Chương 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ VIỆC LÀM VÀ GIẢI QUYẾT VIỆC LÀM CHO NGƯỜI DÂN BỊ THU HỒI ĐẤT
1.1. Cơ sở lý luận về giải quyết việc làm cho nông dân vùng bị thu hồi đất
1.1.3. Thu hồi đất trong phát triển kinh tế xã hội
Trong điều kiê ̣n phát triển của nước ta hiê ̣n nay, vẫn cần thiết ph ải thu hồi đất vì lý do quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng và để
thƣ̣c hiê ̣n các dƣ̣ án phát triển kinh tế - xã hội. Tuy nhiên, viê ̣c thu hồi đất để
thƣ̣c hiê ̣n các dƣ̣ án phát triển kinh tế - xã hội gắn trực tiếp với lợi ích của người sử du ̣ng đất và doanh nghiê ̣p nên cần phải quy đi ̣nh chă ̣t chẽ , bảo đảm nguyên tắc công khai, minh ba ̣ch và có bồi thường.
1.1.3.2. Mục tiêu thu hồi đất
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN http://www.lrc-tnu.edu.vn/
Quá trình mở cửa nền kinh tế hội nhập với khu vực và thế giới đã và đang có những tác động đáng kể tới nền kinh tế, làm chuyển dịch cơ cấu kinh tế, kéo theo sự thay đổi về cơ cấu lao động của các ngành, các lĩnh vực trong nền kinh tế, ảnh hưởng trực tiếp tới đời sống của người lao động nước ta. Đặc biệt, ngày 7/11/2006, nước ta đã chính thức trở thành thành viên thứ 150 của Tổ chức Thương mại Thế giới WTO. Đây là một sự kiện trọng đại mang tính lịch sử, mở ra cho nước ta những thời cơ mới, thuận lợi mới, tạo điều kiện thúc đẩy quá trình CNH, HĐH của đất nước.
Công nghiệp hoá và đô thị hoá có mối quan hệ khá chặt chẽ, tốc độ công nghiệp hoá càng nhanh thì trình độ đô thị hóa càng đƣợc đẩy nhanh và ngƣợc lại. Sự hình thành các vùng kinh tế trọng điểm, các khu công nghiệp tập trung với quy mô lớn, khu kinh tế mở, các công trình công cộng, các cơ sở hạ tầng… đòi hỏi phải dành ra một bộ phận lớn đất đai, trong đó chủ yếu là đất nông nghiệp. Như vậy, cùng với sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước theo hướng CNH, HĐH, đô thị hóa thì sự giảm sút một bộ phận khá lớn đất nông nghiệp là một tất yếu khách quan.
Đất khu công nghiệp bao gồm đất để xây dựng cụm công nghiệp, khu công nghiệp, khu chế xuất và các khu sản xuất, kinh doanh tập trung khác có cùng chế độ sử dụng đất.
Đất đai là yếu tố đầu vào quan trọng, làm địa điểm, làm cơ sở của các khu công nghiệp. Ngành công nghiệp không thể hình thành, hoạt động và phát triển khi không có đất đai, không có địa điểm hoạt động. Đất đai là nơi xây dựng các công trình, cơ sở hạ tầng phục vụ cho hoạt động của ngành công nghiệp: nhà xưởng, hệ thống điện, nước, giao thông, thông tin liên lạc… Sự phát triển nhanh chóng của các ngành công nghiệp đòi hỏi mở rộng quy mô, diện tích đất đai dành cho các nhu cầu này.
Việc thu hồi đất để xây dựng các khu công nghiệp, khu đô thị, kết cấu
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN http://www.lrc-tnu.edu.vn/
hạ tầng kinh tế - xã hội… phục vụ lợi ích quốc gia ở nước ta được tiến hành mạnh mẽ từ khi thực hiện đường lối đổi mới, chuyển nền kinh tế kế hàng hoá tập trung quan liêu, bao cấp sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Quá trình này đƣợc thúc đẩy nhanh hơn từ những năm 1990, khi nền kinh tế nước ta bước vào giai đoạn đẩy mạnh CNH, HĐH. Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ IX đã xác định rõ: Đẩy mạnh CNH, HĐH, xây dựng nền kinh tế tự chủ… tạo nền tảng để đến năm 2020 nước ta cơ bản trở thành một nước công nghiệp hiện đại.
