Chương 3: ĐÓNG GÓP VỀ MẶT NGHỆ THUẬT TRONG VĂN XUÔI VIẾT
3.1 Nghệ thuật dựng truyện
3.1.2 Nghệ thuật xây dựng cốt truyện
Cốt truyện được xem là yếu tố chủ chốt trong một tác phẩm văn học.Đó là hệ thống những tình huống, sự kiện, biến cố xảy ra trong tác phẩm. Cốt truyện có vai trò
giúp người đọc dễ nắm bắt được nội dung mà người viết muốn nói đến trong tác phẩm của mình. Chúng ta có nhiều cách hiểu khái niệm cốt truyện như:
Theo Từ điển văn học, cốt truyện được hiểu là một “thuật ngữ chỉ sự phát triển của hành động, của tiến trình các sự việc, các biến cố trong tác phẩm tự sự và kịch, đôi khi cả trong tác phẩm trữ tình.[1; 324]
Cốt truyện theo giáo trình Lí luận văn học của Hà Minh Đức “là một hệ thống các sự kiện phản ánh những diễn biến của cuộc sống và nhất là các xung đột xã hội một cách nghệ thuật, qua đó các tính cách hình thành và phát triển trong những mối quan hệ qua lại của chúng nhằm làm sáng tỏ chủ đề và tư tưởng tác phẩm”. [2; 137]
Còn theo giáo trình Lí luận văn học của Phương Lựu thì cốt truyện được hiểu là
“hệ thống sự kiện cụ thể được tổ chức theo yêu cầu tư tưởng và nghệ thuật nhất định, tạo thành một bộ phận cơ bản, quan trọng nhất trong hình thức động của tác phẩm văn học thuộc loại tự sự và kịch”.[8; 88]
Từ những khái niệm trên, chúng ta có thể hiểu cốt truyện là một chuỗi các tình tiết, xung đột, sự kiện… đóng vai trò chủ chốt để làm nên diễn biến tác phẩm.
Nghệ thuật xây dựng truyện đồng thoại của Võ Quảng cũng là sự nối tiếp, kế thừa và phát huy những câu chuyện cổ tích dân gian.Từ những mẫu chuyện cổ tích có sẵn, ông đã dựng nên những câu chuyện mới với nghệ thuật dựng truyện hiện đại.Ví như truyện “Bài học tốt”, Võ Quảng đã đưa ra những lí giải độc đáo về việc vì sao trên mai Rùa có những vết rạn nứt.Theo truyện kể dân gian thì Rùa đi ăn giỗ ở nhà Khỉ. Do nhà Khỉ ở trên cao nên Rùa phải bám vào đuôi Khỉ để lên. Lúc gần đến nơi, thấy họ hàng nhà Khỉ ra chào, Rùa cũng lịch sự mở miệng để đáp lại lời chào và kết quả là bị rơi xuống đất nứt hết cả mai… Bài học của câu chuyện dân gian để lại cho người đọc đó là: Chào hỏi, lịch sự là đúng, là cần thiết nhưng cần đúng nơi, đúng lúc. Còn khi đọc đến truyện của Võ Quảng, ông lí giải những vết nứt trên mai rùa là do chú Rùa muốn đi chu du thiên hạ, biết đó biết đây nhưng không được bao lâu thì cảm thấy mệt mỏi nên phải nhờ Ngựa đưa đi hộ. Và do ngựa chạy quá nhanh, Rùa bị cành cây quẹt, ngã
xuống đất và vỡ hết mai. Ở truyện của Võ Quảng, thì đây không còn là bài học về phép lịch sự đúng nơi, đúng lúc mà câu chuyện phê phán, chê cười sự lười biếng, lối sống bám để từ đó khuyên các em nên chăm chỉ, cần cù, chịu khó trong mọi việc.
Với cách lí giải độc đáo dưới góc nhìn hiện đại, Võ Quảng đã giúp các em hiểu được những đặc trưng cơ bản của các loài động vật. Bên cạnh đó, ông còn gửi gắm vào tác phẩm của mình những bài học giáo dục để các em hoàn thiện bản thân trên con đường trưởng thành.
Sử dụng những tình tiết, không gian, thời gian gần gũi, đời thường nhưng mang nhiều ý nghĩa triết lý. Như khi đọc tiểu thuyết Quê Nội, chúng ta sẽ bắt gặp hình ảnh dòng sông Thu Bồn được nhắc đi nhắc lại nhiều lần trong các trang viết (18 lần). Con sông Thu Bồn cũng chính là hình ảnh mở đầu cũng như kết thúc tác phẩm. Với kết cấu và lặp lại hình ảnh dòng sông Thu Bồn, tác giả muốn để lại cho người đọc những dấu ấn sâu sắc về vẻ đẹp thiên nhiên và con người làng Hòa Phước. Điều đó một lần nữa tạo nên sự độc đáo riêng biệt mà chúng ta chỉ tìm thấy ở Võ Quảng.
