Có rất nhiều còn đường để đi đến lĩnh hội tri thức Địa lý và với mỗi giáo viên có những con đường riêng nhưng tất cả đều phải hướng tới phát huy được vai trò
chủ đạo của học sinh, giúp các em chiếm lĩnh tri thức một cách hiệu quả nhất.
Dưới đây, xin giới thiệu một số phương pháp và kĩ thuật dạy học phù hợp với chuyên đề nghiên cứu mà tôi đã áp dụng thành công.
Lược đồ tư duy:
Để hệ thống kiến thức cơ bản của các ngành dịch vụ thì phương pháp này là
phù hợp nhất. Đây là cách vừa giúp học sinh nắm kiến thức logic vừa nhớ lâu hơn.
Đàm thoại gợi mở:
Hình thức dạy học gợi mở khuyến khích học sinh phát biểu nhận thức của mình về nội dung chuyên đề, qua đó giáo viên có thể biết được mức độ hiểu và
nắm kiến thức của học sinh đến đâu nhằm có điều chỉnh kịp thời, hiệu quả. Đồng thời việc học sinh tự trình bày vấn đề được đề cập thì bao giờ cũng nhớ tốt hơn là
từ giáo viên cung cấp cho nên đây cũng là cách để rèn luyện trí nhớ cho các em.
Dạy học theo nhóm, cặp:
Số lượng học sinh lớp chuyên không nhiều, đặc biệt với nhóm bồi dưỡng học sinh giỏi thì với số lượng hạn chế nên rất dễ áp dụng phương pháp dạy học theo nhóm/cặp. Các nhóm không quá đông nên các em học sinh có cơ hội thể hiện các kiến thức và kĩ năng Địa lý của mình. Ở chuyên đề dịch vụ Việt Nam có rất nhiều mãng kiến thức thích hợp khai thác theo phương pháp này: nhận xét, giải thích sự phát triển và phân bố của các ngành dịch vụ dựa vào bảng số liệu,biểu đồ, bản đồ.
Phương pháp động não:
Động não là phương pháp giúp cho học sinh trong một thời gian ngắn nảy sinh được nhiều ý tưởng, nhiều giả định về một vấn đề nào đó. Ở chuyên đề dịch vụ Việt Nam, giáo viên có thể sử dụng phương pháp này trong phần giải thích đặc
điểm phát triển và phân bố của một số ngành dịch vụ. Giáo viên yêu cầu học sinh sử dụng các cụm từ ngắn và mỗi học sinh chỉ được nói 1 lí do. Học sinh có thể liệt kê hàng loạt các lí do có thể đúng hoặc chưa chính xác, giáo viên cần ghi nhận tất cả các câu trả lời rồi phân tích, nhóm và sắp xếp các lí do theo mức độ ảnh hưởng.
Dạy học tình huống
Việc này có thể tiến hành thuận lợi trong các trường hợp sau:
- Phân tích các bảng số liệu, các biểu đồ, lược đồ dịch vụ. Ví dụ sau khi đọc một trong các kênh hình này, rút ra các nhận xét cần thiết và giải thích về tình hình phát triển, phân bố của một ngành dịch vụ nào đó.
- Phân tích các thông tin được giáo viên cung cấp hay tìm được trên các phương tiện thông tin đại chúng về một số ngành dịch vụ của nước ta.
Việc dạy học theo tình huống đòi hỏi học sinh phải huy động kiến thức tổng hợp, vì vậy có tác dụng tốt trong rèn luyện tư duy địa lí, vận động kiến thức đã có
để giải quyết vấn đề và rất phù hợp với các đối tượng học sinh giỏi.
Ở phương pháp này, giáo viên đưa học sinh vào những tình huống có vấn đề rồi giúp học sinh tự lực giải quyết vấn đề đặt ra. Bằng cách này, học sinh có thể vừa nắm tri thức mới, vừa nắm được phương pháp đi tới tri thức đó, lại vừa phát triển tư duy tích cực, sáng tạo và biết cách vận dụng tri thức đã có vào tình huống mới.
• Ví dụ khi dạy phần GTVT giáo viên có thể đưa học sinh vào tình huống có
vấn đề như:
- Yêu cầu học sinh giải thích vì sao nước ta nhiều sông ngòi nhưng ngành vận tải này lại chiếm tỷ trọng nhỏ.
