3.1.1. Thực trạng thờ cúng tổ tiên của người Mường ở Phú Thọ hiện nay.
Từ sau thắng lợi của cách mạng tháng Tám cho đến năm 1986, đời sống kinh tế, chính trị, xã hội của người Mường ở Phú Thọ có nhiều biến đổi lớn lao. Cơ cấu xã hội truyền thống ở nông thôn có sự thay đổi căn bản, cuộc cách mạng văn hoá của các dân tộc thiểu số cũng có tác động mạnh đến nhận thức và làm thay đổi những chuẩn mực về các giá trị truyền thống. Trong lúc này hoạt động thờ cúng tổ tiên cũng bị phai nhạt, do tính chất lịch sử của thời đại phải chiến tranh chống Pháp, Mỹ và chủ nghĩa xã hội trên phạm vi toàn quốc. Tuy nhiên, tuỳ từng nơi, từng lúc hoạt động thờ cúng tổ tiên cũng được duy trì và được biểu hiện dưới nhiều hình thức khác nhau, đặc biệt chú ý là phần ý thức tâm linh tôn giáo.
Trong những năm gần đây, công cuộc đổi mới và thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá. Điều đó đã góp phần củng cố niềm tin trong nhân dân. Mặt khác chủ nghĩa Mác-Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh càng được thể hiện tính đúng đắn hơn trong xã hội, đời sống vật chất của người Mường được nâng lên, đặc biệt là qua các chính sách ưu tiên và hỗ trợ của chính phủ, cụ thể gần nhất là kế hoạch 135 của Chính phủ (tăng cường cơ sở vật chất cho các xã vùng cao).
Song, bên cạnh những thành tự về kinh tế - xã hội và văn hoá mà nước ta đã đạt được. Trong xã hội cũng phát sinh những mặt tiêu cực, yếu kém. Mặt trái của nền kinh tế thị trường, đã tác động xấu đến nền kinh tế thị trường và đời sống xã hội. Tệ tham nhũng, cửa quyền, quan liêu, tham ô, hối lộ… Những tệ nạn đó “cùng với những yếu kém khó khăn một số mặt kinh tế - xã hội đã ảnh hưởng tới lòng tin của nhân dân đối với sự lãnh đạo của quản lý của nhà nước”. (22).
Hoạt động thờ cúng tổ tiên trong mỗi gia đình người Mường là một hoạt động phổ biến. Cứ mỗi khi năm hết tết đến, mọi người đều làm lễ cúng ông công, ông táo, đi tảo mộ mời tổ tiên về ăn tết cùng với con cháu.
Sau một năm làm lụng vất vả, thì đêm giao thừa nhà nhà làm lễ gia tiên, dâng cúng tổ tiên những phẩm vật ngon nhất, tưởng nhớ công ơn tổ tiên.
Trong nhịp chảy của lịch sử xã hội thì hoạt động thờ cúng tổ tiên không chỉ bó hẹp trong phạm vi gia đình và dòng họ. Khắp nơi trong các bản (xóm) người Mường người ta mở hội làng để tưởng nhớ đến thành Hoàng làng, các vị tổ nghề… cùng với hoạt động thờ cúng tổ tiên này thì người Việt (Kinh) thì không thể không đề cập đến sự hồn dung của tín ngưỡng, tôn giáo dân gian (vật linh, đa thần) với các loại tôn giáo khác, còn khi nói đến tín ngưỡng, tôn giáo của người Mường thì lại có đặc điểm rất
đặc biệt là trên 90% là họ theo tín ngưỡng, tôn giáo dân gian (Tô tem, vật linh, đa thần…)
Trong các gia đình người Mường hiện nay, ngoài bàn thờ tổ tiên là bàn thờ to, cao, đẹp… thì họ còn nhiều bàn thờ khác trong nhà hoặc ở trước nhà cùng với tín ngưỡng thờ thánh thần và các thành Hoàng như ở xã Xuân Đài - huyện Thanh Sơn - tỉnh Phú Thọ thì ngoài bát hương thờ tổ tiên trong nhà thì ở một khu vực nào đó xung quanh cái nhà họ ở (họ cảm thấy thuận tiện) họ sẽ làm một cái miếu nhỏ để thờ thổ công, thần núi, thần sông, thành Hoàng, tổ nghề… mà đã phần nhà nào cũng có làm việc này. Hiện nay theo khảo sát sơ bộ của sách “Người Mường trên đất Tổ Hùng Vương”
thì cho rằng : Vấn đề bức xúc của mảng văn hoá của tỉnh hiện nay là tín ngưỡng của các dân tộc. Trong đó đặc biệt là dân tộc Mường với dân số đông và sống rộng khắp, thì cần phải có các chính sách đúng đắn để cho các dân tộc Mường nói riêng và các dân tộc khác trong tỉnh phát triển mạnh mẽ về đời sống tinh thần, đặc biệt là đời sống tâm linh của mỗi dân tộc.
