1. Cơ chế quản lý kinh tế thời kỳ trước đổi mới
a) Cơ chế kế hoạch hóa tập trung quan liêu, bao cấp
- Đặc điểm:
Một là, Nhà nước quản lý nền kinh tế chủ yếu bằng mệnh lệnh hành chính dựa trên hệ thống chỉ tiêu pháp lệnh chi tiết áp đặt từ trên xuống dưới.
Hai là, các cơ quan hành chính can thiệp quá sâu vào hoạt động sản xuất, kinh doanh của các doanh nghiệp nhưng lại không chịu trách nhiệm gì về vật chất và pháp lý đối với các quyết định của mình.
Ba là, quan hệ hàng hóa – tiền tệ bị coi nhẹ, chỉ là hình thức, quan hệ hiện vật là chủ yếu.
Bốn là, bộ máy quản lý cồng kềnh, nhiều cấp trung gian, vừa kém năng động, vừa sinh ra đội ngũ quản lý kém năng lực, phong cách cửa quyền, quan liêu, nhưng lại hưởng quyền lợi cao hơn người lao động.
- Hình thức: Bao cấp về giá.
Bao cấp theo chế độ tem phiếu. Bao cấp theo chế độ cấp phát vốn.
- Kết quả: có tác dụng nhất định trong giai đoạn đầu, kinh tế phát triển theo chiều rộng.
- Hạn chế: thủ tiêu cạnh tranh, kìm hãm tiến bộ khoa học – công nghệ, triệt tiêu động lực kinh tế đối với người lao động, không kích thích tính năng động, sáng tạo của các đơn vị sản xuất, kinh doanh.
b) Nhu cầu đổi mới cơ chế quản lý kinh tế
- Nhu cầu phải thoát khỏi khủng hoảng kinh tế - xã hội.
- Các chủ trương, chính sách đổi mới từng phần từ năm 1979 đến năm 1985 và nhu cầu phải đổi mới triệt để cơ chế kế hoạch hóa tập trung quan liêu, bao cấp. (Khoán sản phẩm trong nông nghiệp theo Chỉ thị số 100-CT/TW của Ban Bí thư Trung ương khóa IV, bù giá vào lương ở Long An, Nghị quyết Trung ương 8 khóa V (1985) về giá-lương-tiền, thực hiện Nghị định số 25 và Nghị định số 26-CP của Chính phủ…).
2. Sự hình thành tư duy của Đảng về kinh tế thị trường thời kỳ đổi mới
a) Tư duy của Đảng về kinh tế thị trường từ Đại hội VI đến Đại hội VIII
Một là, kinh tế thị trường không phải là cái riêng có của CNTB mà là thành
tựu phát triển chung của nhân loại.
Hai là, kinh tế thị trường còn tồn tại khách quan trong thời kỳ quá độ lên
CNXH.
Ba là, có thể và cần thiết sử dụng kinh tế thị trường để xây dựng CNXH ở
nước ta.
b) Tư duy của Đảng về kinh tế thị trường từ Đại hội IX đến Đại hội XI.
- Đại hội IX (tháng 4-2001): xác định nền kinh tế thị trường định hướng XHCN là mô hình kinh tế tổng quát của nước ta trong thời kỳ quá độ đi lên chủ nghĩa xã hội. Đó là nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần vận hành theo cơ chế thị trường, có sự quản 1ý của Nhà nước, theo định hướng XHCN.
- Đại hội X kế thừa quan điểm của Đại hội IX về nền kinh tế thị trường định hướng XHCN và làm rõ định hướng XHCN trên bốn tiêu chí:
Về mục đích phát triển: Nhằm thực hiện “dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh” giải phóng mạnh mẽ lực lượng sản xuất và không ngừng nâng cao đời sống nhân dân.
Về phương hướng phát triển: Phát triển nền kinh tế với nhiều hình thức sở hữu, nhiều thành phần kinh tế. Kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo, là công cụ chủ
yếu để Nhà nước điều tiết nền kinh tế, định hướng cho sự phát triển vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh.
Về định hướng XHCN và phân phối: Thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội ngay trong từng bước và từng chính sách phát triển, tăng trưởng kinh tế gắn kết chặt chẻ và đồng bộ với phát triển xã hội, văn hóa, giáo dục và đào tạo, giải quyết tốt các vấn đề xã hội vì mục tiêu phát triển con người. Hạn chế tác động của kinh tế thị trường. Phân phối theo kết quả lao động, hiệu quả kinh tế, phúc lợi xã hội.
Về quản lý: Phát huy vai trò làm chủ xã hội của nhân dân, đảm bảo vai trò quản lý, điều tiết nền kinh tế của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa dưới sự lãnh đạo của Đảng.
- Đại hội XI: Trên cơ sở phát triển lý luận và tổng kết thực tiễn đã xác định: kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo, kinh tế tập thể không ngừng được củng cố và phát triển. Về lâu dài, kinh tế nhà nước cùng với kinh tế tập thể ngày càng trở thành nền tảng vững chắc của nền kinh tế quốc dân. Trong 5,10 năm tới không xác định thành phần kinh tế nào đóng vai trò nền tảng. Kinh tế tư nhân là một trong những động lực của nền kinh tế. Kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài được khuyến khích phát triển. các hình thức sở hữu hỗn hợp và đan kết với nhau hình thành các tổ chức kinh tế đa dạng, ngày càng phát triển.