Như chúng ta đã biết không gian và thời gian cũng là một trong những đặc trưng tiêu biểu trong nghệ thuật dựng truyện của mỗi tác giả. Ở các sáng tác của mình, Võ Quảng cũng bắt đầu bằng những khung thời gian quen thuộc như: “chiều xuống”
(Chuyến đi thứ hai); “Ngày xưa” (Bài học tốt); “Chuyện kể rằng: Ngày xưa” (Sự tích những cái vằn) “Ngày xưa” (Vượn hú); “Thuở mới có trời đất” (Trăng thức); “làng Hòa Phước” (Quê Nội) …
Không gian trong truyện đồng thoại của Võ Quảng cũng là những không gian gần gũi, nhỏ hẹp như ao, hồ, làng kia, trong khu rừng, vùng đất nọ… Đó là những không quen thuộc, là cảnh sinh hoạt hằng ngày mà các em thường bắt gặp. Đó còn là những cảnh đẹp thanh bình nơi làng quê mà các em đang sống:
“Những lộc mới trên cành đang xôn xao phơi bày những chiếc áo mới.Những trận gió bấc rớt lại từ mùa đông cứ kì kèo chưa chịu dứt”.
(Sáo Sậu và Đàn Trâu )
Hay những hình cảnh miêu tả con sông Thu Bồn quen thuộc, con sông tuổi thơ ghi dấu bao kỹ niệm của những đứa trẻ làng Hòa Phước: “Đến thu, vài hạt mưa bay.
Đến tháng mười có gió heo may, có mây mù.Mưa lại đổ. Con sông Thu Bồn lại phềnh ra, đổi màu xanh ra màu vàng. Nhưng chỉ hơn một tháng sau nước lại xanh leo lẻo.
Vạn Hòa Phước trong veo, thấy được từng hòn sỏi dưới đáy nước”.(Quê Nội)
Và chính sự gần gũi của thời gian, sự thân thuộc của không gian, các tác phẩm của Võ Quảng đã góp phần đánh thức trong các em tình yêu thiên nhiên, yêu cuộc sống và hoàn thiện bản thân.
Võ Quảng cũng như các tác giả viết truyện đồng thoại thường dựa vào những cốt truyện có sẵn trong dân gian để từ đó viết thành một câu chuyện mới mang những dấu ấn riêng của cá nhân tác giả. Chúng ta có thể thấy rõ điều đó qua các truyện đồng thoại của Võ Quảng như truyện “Chuyến đi thứ hai”. Câu chuyện dựa trên cốt truyện có sẵn đó là truyện cổ tích “Cóc kiện trời”.Từ đó Võ Quảng lấy cảm hứng cho ra đời “Chuyến đi thứ hai”. Đó là cuộc hành trình của “ra đi lên trời” của Cóc Tía.Vốn đọc nhiều sách nên Cóc Tía biết được tổ tiên mình ngày xưa đã từng lên kiện trời đòi mưa cho nhân dân nên Cóc Tía cũng quyết nối tiếp tổ tiên đi làm việc lớn.
Tuy cả hai truyện đều nói về hành trình tìm đường lên trời gian khổ của loài Cóc nhưng ở truyện cổ tích dân gian chỉ đi giải thích, lý giải vì sao tiếng Cóc báo hiệu trời sắp mưa còn ở truyện đồng thoại, Võ Quảng đã thêm vào câu chuyện của mình nhiều chi tiết hơn, đó không chỉ là lý giải mà còn là những bài học về tình đoàn kết, sức mạnh của nhân dân. Truyện đã khẳng định được vị trí của con người trước thiên nhiên, và niềm tin tưởng vào sức mạnh của sự đoàn kết.
Hay khi đọc truyện “Bài học tốt”của Võ Quảng chúng ta sẽ nghĩ ngay đến “Sự tích vết rạn trên mai rùa” trong kho tàng truyện kể dân gian. Cả hai câu chuyện đều giải thích về nguồn gốc của những vết rạn trên mai rùa. Nhưng nếu như dân gian chỉ chú tâm vào việc đi lý giải những vết rạn trên mai rùa thì truyện đồng thoại của Võ Quảng còn gửi gắm vào câu chuyện nhiều vấn đề khác. “Bài học tốt” không chỉ đơn
thuần đi giải thích những vết rạn trên mai rùa mà câu chuyện còn lên án, phê phán những kẻ sống bám, sống dựa vào người khác. Từ đó mang lại cho các em bài học về lối sống tự lập, tích cực.... Qua đó chúng ta có thể nhận thấy, so với cốt truyện dân gian thì cốt truyện đồng thoại chứa nhiều nội dung và mang nhiều tầng ý nghĩa giáo dục hơn.