Xung quanh vấn đề thờ cúng tổ tiên của dân tộc Mường ở Phú Thọ, thì có nhiều phức tạp bao hàm cả về mặt tích cực và tiêu cực, nó bắt nguồn từ nguồn gốc nhận thức mang tính xã hội, tâm lý của mỗi cá nhân và mỗi cộng đồng.
Về mặt xã hội, Khi đời sống vật chất được nâng cao con người có
điều kiện chăm lo cho việc “lễ nghĩa”. Hơn nữa, khi đời sống vật chất dư dật thì nhu cầu thoả mãn tinh thần càng cao, thì nhu cầu đền ơn đáp nghĩa nó là điều lợp quy luật. Mặt khác, còn do điều kiện sau chiến tranh thì con người có những điều kiện để ôn lại lịch sử và cần phải báo đáp công ơn mà do hoàn cảnh xã hội chưa làm được. Sau chiến trânh đặt ra nhiều vấn đề cần giải quyết (hậu quả sau chiến tranh).
Với nhiều chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước được ban hành nhằm cụ thể hoá nghị quyết Hội nghị lần thứ năm Ban chấp hành Trung ương Đảng (khoá VIII). Đó là chỉ thị 27/CT-TW của Bộ Chính trị - Ban chấp hành Trung ương Đảng về việc thực hiện nếp sống văn minh trong việc cưới, tang lễ, lễ hội. Chỉ thị của Thủ tướng Chính phủ số 14/1998/CT-TTg ngày 28.3.1998 về việc cưới, hỏi, tang ma, lễ hội…
Về mặt nhận thức : Có những điều mà khoa học hiện tại chưa thể giải
thích được. Hiện tượng một số người có khả năng “thấu thị”, “ngoại cảm”
tìm được hài cốt liệt sĩ, mổ mả bị thất lạc lâu năm… có rất nhiều ý kiến trong vấn đề này, thậm chí còn trái ngược nhau. Thái độ của chúng ta là cẩn trọng, không nên kết luận vội vàng khi dữ kiệm mà khoa học chưa cho phép. Thực tiễn vẫn là tiêu chuẩn cho sự nhận thức đúng, sai của mọi vấn đề đặc biệt là vấn đề tâm linh.
Về mặt tâm lý : Xuất phát từ quan niệm : “có thờ có thiêng, có kiêng có lành” nên khi các việc quan trọng trong nhà người ta thường làm lễ cúng tổ tiên mới có thể yên tâm.
Chủ thể thờ cúng tổ tiên sau khi tiến hành các hoạt động cúng lễ, thì mặt tinh thần được thoải mái thanh thản, đó chính là cái “tinh thần” được chuyển hoá thành cái “vật chất”, cái “mất” thành cái “được” trong thâm tâm. Thờ cúng tổ tiên là sự thể hiện lòng biết ơn của con cháu đối với bậc đi trước, nó cũng thể hiện tình cảm và bản chất tự nhiên của con người.
Có thể nói rằng, hoạt động thờ cúng tổ tiên trong xã hội thì nó bắt nguồn từ con người, nguồn gốc xã hội, nhận thức, tâm lý của xã hội đương thời. Nó luôn luôn trong tình trạng vận động và biến đổi không ngừng, cái hiện đại, truyền thống, cũ, mới, vừa thống nhất,vừa đấu tranh với nhau.
Trạng thái vận động đó nó thể hiện rõ nét thành xu hướng vận động.
3.1.2. Xu hướng vận động của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Mường ở Phú Thọ hiện nay.
Trong hoạt động thờ cúng tổ tiên hiện nay, chúng ta thấy rõ cái mới, cái tích cực đang được hình thành, cái xu hướng phủ nhận cái cũ, cái lạc hậu trên cơ sở kế thừa các yếu tố tích cực truyền thống, được biểu hiện như hoạt động văn hoá mang tính xã hội và giáo dục là nét đẹp trong sinh hoạt văn hoá cộng đồng.
Mặt khác, hoạt động thờ cúng tổ tiên cũng có xu hướng tiếp tục phát hiện các hủ tục cũ và duy trì các nghi thức truyền thống trong giỗ chạp, tang ma, cưới xin theo hướng mê tín.
Một xu hướng nứa, trong hoạt động thờ cúng tổ tiên là việc thực hiện các nghi lễ mang tính hình thức phô trương, lãng phí, thương mại hoá, chưa giảm đáng kể mà còn bộc lộ nhiều biểu hiện mới.
