CHƯƠNG 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP CHỦ YẾU NHẰM PHÁT TRIỂN GIÁO DỤC ĐẠI HỌC VIỆT NAM ĐÁP ỨNG YÊU CẦU PHÁT TRIỂN KINH TẾ TRI THỨC
3.1. Nhận thức đúng bản chất, đặc điểm của kinh tế tri thức, vai trò của giáo dục đại học đối với phát triển kinh tế tri thức và thực trạng giáo dục đại học Việt Nam hiện nay
Trước hết xin nói về vấn đề nhận thức, bởi những nhận thức khác nhau về kinh tế tri thức, về vai trò của giáo dục đại học trong kinh tế tri thức và về những đòi hỏi của kinh tế tri thức đối với giáo dục đại học tất yếu dẫn đến những giải pháp khác nhau. Nhưng để có được một nhận thức đúng đắn cả về kinh tế tri thức lẫn về vai trò của giáo dục đại học trong kinh tế tri thức, trước hết cần có những công trình nghiên cứu công phu, toàn diện, xác định thật chính xác, đầy đủ thực trạng của các vấn đề nêu trên, điều mà chúng ta chưa có được. Do vậy, ở đây luận văn chỉ xin đưa ra một số đề xuất đối với vấn đề nhận thức như sau:
Thứ nhất, cần nhận thức rõ kinh tế tri thức là gì, bản chất và đặc điểm của nó như thế nào, cần những điều kiện tiền đề vật chất và tinh thần gì, thực trạng nền kinh tế Việt Nam đang đứng ở đâu, chúng ta đã và đang chuẩn bị những gì để tiếp cận, để tiến vào kinh tế tri thức,… Ngoài ra, những câu hỏi như toàn cầu hóa là gì, bản chất và tác động của nó như thế nào đến các quốc gia - dân tộc, đến Việt Nam? Chúng ta đã đạt được những thành tựu gì, đang bộc lộ những yếu kém gì khi hội nhập kinh tế quốc tế? Thuận lợi nào cần phát huy, khó khăn nào cần vượt qua, cần khắc phục khi tham gia hội nhập kinh tế quốc tế theo tinh thần chủ động và tích cực?... Chỉ khi nào chúng ta trả lời được rất nhiều câu hỏi đang đặt ra đó thì mới có thể nói đến các giải pháp khác.
Thứ hai, nhận thức thấu đáo hơn vai trò của giáo dục đại học trong việc tiếp cận, tiến tới thực hiện kinh tế tri thức ở nước ta. Cần xác định rõ hơn rằng nguồn lực con người có trí tuệ là nguồn lực nội sinh quan trọng nhất của mọi quốc gia, nhất là trong quá trình đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, từng bước phát triển kinh tế tri thức như Việt Nam. Nhấn mạnh điều này là để lưu ý rằng do những bước tiến quá nhanh và quá lớn của cách mạng khoa học
63
- công nghệ mà nơi này nơi kia, lúc này lúc khác người ta có phần đề cao nhân tố kỹ thuật hơn nhân tố con người. Tuy nhiên, như lịch sử thế giới trong những thập niên cuối thế kỷ XX cho thấy, kỹ thuật tuy rất quan trọng nhưng không phải là nhân tố quyết định tất cả. Nói chính xác hơn, mặc dù cách mạng khoa học - công nghệ phát triển mạnh mẽ nhưng nguồn lực con người có chất lượng cao mới là yếu tố quyết định vận mệnh của từng quốc gia. Điều này cũng đồng nghĩa với vai trò rất to lớn của giáo dục, đặc biệt là giáo dục đại học đối với công cuộc công nghiệp hoá, hiện đại hoá gắn với phát triển kinh tế tri thức.
Thứ ba, phải đánh giá đúng thực trạng giáo dục đại học ở Việt Nam hiện nay cả về cách thức tổ chức hệ thống giáo dục đại học lẫn quy mô, chất lượng, hiệu quả giáo dục đại học, mức độ đáp ứng yêu cầu về nguồn nhân lực phục vụ quá trình phát triển kinh tế - xã hội của đất nước, đặc biệt là thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa gắn với phát triển kinh tế tri thức trong bối cảnh kinh tế thị trường, cách mạng khoa học - công nghệ và hội nhập quốc tế. Trên cơ sở đó, thấy được những thành tựu đã đạt được để phát huy, đồng thời phải chỉ ra những hạn chế, bất cập, không phù hợp cần nhanh chóng khắc phục. Điều này đòi hỏi phải có quan điểm khách quan, quan điểm toàn diện, quan điểm phát triển và quan điểm lịch sử - cụ thể khi đánh giá nền giáo dục đại học ở nước ta hiện nay.
