1.2.2.1. Vai trò công chức thanh tra Tư pháp trong xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa
Cho đến nay, về lý luận và thực tiễn ở nước ta cũng như nhiều nước trên thế giới đã khẳng định vai trò, vị trí của hoạt động kiểm tra, thanh tra là một khâu không thể thiết của lãnh đạo và quản lý. Đảng và nhà nước đã có nhiều Nghị quyết, Chỉ thị, văn bản pháp luật, pháp quy xác định vị trí, vai trò của công tác thanh tra và quy định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của tổ chức thanh tra. Tuy nhiên việc triển khai và thực hiện những chủ trương, đường lối của Đảng và Nhà nước không thể thiếu được đội ngũ công chức hành chính nhà nước và càng không thể thiếu được đội ngũ công chức thanh tra, kiểm tra, giám sát trong hoạt động quản lý nhà nước. Sinh thời Chủ tịch Hồ Chí Minh chỉ ra rằng “thanh tra là tai mắt của trên, là bạn của dưới”
Người xem thanh tra như là một bộ phận cấu thành hữu cơ của quản lý nhà nước, là phương tiện nhận thức của quá trình quản lý nhà nước. Chủ tịch Hồ Chí Minh nhấn mạnh “có thể nói, cán bộ thanh tra là tai mắt của Đảng và Chính phủ, tai có sáng suốt thì người mới sáng suốt” (Huấn thị của Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Hội nghị cán bộ thanh tra ngày 5/3/1960) cùng với vai trò là
“tai mắt của trên” thanh tra còn là “bạn của dưới”. Đối với những người là lãnh đạo quản lý cấp dưới thì thanh tra chính là thanh tra chính là bạn giúp mình nhìn thấy, biết được, phát hiện và chỉ cho mình thấy được những việc mình làm đúng, làm tốt để tiếp tục phát huy, việc làm sai, làm không đầy đủ, làm thiếu trách nhiệm để khắc phục sửa chữa nâng cao năng lực và trách nhiệm của mình. Chủ tịch Hồ Chí minh chỉ rõ công tác thanh tra có tầm quan trọng đặc biệt. Do đó việc lựa chọn ai làm công tác thanh tra làn vấn đề quan trọng. Người đã chỉ rõ “cán bộ thanh tra như cái gương cho người ta soi, gương mờ thì không soi được”. Để làm gương cho người ta soi thì cán bộ phải thực sự có tài năng và tấm gương đạo đức cách mạng trong sáng. Người chỉ rõ “... muốn kiểm soát có kết quả tốt, phải có hai điều: một là việc kiểm soát phải có hệ thống, phải thường làm. Hai là, người đi kiểm soát phải là những người rất có uy tín”. “... cán bộ thanh tra giúp trên hiểu biết tình hình địa phương và cấp dưới, đồng thời cũng giúp cho các cấp địa phương kịp thời sửa chữa, uốn nắn nếu làm sai hoặc làm chậm” “ trong lúc này, có những cán bộ, đảng viên vì việc này việc khác mà kêu, cán bộ thanh tra cũng phải xem xét kịp thời, chóng chừng nào hay chừng ấy. Đối với nhân dân việc kêu nài, có lúc không kêu nài đi nữa cán bộ thanh tra cũng phải đi thăm dò ý kiến nhân dân” [6].
Như vậy có thể nói vị trí của công chức thanh tra là “ cầu nối” giữa Đảng, nhà nước với nhân dân.
Theo quy định hiện hành thì quyền hạn của thanh tra viên Tư pháp được quy định cụ thể theo Nghị định số 74/2007/NĐ- CP ngày 01 tháng 8 năm 2007 của Chính phủ như sau:
- Thanh tra viên khi tiến hành thanh tra phải thực hiện đúng nhiệm vụ, quyền hạn được quy định tại Luật Thanh tra và các văn bản pháp luật khác có liên quan đến hoạt động thanh tra;
- Xử phạt hoặc kiến nghị người có thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính theo quy định của pháp luật về xử lý vi phạm hành chính.
- Thanh tra viên chịu trách nhiệm trước pháp luật và người ra quyết định thanh tra về các quyết định và biện pháp xử lý của mình.
- Xử phạt hoặc kiến nghị người có thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính theo quy định của phát luật về xử lý vi phạm hành chính;
- Thanh tra viên chịu trách nhiệm trước pháp luật và người ra quyết định thanh tra về các quyết định và biện pháp xử lý của mình;
- Thanh tra viên có hành vi vi phạm pháp luật thì tuỳ theo tính chất, mức độ mà bị xử lý kỷ luật hoặc bị truy cứu trách nhiệm hình sự; nếu gây thiệt hại thì phải bồi thường hoặc bồi hoàn theo quy định của pháp luật...;
có quyền đưa ra ý kiến của mình trong việc kết luận; kiến nghị vụ việc thanh tra để xử lý theo quy định của pháp luật. Những quyền hạn này được xác định tính đặc thù của công tác thanh tra Tư pháp trong bộ máy Nhà nước.
