III. Giai đoạn chiến tranh và phục hồi ( 1941-1953)
1. Đặc trưng quy hoạch ( 1941-1953)
1.1. Giai đoạn Chiến tranh Vệ quốc vĩ đại (1941-1945) 1.1.1. Tác động của chiến tranh đối với đất đai và nông
nghiệp
Thiệt hại nghiêm trọng: Cuộc tấn công của Đức vào Liên Xô đã gây ra thiệt hại lớn cho đất đai, tài sản nông nghiệp và cơ sở hạ tầng. Những khu vực quan trọng như Ukraine, phía Tây Nga và Belarus đã bị quân Đức chiếm đóng và tàn phá hết sức nghiêm trọng. Hàng triệu nông dân buộc phải rời bỏ quê hương hoặc đã mất mạng trong các cuộc xung đột.
Khó khăn về nhân lực và trang thiết bị: Nhiều công nhân nông nghiệp đã gia nhập quân đội hoặc chuyển sang các ngành nghề khác, dẫn đến sự thiếu hụt lao động trầm trọng ở nông thôn. Ngoài ra, nhiều máy móc nông nghiệp đã bị phá hủy hoặc không còn hoạt động do không được bảo trì định kỳ.
Di chuyển sản xuất và di tản: Chính phủ Stalin thực hiện các chiến dịch di cư để chuyển nhà máy và một phần lực lượng sản xuất nông nghiệp từ phía Tây sang phía Đông, chủ yếu là Ural và Siberia, nhằm tránh tác động của các
cuộc tấn công Đức. Tuy nhiên, điều này không thể bù đắp cho những tổn thất về nguồn lực và nhân lực tại các khu vực nông nghiệp truyền thống.
1.1.2. Chính sách nhà nước trong thời kỳ chiến tranh
Ưu tiên cho chiến tranh: Suốt cuộc chiến, chính quyền kiểm soát chặt chẽ lĩnh vực nông nghiệp và quy hoạch đất đai để đảm bảo cung cấp lương thực cho quân đội và công nhân sản xuất quốc phòng. Các nông trang tập thể (kolkhoz) và quốc doanh
(sovkhoz) buộc phải tăng cường sản lượng mặc dù đối mặt với nhiều khó khăn, dẫn đến biện pháp quản lý nghiêm nhặt.
Huy động lao động nữ và thanh niên: Để giảm tình trạng thiếu hụt lao động nam giới, chính phủ Liên Xô đã kêu gọi phụ nữ, trẻ em và thanh niên tham gia vào lĩnh vực nông nghiệp. Sự đóng góp của họ rất thiết yếu, nhưng năng suất vẫn giảm mạnh trong suốt thời gian chiến tranh.
1.2. Giai đoạn phục hồi hậu chiến (1945-1953)
Sau khi chiến tranh kết thúc vào năm 1945, Liên Xô cần tái thiết và củng cố nền kinh tế, trong đó nông nghiệp và quy hoạch đất đai giữ vai trò quan trọng. Chế độ Stalin tiếp tục áp dụng các biện pháp tập trung hóa để phục hồi và phát triển sản xuất nông nghiệp, dù giai đoạn này cũng gặp nhiều thử thách.
1.2.1. Kế hoạch phục hồi và phát triển đất nước (Kế hoạch 5 năm thứ tư, 1946-1950)
Ưu tiên tái xây dựng: Kế hoạch 5 năm thứ tư (1946- 1950) hướng tới việc phục hồi nhanh chóng nền kinh
tế sau chiến tranh. Trong lĩnh vực nông nghiệp, kế hoạch này tập trung vào việc tái thiết các nông trang bị hư hại, khôi phục sản xuất và cải thiện công cụ sản xuất.
Khôi phục nông thôn: Chính phủ đã đầu tư mạnh mẽ vào việc xây dựng lại những khu vực bị ảnh hưởng bởi chiến tranh, tái tạo hạ tầng nông nghiệp như hệ
thống thủy lợi, kho bãi và các nông trang tập thể. Tuy nhiên, do hạn chế về tài chính và lao động, quá trình này diễn ra tương đối chậm.
Vấn đề an ninh lương thực và hạn hán: Mặc dù có nỗ lực hồi phục, nông nghiệp Liên Xô vẫn phải đối mặt nhiều thách thức. Năm 1946, một trận đói lớn diễn ra chủ yếu do hạn hán nghiêm trọng và hệ thống phân phối kém. Điều này khiến tình hình thiếu lương thực trở nên trầm trọng hơn, tạo áp lực lớn lên nông dân.
