IV. Giai đoạn phát triển toàn diện (1953-1991)
1. Đặc trưng quy hoạch ( 1953-1991)
Giai đoạn 1953-1991 là thời kỳ phát triển toàn diện về kinh tế, chính trị và xã hội ở Liên Xô, trong đó có quy hoạch đất đai phục vụ các mục tiêu chính là công nghiệp hóa, đô thị hóa, nông nghiệp tập thể và phát triển quân sự. Quy hoạch đất đai trong thời kỳ này gắn liền với những thay đổi đáng kể trong chính sách lãnh đạo và kinh tế, đặc biệt là sau khi Stalin qua đời vào năm 1953. Sau đây là những diễn biến và đặc điểm chính của quá trình quy hoạch đất đai của Liên Xô trong các giai đoạn này:
1.1. Thời kỳ khởi đầu cải cách – Kỷ nguyên Khrushchev(1953-1964)
Sau khi Stalin qua đời năm 1953, Liên Xô dưới thời Nikita Khrushchev tập trung vào cải cách nông nghiệp và cải thiện quản lý đất đai.
Kế hoạch khai hoang đất mới (Virgin Lands Campaign):
Khrushchev đã phát động một chiến dịch khai hoang quy mô lớn ở Kazakhstan, Siberia và miền nam nước Nga để tăng sản lượng lương thực. Hàng triệu ha đất chưa được phát triển trước đây đã được sử dụng cho nông nghiệp.
Tuy nhiên, do thiếu quy hoạch dài hạn, nhiều vùng đất bị thoái hóa nhanh chóng do canh tác quá mức, gây tổn hại đến năng suất nông nghiệp.
Tập thể hóa và tăng cường nông nghiệp tập thể:
Kolkhoz (nông trường tập thể) và sovkhoz (nông trường quốc doanh) vẫn còn. Khrushchev đã cố gắng làm cho hệ thống trở nên hiệu quả hơn bằng cách hợp nhất các trang trại tập thể nhỏ thành các đơn vị lớn hơn.
Chính sách này gây bất bình cho nông dân do thiếu tự chủ và chưa mang lại hiệu quả như mong đợi.
Quy hoạch đô thị hóa và phân bố dân cư:
Đồng thời với cải cách nông nghiệp, Liên Xô cũng đẩy mạnh đô thị hóa. Các thành phố mới được xây dựng nhằm hỗ trợ công nghiệp hóa và di dân từ nông thôn ra thành thị. Đẩy mạnh quy hoạch sử dụng đất đô thị theo hướng ưu tiên phát triển công nghiệp nặng.
1.2. Thời kỳ bình ổn – Kỷ nguyên Brezhnev(1965- 1984)
Thời kỳ của Leonid Brezhnev đánh dấu một giai đoạn ổn định và bảo thủ hơn trong chính sách kinh tế và quy hoạch đất đai. Nông
nghiệp tiếp tục được quan tâm, nhưng không có những cải cách mạnh mẽ như trước.
Tăng cường đầu tư vào nông nghiệp:
Nhà nước đầu tư nhiều vốn và công nghệ hơn các nông trường quốc doanh thuộc sở hữu nhà nước và áp dụng quy hoạch dài hạn để giao đất nông nghiệp.
Tuy nhiên, năng suất vẫn thấp do quản lý kém và cơ sở hạ tầng yếu kém. Tình trạng thiếu lương thực vẫn là một vấn đề lớn.
Quy hoạch đất đô thị và khu công nghiệp:
Hàng loạt thành phố công nghiệp, khu dân cư được xây dựng theo quy hoạch. Các thành phố kiểu mẫu như Tolyatti và Magnitogorsk được thành lập để phục vụ các ngành công nghiệp cụ thể.
Tuy nhiên, quá trình đô thị hóa nhanh chóng đã dẫn đến các vấn đề quá tải về cơ sở hạ tầng và môi trường, đặc biệt là ở các khu công nghiệp lớn.
Mở rộng việc sử dụng tài nguyên đất quốc phòng và không gian:
Phần lớn đất đai được quy hoạch cho mục đích quân sự, như xây dựng căn cứ quân sự và bãi thử nghiệm vũ khí.
Liên Xô còn phát triển mạnh mẽ lĩnh vực hàng không, công nghiệp vũ trụ, đặc biệt là Baikonur - nơi phóng tàu vũ trụ.
1.3. Thời kỳ cải tổ - kỷ nguyên Gorbachev (1985-1991) Dưới sự lãnh đạo của Mikhail Gorbachev, Liên Xô bước vào thời kỳ perestroika sâu sắc, thực hiện các chính sách perestroika (tái tổ chức) và glasnost (cởi mở và minh bạch). Điều này cũng ảnh hưởng rất lớn đến quy hoạch đất đai.
Nỗ lực cải cách nông nghiệp và giảm tập trung hóa:
Gorbachev cố gắng trao nhiều quyền tự chủ hơn cho các kolkhoz và sovkhoz. Nông dân được phép sử dụng đất riêng để canh tác cá nhân, nhằm kích thích sản xuất nông nghiệp.
Tuy nhiên, những cải cách này diễn ra quá muộn và không đủ để cứu vãn tình trạng thiếu hụt lương thực trầm trọng.
Quy hoạch môi trường và phát triển bền vững:
Các vấn đề môi trường như ô nhiễm công nghiệp và suy thoái đất đai đang bắt đầu nhận được nhiều sự quan tâm hơn. Quy hoạch đất đai đang hướng tới các biện pháp phát triển bền vững.
Tuy nhiên, hệ thống quan liêu và tình trạng khủng hoảng kinh tế khiến nhiều kế hoạch môi trường không được thực hiện hiệu quả.
Phân cấp và phân quyền quy hoạch:
Quy hoạch đất đai chuyển nhiều hơn sang các nước cộng hòa thuộc Liên Xô, chuẩn bị cho hệ thống có thể tan rã. Các nước cộng hòa như Kazakhstan và Ukraine bắt đầu điều chỉnh quy hoạch đất đai cho phù hợp với điều kiện quốc gia của họ.
Kết luận:
Giai đoạn 1953-1991 chứng kiến nhiều thay đổi trong quy hoạch đất đai của Liên Xô, phản ánh sự biến chuyển từ cải cách nông nghiệp dưới thời Khrushchev, sự ổn định bảo thủ của Brezhnev, cho đến cải tổ khó khăn dưới thời Gorbachev. Mặc dù Liên Xô đạt được nhiều thành tựu về công nghiệp và đô thị hóa, nhưng những vấn đề trong quản lý đất đai, nông nghiệp và môi trường đã góp phần làm suy yếu hệ thống kinh tế và góp phần vào sự sụp đổ của nhà nước vào năm 1991.