Định hướng cơ cấu sử dụng đất là vấn đề quan trọng đối với tổ chức không gian kinh tế - xã hội và tạo nguồn vốn từ quỹ đất cho phát triển. Cơ cấu sử dụng đất đƣợc hoạch định theo nguyên tắc đảm bảo hiệu quả sử dụng cao, cần đến đâu sử dụng đến đó, hạn chế tối đa lấy đất nông nghiệp, nhất là đất lúa nước để sử dụng cho các khu công nghiệp và kết cấu hạ tầng, đô thị và các yêu cầu phi nông nghiệp khác. Một khi bắt buộc phải dùng đất nông - lâm nghiệp vào mục đích khác thì cần có đầu tƣ để chuyển đất hoang hoá chƣa sử dụng bù vào đất nông - lâm nghiệp đã mất. Hạn chế tối đa việc chuyển đổi mục đích sử dụng các vùng đất màu mỡ thuận lợi cho nông nghiệp sang đất phi nông nghiệp, khuyến khích chuyển mục đích sử dụng những vùng đất đồi, đất mà sản lượng lương thực thấp, giữ đất nông nghiệp cho năng suất cao, đất trồng lúa nhiều vụ để đảm bảo vấn đề an ninh lương thực. Trừ trường hợp không có đất nào khác mà địa phương bắt buộc phải phát triển công nghiệp thì mới tính toán một phần đất hạn chế nào đó.
Điều 32, Luật đất đai 2003 quy định đƣợc phép chuyển đổi mục đích sử dụng đất đối với 5 trường hợp: chuyển đổi đất chuyên trồng lúa sang sử dụng vào mục đích khác dẫn tới làm mất ruộng lúa; chuyển đất lâm nghiệp có rừng sang sử dụng vào mục đích khác; chuyển đất nông nghiệp sang sử dụng vào mục đích phi nông nghiệp; chuyển đất phi nông nghiệp không thu tiền sử dụng đất sang làm đất phi nông nghiệp có thu tiền sử dụng đất; chuyển đất
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN http://www.lrc-tnu.edu.vn/
không phải đất ở sang làm đất ở. Việc sử dụng đất để xây dựng khu công nghiệp phải phù hợp với quy hoạch sử dụng đất chi tiết, kế hoạch sử dụng đất chi tiết, quy hoạch chi tiết xây dựng khu công nghiệp đã đƣợc cơ quan nhà nước có thẩm quyền xét duyệt. Quy hoạch chi tiết xây dựng khu công nghiệp phải đảm bảo đồng bộ với quy hoạch nhà ở, công trình công cộng phục vụ đời sống người lao động làm việc trong khu công nghiệp. Nhà nước thực hiện việc thu hồi đất để sử dụng vào mục đích phát triển kinh tế: đầu tƣ xây dựng khu công nghiệp, khu công nghệ cao, khu kinh tế và các dự án đầu tƣ lớn theo quy định của Chính phủ.
Hơn nữa, thực hiện theo đúng chủ trương, đường lối của Đảng ta là chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng giảm tỷ trọng lao động nông nghiệp, tăng tỷ trọng lao động công nghiệp và dịch vụ, do vậy diện tích đất nông nghiệp phải thu hẹp để mở rộng các ngành khác. Bởi vậy, thu hồi đất nông nghiệp chính là để phục vụ cho sự phát triển của các ngành khác.