1.2.2. Chính sách đối với nông trang tập thể (kolkhoz) và quốc doanh (sovkhoz)
Khôi phục và hiện đại hóa: Trong giai đoạn hậu chiến, chính phủ tiếp tục củng cố mô hình nông trang tập thể và quốc doanh. Nhà nước yêu cầu các nông trang đạt tiêu chuẩn sản lượng cao, đồng thời đầu tư vào hiện đại hóa và cơ giới hóa để nâng cao năng suất.
Tuy đã có sự tăng cường trong việc sử dụng máy móc, song năng suất thực tế vẫn chưa đáp ứng được kỳ vọng.
Thắt chặt kiểm soát: Các biện pháp quản lý ngày càng trở nên nghiêm ngặt hơn, bao gồm việc thu thuế bằng sản phẩm nông nghiệp và yêu cầu nông dân giao nộp một phần lớn sản lượng cho nhà nước.
Hạn chế việc sử dụng sản phẩm tự sản xuất cũng
khiến việc tăng năng suất không được khuyến khích do thiếu động lực kinh tế.
Đàn áp và di cư: Thời kỳ này chứng kiến những chính sách đàn áp mạnh mẽ đối với những người bị coi là
"phản bội" hoặc không thực hiện theo chỉ tiêu sản xuất của nhà nước. Hàng triệu người, bao gồm cả các dân tộc thiểu số, bị cưỡng chế di cư, làm tăng thêm áp lực lên nguồn nhân lực trong nông nghiệp.
1.2.3. Hậu quả kinh tế và xã hội
Sản xuất nông nghiệp kém hiệu quả: Dù có những nỗ lực đáng kể trong công tác tái thiết và phát triển, nông nghiệp Liên Xô trong giai đoạn này vẫn không đạt được kết quả như mong muốn. Sự thiếu động lực kinh tế từ mô hình tập thể hóa cứng nhắc cùng với quản lý yếu kém đã gây khó khăn cho năng suất.
Tình hình căng thẳng tại khu vực nông thôn hiện nay:
Người dân làm nông đang phải chịu đựng tình trạng thiếu hụt lương thực, điều kiện sống không đảm bảo và gánh nặng từ các chính sách thuế nghiêm ngặt.
Điều này đã dẫn đến sự gia tăng bất mãn và lòng tin vào chính phủ giảm sút, mặc dù chính quyền đã áp dụng biện pháp đàn áp mạnh tay đối với mọi hình thức phản kháng công khai.
1.2.4. Các chính sách đặc thù trong giai đoạn 1946-1953:
Thực hiện thuế nông nghiệp: Sau chiến tranh, nhà nước đã nâng cao mức thuế đánh vào nông sản và yêu cầu nông dân giao nộp một phần đáng kể sản lượng của họ. Hệ quả là xảy ra tình trạng thiếu lương thực trên thị trường nội địa, ảnh hưởng xấu đến nền kinh tế nông nghiệp.
Tăng cường quy hoạch đất đai: Chính phủ tiếp tục thúc đẩy việc tập thể hóa mà không điều chỉnh cách thức quản lý đất đai cũng như sản xuất nông nghiệp.
Sự kiểm soát của nhà nước đối với hoạt động nông nghiệp càng lúc càng chặt chẽ hơn.
Chính sách chống kulak: Nhà nước vẫn kiên quyết đàn áp tầng lớp nông dân khá giả (kulak) mặc dù nhóm này đã gần như bị tiêu diệt sau các cuộc thanh trừng trước đó. Những biện pháp đàn áp chính trị vẫn được áp dụng đối với những ai bị coi là không tuân thủ chính sách của nhà nước
Kết luận
Quy hoạch đất đai ở Liên Xô trong giai đoạn 1941-1953 chủ yếu tập trung vào việc khắc phục hậu quả chiến tranh và phục hồi nền kinh tế. Mặc dù đối mặt với nhiều khó khăn, Liên Xô đã đạt được những thành tựu đáng kể trong việc tái thiết đất nước. Tuy nhiên, quá trình quy hoạch vẫn còn nhiều hạn chế, đặc biệt là về mặt môi trường và đời sống của người dân.