2.1.1. Thành ngữ đối
2.1.1.1 Số lượng
Quá trình khảo sát và thống kê cho thấy, trong tác phẩm Truyện Kiều
tác giả Nguyễn Du đã sử dụng 237/446 thành ngữ nguyên mẫu, trong đó có 187/237 thành ngữ đối (chiếm 78.9%). Về mặt nguồn gốc, có thể thấy thành ngữ đối bao gồm cả thành ngữ thuần Việt và thành ngữ Hán Việt.
Ví dụ:
Thành ngữ thuần Việt Thành ngữ Hán Việt Con ong cái kiến Cốt nhục tử sinh Ăn gió nằm mưa Bách chiến bách thắng
Rối như tơ vò Nhân định thắng thiên
2.1.1.2 Đặc điểm cấu tạo
Thành ngữ đối cấu tạo dựa theo quy tắc đối và điệp giữa các thành tố. Đặc điểm nổi bật của các thành ngữ đối chính là tính chất đối ứng giữa các bộ phận và các yếu tố tạo nên thành ngữ. Thành ngữ đối trong Truyện Kiều của Nguyễn Du phần lớn đều gồm bốn yếu tố tạo thành hai vế đối lập, mỗi vế của
thành ngữ gồm hai từ. Xét về mặt từ loại, các từ thuộc hai vế có thể cùng một từ loại hoặc khác từ loại.
Ví dụ:
Ăn gió nằm mưa ĐT DT ĐT DT
(Quản bao tháng đợi năm chờ/ Nghĩ người ăn gió nằm mưa xót thầm)
Mặt nước cánh bèo DT DT DT DT
(Nghĩ mình mặt nước cánh bèo/ Đã nhiều lưu lạc lại nhiều gian truân)
Xét về kiểu kết cấu, chúng có thể cùng một kiểu kết cấu hoặc khác kiểu kết cấu.
Về mặt ngữ nghĩa, chúng vừa có nét tương đồng, vừa có nét khác biệt. Ví dụ:
Trọng nghĩa khinh tài ( Chiếc thoa nào của mấy mươi/ Mà lòng trọng nghĩa khinh tài xiết bao)
Đổi trắng thay đen ( Trong tay đã sẵn đồng tiền/ Dầu lòng đổi trắng thay đen khó gì)
Về mặt ngữ âm, các vế của thành ngữ đối trong Truyện Kiều có số lượng âm tiết ngang nhau (thường là hai âm tiết).
Ví dụ:
Buôn phấn bán hương ( Chung lưng mở một ngôi hàng/ Quanh năm buôn phấn bán hương đã lề)
Bèo nổi mây chìm (Vì ai rụng cải rơi kim/ Để con bèo nổi mây chìm vì ai?)
Thành ngữ đối được biểu hiện dưới hai dạng tổng quát: Dạng 1: Ax + Ay
Trong đó, A là từ được điệp lại, lặp lại và có thể thuộc một từ loại bất kỳ (danh từ, động từ, tính từ…) còn x, y là từ kết hợp, chúng cũng có thể thuộc vào một từ loại bất kỳ nào đó.
Theo thống kê của chúng tôi, dạng thành ngữ này chiếm tỉ lệ nhỏ trong tác phẩm với 16/186 thành ngữ (8.6%).
Có thể dẫn ra một số thành ngữ dạng này như:
Bắt khoan bắt nhặt ( Bắt khoan bắt nhặt đến lời/ Bắt quỳ tận mặt bắt mời tận tay)
Chén tạc chén thù ( Vợ chồng chén tạc chén thù/ Bắt nàng đứng chực trì hồ hai nơi)
Các thành ngữ đối dạng Ax + Ay được gọi là dạng đối hay dạng lặp. Dạng 2: Ax + By
Trong đó, A, B thuộc về một từ loại bất kỳ và x, y cũng có thể thuộc một từ loại nào đó kết hợp với nhau tạo nên các thành ngữ đối.
Dạng thành ngữ Ax + By là dạng thành ngữ đối chủ yếu được sử dụng trong tác phẩm Truyện Kiều với 170/187 thành ngữ (90.9%).
Dạng thành ngữ đối này có những đặc điểm phong phú về kết cấu, được thể hiện trong một số dạng sau:
+ Thành ngữ đối có cấu trúc: Động từ - Số từ (trong đó A, B là động từ còn x,y là số từ)
Ví dụ:
Lỡ một lầm hai (Cũng là lỡ một lầm hai/ Đá vàng sao nỡ ép nài mưa mây)
+ Thành ngữ đối có cấu trúc: Động từ - Tính từ hay Tính từ - Động từ ( trong đó A, B là động từ còn x, y là tính từ hoặc A, B là tính từ còn x, y là động từ)
Ví dụ:
Đổi trắng thay đen ( Trong tay đã sẵn đồng tiền/ Dầu lòng đổi trắng thay đen khó gì)
Xa chạy cao bay ( Liệu mà xa chạy cao bay/ Ái ân ta có ngần này mà thôi)
+ Thành ngữ đối có cấu trúc: Động từ - Danh từ hay Danh từ - Động từ (trong đó A, B là động từ còn x, y là danh từ hoặc A, B là danh từ còn x, y là động từ)
Chọc trời khuấy nước ( Chọc trời khuấy nước mặc dầu/ Dọc ngang nào biết trên đầu có ai)
Cửa đóng then cài ( Mấy lần cửa đóng then cài/ Đầy thềm hoa rụng biết người ở đâu)
+ Thành ngữ đối có cấu trúc: Danh từ - Danh từ (trong đó A, B, x, y đều là danh từ)
Ví dụ:
Chân trời mặt bể (Chân trời mặt bể lênh đênh/ Nắm xương biết gửi tử sinh chốn nào)
Mưa Sở mây Tần ( Mặc người mưa Sở mây Tần/ Những mình nào có biết xuân là gì)
+ Thành ngữ đối có cấu trúc: Danh từ - Tính từ hay Tính từ - Danh từ ( trong đó A, B là danh từ còn x, y là tính từ hoặc A, B là tính từ còn x, y là danh từ)
Ví dụ:
Gió thảm mưa sầu ( Một cung gió thảm mưa sầu/ Bốn dây rỏ máu năm đầu ngón tay)
Mặn phấn tươi son ( Thấy nàng mặn phấn tươi son/ Mừng thầm được món bán buôn có lời)
+ Thành ngữ đối có cấu trúc: Động từ - Động từ ( trong đó A, B, x, y đều là động từ)
Ví dụ:
Vào luồn ra cúi ( Áo xiêm ràng buộc lấy nhau/ Vào luồn ra cúi công hầu mà chi)
Bàn ra nói vào (Nhân khi bàn bạc gần xa/ Thừa cơ nàng mới bàn ra nói vào)