Việc thu hồi đất không diễn ra đồng đều ở các địa phương mà chỉ tập trung ở một số vùng có điều kiện thuận lợi, nhất là gần các sân bay, bến cảng, các đầu mối giao thông đường sắt và đường bộ, gần các trung tâm kinh tế lớn của của cả nước. Mức độ thu hồi đất cũng còn phụ thuộc lớn vào những tỉnh, thành phố có đội ngũ cán bộ có năng lực, năng động, sáng tạo và có chính sách cởi mở, phù hợp với xu thế phát triển của địa phương.
Việc thu hồi đất ở nước ta trong những năm gần đây là sự chuyển đổi mục đích sử dụng đất. Nhờ có thu hồi đất, chúng ta đã xây dựng đƣợc nhiều khu công nghiệp, các cụm công nghiệp, mở rộng và xây dựng các khu đô thị, hệ thống hạ tầng kinh tế - xã hội… Chính điều đó đã làm cho quá trình CNH, HĐH có những bước tiến đáng kể.
1.1.3.3. Những tác động của thu hồi đất đối với nông nghiệp nông thôn và người nông dân
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN http://www.lrc-tnu.edu.vn/
Ngân sách địa phương
Ngân sách bao gồm các khoản thu theo qui định của nhà nước trong đó có thuế và các loại phí. Trước thu hồi đất, nguồn thu chủ yếu cho ngân sách từ đất đai là thuế đất nông nghiệp. Từ 2003, thuế đất nông nghiệp đã được nhà nước hủy bỏ. Sau khi thu hồi đất, ngân sách của địa phương tăng lên đáng kể. Nguồn thu cho ngân sách sau khi thu hồi đất nông nghiệp chủ yếu là từ đóng góp của các doanh nghiệp trên địa bàn và từ thuế và phí chuyển đổi mục đích sử dụng đất đai. Theo qui định của tỉnh, các doanh nghiệp đầu tƣ trên địa bàn phải nộp 6000 đồng/m2 đất thuê cho ngân sách.
Tuy nhiên các địa bàn khác nhau có thể yêu cầu mức cao hơn tùy thuộc vào sự thương lượng giữa chính quyền địa phương với các công ty trong quá trình thu hồi đất. Đây là một nguồn thu đáng kể cho ngân sách đặc biệt là trong năm đầu tiên khi doanh nghiệp đến địa phương đầu tư. Việc thu hồi đất nông nghiệp cho phát triển công nghiệp cũng làm phát triển hơn nữa thị trường đất đai tại địa phương. Việc chuyển đổi quyền sử dụng đất tại địa phương diễn ra thường xuyên hơn. Do đó, nguồn thu cho ngân sách từ phí và lệ phí chuyển đổi mục đích sử dụng đất cũng tăng lên.
Cơ sở hạ tầng của những vùng công nghiệp hóa
Ngân sách của đƣợc tăng thêm trong quá trình thu hồi đất và phát triển công nghiệp trên địa bàn là cơ sở để các địa phương cải thiện cơ sở hạ tầng.
Đường giao thông trong xã, các thôn đều được nâng cấp, cải tiến. Trụ sở làm việc của Ủy ban nhân dân, trường học, trạm y tế, đài phát thanh, bưu điện, nhà văn hóa của các thôn, các công trình tôn giáo đƣợc xây mới hoặc sửa chữa nâng cấp khang trang. Địa phương cũng có điều kiện để mua sắm các trang thiết bị mới, hiện đại cho hoạt động: máy vi tính, điện thoại, nội thất…
Thu nhập bình quân đầu người
Việc thu hồi đất cho phát triển công nghiệp làm thúc đẩy quá trình đa dạng hóa các nguồn thu nhập. Trong khi thu nhập từ nông nghiệp bị giảm đi
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN http://www.lrc-tnu.edu.vn/
nhanh chóng do diện tích đất canh tác trung bình của mỗi hộ giảm đi. Thu nhập từ các hoạt động phi nông nghiệp tăng lên. Tuy nhiên thu nhập bình quân đầu người của các xã nghiên cứu đều có xu hướng tăng lên. Các hoạt động phi nông nghiệp trên vùng công nghiệp hóa chủ yếu là làm các nghề phụ nhƣ mộc, nề, làm các nghề thủ công hoặc nghề phụ khác, cung cấp dịch vụ cho khu công nghiệp nhƣ nhà trọ, hàng ăn, xe ôm.