- Hoặc hỏi học sinh tại sao đường bờ biển nước ta kéo dài qua 28 tỉnh, thành nhưng vận tải biển chỉ phát triển mạnh ở nhóm cảng số 5 và số 1 hoặc yêu cầu học
sinh lí giải vì sao vùng Nam Trung Bộ là nơi có vị trí lí tưởng để xây dựng các cảng nước sâu nhưng tại sao vận tải đường biển ở đây chưa mạnh,..
• Phần thương mại, giáo viên có thể đưa học sinh vào tình huống có vấn đề
như:
- Tại sao nước ta thường xuyên xuất siêu trong khi có nhiều lợi thế để phát triển ngành ngoại thương?.v..v...
E learning:
Ở chuyên đề này, giáo viên có thể hướng dẫn học sinh tìm các thông tin trên mạng Internet về tình hình phát triển và phân bố các ngành dịch vụ hoặc học sinh chủ động tìm kiếm các số liệu, bảng biểu có liên quan và tham gia trao đổi trực tiếp với giáo viên thông qua mạng Internet. Phương thức học tập này mang tính tương tác cao, sẽ hỗ trợ bổ sung cho các phương thức đào tạo truyền thống góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy.
Tuy nhiên phương pháp này có hạn chế là không phải mọi học sinh đều có máy tính cá nhân và không phải học sinh nào cũng có thể sử dụng máy tính kết nối Internet để tìm kiếm và lưu trữ dữ liệu một cách thành thục.
Dạy học dự án:
Giáo viên chia nhóm và giao nhiệm vụ cho các nhóm chuẩn bị ở nhà trong một khoảng thời gian hợp lí. Nhiệm vụ của các nhóm được giao phải tương đồng, cùng cấp độ với nhau về nội dung và độ khó. Trong quá trình học sinh làm việc ở
nhà thì giáo viên phải thường xuyên đôn đốc, hỏi han tiến độ làm việc và kết quả
để có định hướng, điều chỉnh kịp thời. Với chuyên đề tình hình phát triển và phân bố một số ngành dịch vụ ở Việt Nam thì giáo viên có thể giao cho các nhóm chuẩn bị trong 3 tuần (tuần 1 lập dàn bài và sưu tầm tư liệu, tuần 2 xử lí số liệu, thông tin và viết bài thu hoạch, tuần 3 điều chỉnh và trình bày các slide). Nhiệm vụ giao cho học sinh có thể như sau:
+ Nhóm 1: ngành giao thông vận tải và thông tin liên lạc
+ Nhóm 2: ngành thương mại + Nhóm 3: ngành du lịch
Sau khi học sinh hoàn thành việc chuẩn bị thì giáo viên sẽ tổ chức cho các nhóm trình bày, trao đổi qua các tiết chuyên đề trên lớp. Nhiệm vụ
của giáo viên là tổ chức cho các em trình bày, thảo luận một cách hiệu quả
và chốt lại kiến thức cho các em.
Tăng cường chất lượng của các tiết làm bài tập, luyện đề.
Các tiết này có tác dụng rèn luyện các kĩ năng Địa lý, khắc sâu kiến thức đã
học và phát triển tư duy học sinh. Việc tổ chức các tiết học thực hành tốt là điều kiện để tăng cường hoạt động độc lập của học sinh tăng cường các hoạt động nhóm.
V.2. Phương tiện
Trong điều kiện các thiết bị dạy học điện tử ngày càng phổ biến và giá rẻ thì
khả năng trang bị của các trường học ngày càng cao nên giáo viên nên tận dụng triệt để các thiết bị hiện đại trong công tác bồi dưỡng học sinh chuyên.
Nguồn tư liệu phục vụ cho dạy học hiện nay hết sức đa dạng và phong phú
do vậy giáo viên và học sinh cần tích cực tra cứu để có nhiều kênh thông tin, để có
cái nhìn đa chiều, chuẩn xác và kiến thức được thường xuyên cập nhật.
Để dạy học chuyên đề sự phát triển và phân bố của các ngành dịch vụ ở nước ta thì có rất nhiều phương tiện dạy học mà đề tài đã tổng hợp, xây dựng và phân tích kĩ lưỡng với 19 bảng số liệu, 5 biểu đồ, 1 bản đồ và gợi ý khai thác thêm bản đồ chuyên ngành và Atlat Địa lí Việt Nam trang giao thông, thương mại, du lịch.