chính thức, hai giáo viên phải có thời gian một tuần làm quen Quốc B. Trong quá trình trị liệu, người hướng dẫn tâm lý, hai giáo viên và các thành viên của gia đình luôn thúc đẩy, tạo điều kiện và kiểm soát lẫn nhau. Nội dung học phải được đánh giá sau mỗi buổi dạy
Hai khu vực này chính là nội dung của 2 giai đoạn trị liệu. Trong mỗi giai đoạn khác nhau, chương trình trị liệu được thiết kế khác nhau, giai đoạn sau có độ khó và độ phức tạp hơn các giai đoạn trước, đồng thời giai đoạn sau được sự kế thừa từ giai đoạn trước và được phát triển từ giai đoạn trước. Nội dung dạy gồm nhiều chủ đề đan xen nhau, bổ sung cho nhau trong việc phát triển nhận thức cho trẻ. Nội dung chương trình hoạt động trị liệu được phát triển và mở rộng từ nội dung của chương trình ABA của Quốc B.
- Hoạt động trị liệu trên cơ sở hành vi trị liệu
Trong bảng 3.27, nội dung “nối các điểm trên giấy” (stt 84) được triển khai trong hoạt động trị liệu là “nối các điểm bằng cách vẽ trên sàn nhà”, vì dạy bé vẽ trên sàn nhà thông qua trò chơi sẽ làm cho trẻ thích thú và hấp dẫn hơn. Nội dung kế tiếp, khi cô giáo dạy trẻ “bắt chước tiếng con vật kêu” (stt 85), trên cơ sở này, các thành viên của gia đình dạy nội dung này thông qua việc chơi vui vẻ trong sinh hoạt gia đình. Nội dung thứ 3 là “xếp que tính theo hình học”(stt 86), khi triển khai trong phương pháp hoạt động trị liệu là “nhận thức các hình thông qua những đồ vật hàng ngày”, trong cuộc sống sinh hoạt hàng ngày có rất nhiều đồ vật có hình tròn (nồi, chảo, chậu), hình vuông (các ô gạch, mặt ghế, ô cửa), hình chữ nhật (quyển sách, khung hình, bức tranh),…
Bảng 3.27. Mối quan hệ giữa ABA và hoạt động trị liệu của be Quốc B stt NỘI DUNG CHƯƠNG TRÌNH ABA
DẠY TRONG PHÒNG NỘI DUNG CHƯƠNG TRÌNH HOẠT ĐỘNG TRỊ LIỆU
DẠY TRONG MÔI TRƯỜNG SINH HOẠT 84 Nối các điểm trên giấy Nối các điểm bằng cách vẽ trên sàn nhà
85 Bắt chước tiếng con vật kêu Cả nhà cùng chơi với trẻ liên quan đến tiếng con vật kêu 86 Xếp que tính theo hình học Nhận thức các hình thông qua những đồ vật hàng ngày 87 Buộc dây đơn giản Dạy buộc dây trong giờ chơi tự do
88 Nói câu hai từ Nghe và hát theo những từ cuối câu (hát vuốt đuôi) 89 Nhận thức tên bản thân Cha mẹ phải hỏi tên tuổi của bé thường xuyên hơn 90 Nhắc lại một từ Bất cứ ở đâu nếu có thể là dạy bé nói
91 Phân biệt trước, sau Chơi trò chơi bước chân trước sau
92 Vẽ khuôn mặt người Chơi mặt nạ và hay vẽ ông mặt trời có mắt, mũi, miệng 93 Nhận thức các bộ phận của cây Cho trẻ ra công viên để chỉ cho trẻ các bộ phận của cây 94 Phân biệt già, trẻ Chỉ những người già và trẻ em cho trẻ biết khi đi chơi 95 Tìm hình con vật khi nghe tiếng kêu Đưa trẻ đến sở thú cho trẻ xem các con thú
96 Phân biệt bên phải, bên trái Khi trẻ muốn ăn kẹo, hãy nói con lấy cái kẹo bên phải 97 Nói tên đồ vật (một từ) Ở bất cứ chỗ nào, đều yêu cầu trẻ nói tên đồ vật 98 Xác định vật ở đây, ở kia Chỉ cho trẻ biết vật ở gần, vật ở xa
99 Mối liên hệ giữa các đồ vật (5 vật) Cho trẻ chơi với những đồ dùng sinh hoạt 100 Nhận thức số từ 1 đến 10 Chỉ cho trẻ thấy bất cứ chỗ nào có số
Như vậy, khi áp dụng hình thức trị liệu gia đình, trẻ sẽ được học ở nhiều môi trường khác nhau thông qua hai phương pháp là hoạt động trị liệu và ABA. Trong mỗi phương pháp đều có những điểm mạnh, điểm yếu nhất định. Nhưng khi kết hợp hai phương pháp lại với nhau, thì đó là một sự bổ sung hoàn hảo trong việc trị liệu TTK.