Việc làm của nông hộ sau khi thu hồi đất
Một trong những thách thức lớn nhất của việc thu hồi đất nông nghiệp để công nghiệp hóa là việc làm của nông dân sau khi chuyển giao đất cho các xí nghiệp công nghiệp. Do đất nông nghiệp của các hộ còn lại rất ít.
Do đất nông nghiệp bị thu hồi để xây dựng các nhà máy, lao động trong lĩnh vực nông nghiệp của các hộ điều tra so với trước khi thu hồi đất có giảm đi. Thông thường mỗi hộ chỉ còn từ 1 đến 2 lao động làm nghề nông, trồng cấy trên diện tích đất còn lại hoặc chăn nuôi theo qui mô nhỏ. Một số hộ thuê đất của các hộ khác trong thôn hoặc các thôn trong xã hoặc các xã lân cận để làm nông nghiệp. Một phần lớn lao động ở các hộ phải tìm kiếm việc làm trong lĩnh vực khác. Lao động làm thuê dưới nhiều hình thức như làm thuê trong nông nghiệp, làm việc gia đình, phụ hồ, làm thuê trong các xưởng, bán hàng thuê… là công việc rất nhiều nông dân mất đất thực hiện. Các loại hình dịch vụ khác nhƣ buôn bán nhỏ, bán hàng rong, làm nghề phụ nhƣ chế biến nông sản, nghề may, nghề mộc, nghề nề, các dịch vụ cho công nhân các nhà máy công nghiệp cũng phát triển trong các địa bàn điều tra. Nhìn chung, những nông dân sau khi bị thu hồi đất làm bất cứ thứ việc gì có thu nhập để đảm bảo cuộc sống. Làm việc trong các xí nghiệp công nghiệp ở địa phương là mong muốn của rất nhiều hộ nông dân. Mặc dù các doanh nghiệp đầu tƣ vào các địa phương đều cam kết tuyển dụng lao động địa phương, trong thực tế số lượng lao động địa phương có việc làm trong các doanh nghiệp là rất thấp. Yêu cầu cao về trình độ, đặc biệt là học vấn, điều kiện và kỷ luật lao động chặt chẽ
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN http://www.lrc-tnu.edu.vn/
là những nguyên nhân chủ yếu của việc rất ít lao động trong các hộ nông dân vùng công nghiệp hóa tìm đƣợc việc làm trong các nhà máy. Một số lao động đƣợc nhận vào làm trong các công ty nhƣng do sức khỏe kém, không chấp hành tốt kỷ luật lao động hoặc do công ti bị phá sản hay chấm dứt hợp đồng lao động phải quay trở lại với nghề nông hoặc tìm việc làm thuê.
An ninh lương thực
Trước khi thu hồi đất cho công nghiệp hóa, chính sách phát triển kinh tế hộ nông dân của nhà nước đã mang lại sự đảm bảo về lương thực cho các hộ nông dân. Với năng suất lúa trung bình khoảng 2 tạ/sào/vụ, một năm cho thu nhập từ trồng lúa khoảng từ 1.8 đến 2 tấn thóc. Đây là nguồn đảm bảo an toàn lương thực cho các hộ. Ngoài trồng lúa, các hộ còn trồng các loại cây hoa màu khác và chăn nuôi ở qui mô gia đình, các nghề phụ khác cũng khá phát triển để phụ thêm với thu nhập từ trồng lúa. Trước thu hồi đất nông nghiệp, các hộ có khả năng tự chủ về lương thực. Sau khi thu hồi đất, kết quả điều tra cho thấy, ở các xã bị thu hồi đất để phát triển công nghiệp, diện tích đất nông nghiệp của xã, đặc biệt là đất trồng các cây lương thực như lúa, ngô, khoai giảm đi rất nhiều. Ở một số xã, diện tích đất nông nghiệp chỉ còn khoảng 50%. Trong khi dân số ngày càng tăng, việc giảm đất nông nghiệp nếu không có biện pháp khắc phục nhanh chóng sẽ dẫn đến mất an toàn lương thực.