Thứ tư, phải nhận thức rõ việc đổi mới và phát triển giáo dục đại học Việt Nam là một tất yếu, một đòi hỏi bức bách do yêu cầu của sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá gắn với phát triển kinh tế tri thức và phải có quyết tâm chính trị để thực hiện điều đó. Trong quá trình đổi mới và phát triển, giáo dục đại học phải quán triệt và thực hiện quan điểm kết hợp truyền thống với hiện đại, coi đó là một nguyên tắc quan trọng chỉ đạo quá trình đổi mới và phát triển; không tuyệt đối hóa truyền thống hoặc hiện đại; đồng thời phải cách tân truyền thống, hiện đại hoá các giá trị truyền thống. Sự kết hợp này phải thể hiện trong toàn bộ hoạt động giáo dục đại học, từ việc xác định mục tiêu đến cách thức tổ chức, nội dung chương trình giảng dạy, phương pháp giáo dục, phương tiện giảng dạy, phương pháp đánh giá kết quả giảng dạy và học tập,…
64
Cả lý luận lẫn thực tiễn đã chỉ ra rằng, cái hiện đại chỉ có thể được vận dụng thành công khi dựa trên một cơ sở hiện thực hợp lý mà hiện thực này là do truyền thống tạo nên. Nếu biết lựa chọn và phát huy những cái hay, cái tiến bộ trong truyền thống giáo dục đại học, đồng thời biết tiếp thu cái hay, cái giá trị của nền giáo dục hiện đại sẽ làm cho truyền thống được duy trì, bổ sung và được phát huy. Những quốc gia nào chạy theo khuynh hướng cực đoan, ca ngợi và phục hồi truyền thống một chiều hoặc mở cửa đón nhận cái hiện đại không có chọn lọc, không cân nhắc đều dẫn đến sai lầm và thất bại.
Vì vậy, về mặt nhận thức phải làm cho cả chủ thể lẫn khách thể của quá trình giáo dục đại học thấy được sự cần thiết phải kết hợp yếu tố truyền thống với yếu tố hiện đại trong hoạt động giáo dục đại học, qua đó chủ động, tự giác thực hiện trong thực tiễn quản lý, giảng dạy, học tập ở các trường đại học.
Mặt khác, phải thấy rõ hoạt động giáo dục đại học là một hệ thống, bao gồm nhiều yếu tố, nhiều khâu, nhiều công đoạn,… tồn tại không tách rời nhau mà có mối liên hệ trực tiếp, hữu cơ, tác động biện chứng với nhau. Do vậy, việc kết hợp truyền thống và hiện đại trong đổi mới giáo dục đại học phải đảm bảo tính đồng bộ. Sẽ không thể đạt được kết quả tốt nếu việc kết hợp truyền thống và hiện đại chỉ được thể hiện trong việc xác định mục tiêu và cách thức tổ chức hệ thống giáo dục đại học, còn các yếu tố khác như nội dung chương trình, phương pháp giáo dục, phương tiện giảng dạy,… lại không được triển khai thực hiện.
Thứ năm, tích cực hiện đại hóa giáo dục đại học nhưng là sự hiện đại hóa có chọn lọc, phù hợp với điều kiện, hoàn cảnh và yêu cầu phát triển của đất nước, xu thế phát triển của thế giới để từng bước chủ động hội nhập quốc tế. Quá trình hiện đại hóa giáo dục đại học thể hiện trên tất cả các phương diện: cách thức tổ chức giáo dục đại học, nội dung, phương pháp giáo dục, điều kiện phương tiện giảng dạy và học tập, phương pháp đánh giá kết quả dạy và học… Nó được thực hiện bằng sự kết hợp giữa tự thân nền giáo dục đại học mỗi nước với tiếp thu tinh hoa của nền giáo dục đại học thế giới thông qua giao lưu, hợp tác quốc tế về giáo dục đại học. Trong điều kiện ngày nay, thực hiện có hiệu quả hợp tác quốc tế trong giáo dục đại học là con đường ngắn nhất để hiện đại hóa nền giáo dục đại học mỗi nước, đến lượt mình, trình
65
độ hiện đại của nền giáo dục đại học mỗi nước lại là điều kiện tiên quyết để chủ động tham gia có hiệu quả vào quá trình giao lưu, hợp tác quốc tế về giáo dục đại học. Hiện đại hóa giáo dục đại học là một quá trình, nó đòi hỏi phải thường xuyên cập nhật, đưa yếu tố hiện đại vào nền giáo dục đại học. Mặt khác, phải tiếp thu cái mới, cái hiện đại có chọn lọc vì không phải mọi cái mới, cái hiện đại đều là cái tiến bộ, cái phù hợp.