Bên cạnh việc lấy cảm hứng từ những cốt truyện có sẵn thì Võ Quảng cũng tự tạo ra những cốt truyện mới bằng chính những khả năng hư cấu và trí tưởng tưởng phong phú của mình. Đó là truyện “Trăng thức”, Võ Quảng đã sử dụng biện pháp nhân hóa hình ảnh Trăng như một con người. Ông đi sâu miêu tả tỉ mỉ hình ảnh Trăng từ lúc trăng non cho đến lúc trăng khuyết. Từ đó giải thích cho các em hiểu về những hiện tượng tự nhiên như: trăng tròn, trăng khuyết, chu kỳ xuất hiện của trăng.
“Mặt Trời buộc Trăng cứ ba mươi ngày đêm phải quay theo một vòng nhất định.
Trước tiên, đầu tháng cứ cho Trăng ngủ ba ngày lấy lại sức khoẻ.Cho Trăng hiện ra từ đêm mùng ba, chỉ dạo chơi một lúc rồi đi ngủ. Như vậy Trăng sẽ lớn dần, tròn dần cho đến ngày rằm thì tròn vành vạch… Trăng tỏ ra biết vâng lời, và từ triệu triệu năm nay, Trăng lao động quay vòng, chơi bời, ngủ nghê, thức giấc theo đúng kỷ luật như vậy” .
Hay đồng thoại “Anh cút lủi” là một câu chuyện mà Võ Quảng tưởng tượng và hư cấu nên từ thực tế cuộc sống chui lủi của anh Cun Cút. Vì bản tính lười biếng và luôn nghĩ “Gì mà phải vội! Ngày mai bắt đầu cũng chẳng sao”, cứ như vậy ngày này qua ngày khác nên cho dù nguyên liệu và chương trình xây dựng nhà cửa đã lập ra nhưng ngôi nhà mãi vẫn chưa được hoàn thành.Truyện đã đưa ra những lý giải vì sao cho đến ngày nay anh Cun cút vẫn phải chui bờ, ở bụi. Câu chuyện được tác giả sáng tạo nên nhằm giáo dục các em thiếu nhi về sự chăm chỉ, cần cù. Phê phán sự lười biếng, và chính sự lười biếng sẽ mang lại hậu quả xấu cho bản thân mình.
Ở bộ tiểu thuyết Quê Nội, Võ Quảng đã xây dựng hai câu chuyện liền mạch nhau (Quê Nội và Tảng Sáng) cùng theo một nội dung, thời gian và không gian nhất định.
Kiểu cốt truyện này được gọi là kiểu cốt truyện sự kiện (Các sự kiện xảy ra liền mạch và được sắp xếp theo trình tự không gian, thời gian hợp lí để đưa đến một kết quả sau cùng).
Với lối viết nhẹ nhàng, trình tự không gian, thời gian và các biến cố được sắp xếp hợp lý mang đến cho người đọc cảm giác dễ nắm bắt và thâm nhập vào câu chuyện.
Quê Nội được Võ Quảng xây dựng với những chi tiết nhỏ đan xen nhau, không có những xung đột, mâu thuẫn kịch tính nhưng sự sáng tạo trong ngôn từ, trong từng chi tiết nhỏ góp phần tạo hứng thú và gây tò mò cho người đọc. Thời gian của truyện là khoảng thời gian cụ thể, rõ ràng, được bắt đầu “Sau ngày Tổng khởi nghĩa cách mạng tháng Tám” và kết thúc vào “Mùa đông năm 1947”.
Bộ tiểu thuyết Quê Nội (Quê Nội và Tảng Sáng) viết về một địa phương đó là làng Hòa Phước tỉnh Quảng Nam nhưng cốt truyện chủ yếu nói về những tâm tư, tình cảm và ước mơ trong sáng của tuổi thơ qua hai nhân vật Cục và Cù Lao.
Như đã nói ở trên, bộ tiểu thuyết Quê Nội không có nhiều mâu thun và biến cố lớn nhưng tác phẩm đã tái hiện lại bức tranh của nhân dân làng Hòa Phước những năm sau cách mạng tháng Tám 1945. Đó là không khí hào hùng, sục sôi trong công cuộc chống ngoại xâm và niềm tươi vui, phấn khởi trong công cuộc xây dựng đất nước.
Với việc xây dựng cốt truyện sự kiện như ở tiểu thuyết Quê Nội, độc giả nhỏ tuổi có thể nắm bắt và theo kịp nội dung cũng như ý nghĩa câu chuyện. Cốt truyện “Quê Nội” có thể nói là khá đơn giản và phù hợp với tâm lý cũng như sự tiếp nhận của lứa tuổi thiếu nhi. Với các em, mọi thứ trong cuộc sống hoàn toàn xa lạ và mới mẻ. Thấu hiểu được tâm lý đó của các em nên khi viết, Võ Quảng luôn suy tư, trăn trở để chọn ra những cách viết dễ tiếp cận và gần gũi nhất. Và tài năng cũng như tình yêu trẻ đã giúp
cho các tác phẩm của ông ghi dấu ấn sâu đậm trong lòng các độc giả nhỏ tuổi.