Các vấn đề xã hội
Việc thu hồi đất nông nghiệp cũng mang lại một sự biến đổi xã hội rất lớn trong các vùng nông thôn công nghiệp hóa. Trước hết là sự phân tầng xã hội trong nông thôn trở nên rất rõ nét. Khoảng cách giữa hộ giàu và nghèo trở là rất lớn. Theo số liệu điều tra các hộ ở ba xã, trong khi số hộ giàu nhất có thu nhập hàng năm trên 100 triệu đồng thì một số hộ nghèo, thu nhập chỉ 10 - 20 triệu đồng. Những hộ giàu có là những hộ tận dụng đƣợc những cơ hội của công nghiệp hóa. Họ mua đất của các hộ trong thôn, lập trang trại, xây nhà trọ, mở cửa hàng, làm các nghành nghề phụ hoặc đầu tƣ cho con em đi lao
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN http://www.lrc-tnu.edu.vn/
động xuất khẩu. Họ khả năng mua ô tô, xây biệt thự, có tài sản cố định hoặc bất động sản. Những hộ nghèo là những nông dân mất đất, nông dân làm thuê, không tìm đƣợc việc làm ổn định hoặc gia đình gặp phải những rủi ro nhƣ bệnh tật, tai nạn. Xét theo thu nhập, việc thu hồi đất nông nghiệp, quá trình đô thị hóa, công nghiệp hóa và sự phát triển của kinh tế thị trường đã làm cho giai cấp nông dân phân hóa thành 3 tầng chủ yếu: nông dân giàu có, nông dân tự cung tự cấp và nông dân nghèo. Không phải tất cả những hộ không có đất nông nghiệp để canh tác đều là những hộ nghèo (Ravallion and Walle 2008), nhƣng thực tế cho thấy, những hộ nghèo gắn liền với việc thiếu tƣ liệu sản xuất, đặc biệt là đất đai.
Những tệ nạn xã hội cũng xảy ra ngày càng nhiều trong các vùng nông thôn công nghiệp hóa. Việc thu hồi đất nông nghiệp để phát triển các nhà máy, xí nghiệp công nghiệp trên địa bàn dân cƣ đông đúc, lƣợng lao động nhập cư vào các địa phương này ngày càng tăng. Việc quản lý lao động nhập cƣ còn yếu kém, mới chỉ dừng lại ở việc đăng ký tạm trú, thiếu các qui định chặt chẽ đối với người nhập cư. Tình hình an ninh trật tự và an toàn xã hội trở nên rất phức tạp. Các tệ nạn xã hội nhƣ cờ bạc, nghiện hút đã xuất hiện. Nếp sống văn hóa của người dân nông thôn cũng bị thay đổi.
Tác động đến môi trường
Một trong những tác động rất lớn của việc thu hồi đất nông nghiệp cho công nghiệp hóa là tình trạng ô nhiễm môi trường và lãng phí các nguồn lực tự nhiên, đặc biệt là đất và nước. Thực chất, phần diện tích đất thu hồi để phát triển công nghiệp chủ yếu là đất nông nghiệp màu mỡ, đất lúa 2 vụ cho năng suất cao trên 2 tạ/vụ. Tình trạng thiếu qui hoạch trong phát triển công nghiệp cũng làm một diện tích lớn đất đai không thể canh tác được do hệ thống tưới tiêu bị phá vỡ. Thêm vào đó, một số doanh nghiệp mua đất của nông dân rồi