Trong xác xu hướng trên, có thể nói rằng sự vận động và biến đổi của tín ngưỡng của các dân tộc được biểu hiện như một hoạt động văn hoá mang tính xã hội và giáo dục.
Đối với bất kì ai, dân tộc nào, vái lạy, cầu khấn tổ tiên là người duy tâm hay mê tín. Bởi con người muốn tồn tại thì phải lo ăn, mặc, ở, đi lại…
thời gian và trí lực của con người là giành cho công việc chứ việc mồ mả thờ cúng chì là vấn đề hình thức, cái cớ đó con người đi đến ý nghĩa cao cả hơn là vì cuộc sống hôm nay và cho mai sau. Việc thờ cúng xưa nay không cốt là ở lễ vật mà cốt là ở lòng thành. Trong hoạt động thờ cúng thì hình thức biểu hiện đối tượng thờ cúng là trừu tượng và vô hình chỉ tồn tại ở ý thức tâm linh. Sự kết hợp ở cái thực, ảo, hiện tại và quá khứ đã tạo cho tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên có sức sống nội tại khá lâu.
Hướng về lợi ích thế tục, tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên chứa đựng những “hạt nhân hợp lý”. Nếu hoạt động thờ cúng tổ tiên ở các địa phương, chính quyền xã có các chính sách hợp lý, chỉ đạo xát sao và nhận thức đúng và tự giác loại bỏ các biểu hiện tiêu cực thì xu hướng tích cực sẽ chiếm vị trí chủ đạo.
Bên cạnh mặt văn hoá, mặt tiến bộ là xu hướng chủ đạo, hoạt động thờ cúng tổ tiên cũng đang vận động theo chiều hướng tiêu cực đáng phê phán. Đó là xu hướng phục hồi những hủ tục cũ và duy trì các nghi thức truyền thống thiên về hướng mê tín.
Xu hướng thiên về mê tín biểu hiện ở chỗ nhiều người tin vào sự tồn tại của tổ tiên, nên bắt cứ làm việc gì cũng phải khấn vái tổ tiên, mong tổ tiên phù hộ độ trì , vạn sự như ý - Cúng lễ ở nhà chưa đủ họ đi đến đình chùa để cầu cúng. Họ quan niệm rằng “Trần sao âm vậy”, “đa lễ thì đa lộc”. Do đó thường xuyên đi cầu tài cầu lộc rất tốn tiền và thời gian. Trong những năm gần đây ệc đi lễ không còn là việc của các bà nữa, mà nó đi sâu vào cả các cán bộ, công chức, học sinh, sinh viên… Song thực tế những năm gần đây hoạt động mê tín dị đoan thường lấn át và ảnh hưởng xấu đến đời sống xã hội. Những biểu hiện đó là do còn nhận thức hạn chế, do ảnh hưởng của thói quen, tâm lý truyền thống lạc hậu, thói quen buông lỏng quản lý và xem nhẹ việc giáo dục nếp sống và lối sống thiếu sự hướng dẫn kịp thời về phong tục, thiếu sự quy định chặt chẽ của nhà nước đối với việc cưới, việc tang, lễ hội.
Xu hướng thiên về hình thức : Phô trương gây lãng phí của cải và thời gian trong giỗ chạp, tang ma, xâyẩ mồ mả phục hồi các hủ tục cũ. Hiện nay, ở hầu hết các tộc người Mường đã có kinh tế khá giả hơn trước, xuất hiện nhiều người chi phí cho việc tang ma quá nhiều tiền, hơn thế việc chia
buồn giữa các gia đình không còn như ngày xưa nẵ mà bây giờ đã được
“tiền tệ hoá”, phong bì, các đồ lễ vật đắt tiền… đó là vấn đề nhức nhối, làm xói mòn giá trị đạo đức của con người nói chung và đặc biệt là người Mường. Với một nền tảng văn hoá vững chắc đã tồn tại nhiều thế kỷ.
Để giải quyết vấn đề dó, thì thủ tướng Chính phủ đã kịp thời đưa ra chỉ thị về việc thực hiện nếp sống văn minh, trong tang lễ, cưới hỏi và lễ hội, ở nhiều nơi Đảng uỷ đã tổ chức thực hiện, nhân dân hưởng ứng tích cực. Song ở một số nơi lại có tâm lý “ngại” sợ bị chê cười, tục “trả nợ miệng” vẫn được phổ biến ở nhiều nơi.
Với những đặc điểm ở trên, thì nó đã cho chúng ta thấy hoạt động thờ cúng tổ tiên tỏng thời gian gần đây diễn ra khá phức tạp. Vì vậy nuốn phát huy mặt tích cực, hạn chế mặt tiêu cực thì phải cần có các phương hướng và giải pháp khoa học và đồng bộ.