- Kết quả học tập của Quốc B qua thang đo ABLLS:
Đánh giá Căn bản những Kỹ năng Ngôn ngữ và Học tập- Assessment Basic Language and Learning Skills ( ABLLS) có những tiêu chí can thiệp hành vi nhận thức như sau: khuyến khích tích cực và hợp tác, nghe hiểu, phát triển kỹ năng hành động, ngôn ngữ, biết yêu cầu, đối thoại, khả năng vệ sinh, tự phục vụ, giao lưu, nề nếp, chuẩn mực văn hoá, học đọc, học toán, chơi tập thể,… Tài liệu này được xem như một nguồn tương đối hoàn chỉnh trong thời điểm hiện nay khi tiến hành trị liệu hành vi, vì nó có hai chức năng chính: vừa là công cụ để đo đạc, vừa là chương trình hướng dẫn trị liệu.
ABLLS Đo trước khi can thiệp (07/09/2010 – màu vàng), Quốc B không biết gọi tên, đối thoại, đọc chữ, học Toán, giao tiếp, đánh vần, viết chữ, mặc quần áo, tự phục vụ,… nhưng sau 6 tháng đo (09/02/2011- màu xanh) và đo sau một năm can thiệp (30/08/2011- màu đỏ) Quốc B đã cho thấy sự vượt trội trên hầu hết lĩnh vực và đạt kết quả rất tốt. Từ một trẻ khả năng nghe hiểu ngôn ngữ, bắt chước phát âm, nghe hiểu ngôn ngữ, hiểu nề nếp lớp học rất kém, sau một năm can thiệp bé đã có những tiến bộ khá rõ. Theo nhận định của các giáo viên dạy Quốc B, hiện tại bé đã có khả năng nhận thức ở một số lĩnh vực tốt như trẻ bình thường
cùng tuổi. Thậm chí hiện tại khả năng học toán, vi tính và nhận mặt chữ tốt hơn các bạn cùng tuổi.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Brock S.E., Jimerson S.R. and Hansen B.L. (2006), Identifying, Assessing, and Treating Autism at School, Springer Publishing, New York, U.S.A.
2. Dodd S. (2005), Understanding Autism, Elsevier, New South Wales, Australia.
3. Doman G., Doman J. (2006), How to teach your baby to read, Square One Publishers, USA.
4. Greenspan S.I. and Wieder S. (2006), Engaging Autism , Da Capo, U.S.A.
5. Hamilton L.M. (2000), Facing Autism, Water Brook Press, U.S.A.
6. Harris S.L. and Weiss M.J. (1998), Right from the Start Behavioral Intervention for Young Children with Autism, Woodbine House, U.S.A.
XÂY DỰNG CD PHẦN MỀM TRÒ CHƠI HỌC TẬP HỖ TRỢ TRẺ TỰ KỶ HỌC CHỮ CÁI TIẾNG VIỆT