Tuy có vị trí, vai trò trong tổ chức và hoạt động của bộ máy Nhà nước, nhưng điều đó không có nghĩa là công chức thanh tra ngành Tư pháp ở vị trí cao hơn nhân dân, có quyền hạch sách, ra lệnh cho nhân dân... mà ngược lại công chức thanh tra là “ công bộc” của dân, là đầy tớ phục vụ nhân dân.
Trong quá trình lãnh đạo Cách mạng, Đảng và Bác Hồ luôn luôn quan tâm đến công tác cán bộ và xây dựng đội ngũ cán bộ. Lúc sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh thường chỉ ra những yêu cầu cụ thể đối với người cán bộ Cách mạng là: phải tuyệt đối trung thành với Tổ quốc, với sự nghiệp cách mạng của nhân dân, không phải làm cán bộ là để làm "quan Cách mạng" mà là để làm người đầy tớ thật trung thành của nhân dân; người cán bộ Cách mạng phải có
năng lực tổ chức thực hiện những chủ trương chính sách của Đảng và Nhà nước, phải vừa có đức, vừa có tài, nhưng đức là gốc. Trong điều kiện Đảng cầm quyền, người cán bộ càng phải gắn bó mật thiết với nhân dân, có phong cách công tác tốt, chống bệnh quan liêu, đại khái, nói phải đi đôi với làm; phải luôn luôn học tập, không ngừng nâng cao trình độ về mọi mặt để hoàn thành tốt các nhiệm vụ được giao nhất là trong giai đoạn Nhà nước Việt Nam đang trên con đường xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa thì người công chức thanh tra Tư pháp hơn ai hết phải thấm nhuần lời Bác đã dạy.
1.2.2.2. Yêu cầu đối với công tác đào tạo, bồi dưỡng công chức thanh tra ngành Tư pháp
Trên thế giới, cho đến nay chưa có hệ thống trường bồi dưỡng nghiệp vụ thanh tra chính quy. Một số nước có các khoa về bồi dưỡng thanh tra nhưng chúng chỉ nằm trong hệ thống các trường đại học, cao đẳng chuyên ngành về hành chính, quản lý nhà nước, quản lý kinh tế...
Trường Cán bộ thanh tra đã có nhiều thành tựu và đóng góp quan trọng trong vệc bồi dưỡng nghiệp vụ thanh tra cho đội ngũ công chức thanh. Đối tượng đào tạo là những cán bộ của các cơ quan Đảng và Nhà nước nằm trong ngành thanh tra nói chung và thanh tra Tư pháp nói riêng. Đặc điểm của đội ngũ cán bộ này không phải đều đã được đào tạo trong ngành thanh tra. Đặc điểm lứa tuổi cũng khác nhau trong đối tượng đào tạo, có những người đã qua nhiều lĩnh vực công tác qua nhiều năm; có người mới vào nghề nào đó và mới bước vào ngành thanh tra, cho nên kinh nghiệm cuộc sống cũng như kinh nghiệm nghề nghiệp là đa hình đa dạng. Do vậy, chương trình phải làm sao cho mọi học viên đều có thể tiếp thu được.
Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh chỉ ra rằng: đối với cán bộ, được làm công tác thanh tra là một vinh dự. Vì công tác thanh tra là công tác quan trọng Đảng và Chính phủ có tin cậy mới giao cho làm nhiệm vụ ấy... Cán bộ thanh tra nói chung và cán bộ Thanh tra Tư pháp nói riêng đều là nhân tố có ý nghĩa
quyết định kết quả công tác thanh tra. Chính vì vậy, đào tạo bồi dưỡng công chức thanh tra nói chung và ngành Tư pháp nói riêng phải có chương trình đào tạo như sau:
Thứ nhất: về phẩm chất chính trị
- Yêu nước tin tưởng tuyệt đối vào lý tưởng cách mạng của Đảng và pháp luật của Nhà nước. Trong bất kỳ tình huống khó khăn nào cũng không dao động, giảm sút niềm tin và ý chí chiến đấu. Đấu tranh chống lại mọi lệch lạc biểu hiện sai trái trong đời sống xã hội, đi trái ngược với đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước;
- Nêu cao tinh thần trách nhiệm trong công việc; có tinh thần độc lập sáng tạo, không thụ động, ỷ lại trong công tác. Đoàn kết có tinh thần hỗ trợ, phối hợp tốt trong công việc;
- Luôn nêu cao tinh thần cảnh giác, không thờ ơ trước mọi vấn đề kinh tế - xã hội của đất nước. Đi đầu trong công cuộc đổi mới và phong trào quần chung cơ sở;
Thứ hai: về đạo đức, lối sống
Công tác thanh tra là công tác cực kỳ quan trọng nên phải do người có phẩm chất đạo đức tốt và có uy tín. Ngày nay, đất nước ta đang trong thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước phấn đấu mục tiêu mà Đảng và Nhà nước đã đề ra là xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, trong công cuộc xây dựng bề bộn này Nhà nước ta rất cần có một đội ngũ có phẩm chất, đạo đức trong sáng, có lối sống giản dị chống lại những hành vi tiêu cực đi ngược lại lợi ích của nhân dân như: quan liêu, tham nhũng, hối lộ, cửa quyền, mất dân chủ, giải quyết nhanh chóng và kịp thời những khiếu kiện của nhân dân, phải có thái độ vô tư, khách quan trong việc giải quyết khiếu nại, tố cáo của nhân dân. Những vấn đề khiếu kiện hiện nay của nhân dân với các cơ quan Nhà nước nổi lên rất nhiều: từ quản lý, sử dụng đất đai, thu chi ngân sách ở địa phương, giải quyết các chế độ, chính sách, huy động và sử dụng
các khoản đóng góp của dân... Đó cũng là những vấn đề đòi hỏi người cán bộ thanh tra phải có bản lĩnh, năng lực, có tác phong gần gũi, lắng nghe ý kiến của quần chúng;
- Tận tụy phục vụ nhân dân, tôn trọng nhân dân; không quan liêu, hách dịch cửa quyền, sách nhiễu gây khó khăn, phiền hà đối với cơ quan, tổ chức, cá nhân trong khi giải quyết công việc;
- Có tác phong làm việc khoa học, nghiêm túc; biết lắng nghe, tiếp thu ý kiến của đồng nghiệp và những người xung quanh; có lối sống giản dị, không bê tha đoàn kết, chân tình với đồng nghiệp, đồng sự. Gắn bó mật thiết với nhân dân, được nhân dân nơi cư trú tín nhiệm. Phấn đấu trở thành một tấm gương sáng về đạo đức cách mạng thì cán bộ thanh tra phải luôn rèn luyện và trau dồi đạo đức cách mạng của người cán bộ thanh tra như Chủ tịch Hồ Chí Minh căn dặn: “cán bộ thanh tra phải cố gắng học tập, học cái hay, tránh cái dở, trau dồi đạo đức Cách mạng, nâng cao trình độ lý luận, trình độ nghiệp vụ và trình độ chuyên môn để làm việc cho tốt” [6].
Từ những trình bày trên cho thấy, vấn đề nâng cao đạo đức, lối sống, năng lực hoạt động cho mỗi cán bộ thanh tra là một trong những yêu cầu cấp bách, một nhiệm vụ đặc biệt vừa có tính cấp thiết trước mắt, vừa mang tính thường xuyên, cơ bản lâu dài, góy phần vào thắng lợi của sự nghiệp đổi mới của nước ta và nâng cao hiệu quả hoạt động của thanh tra nói chung và thanh tra ngành Tư pháp nói riêng.
Thứ ba: trình độ đào tạo
Nghị quyết Ban chấp hành Trung ương đảng lần thứ ba khoá VIII đã xác định nội dung đào tạo, bồi dưỡng cán bộ: “ lấy tiêu chuẩn cán bộ làm căn cứ xác định quá trình đào tạo, bồi dưỡng thống nhất trong hệ thống các trường. Nội dung bồi dưỡng phải thiết thực, phù hợp với yêu cầu đối với từng loại cán bộ; chú trọng cả phẩm chất đạo đức và kiến thức, cả lý luận và thực tiễn, bồi dưỡng cả kiến thức cơ bản và hướng dẫn kỹ năng thực hành”. Để
quán triệt tinh thần Nghị quyết, thanh tra Chính phủ và thanh tra các bộ, ngành đã xây dựng chương hành động cụ thể và cụ thể hoá bằng việc đổi mới tổ chức và hoạt động thanh tra, xây dựng chiến lược về cán bộ thanh tra với mục tiêu chung là: “trang bị kiến thức và kỹ năng cơ bản, bổ sung kiến thức chuyên môn, nghiệp vụ và quản lý nhằm xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức Nhà nước thành thạo về chuyên môn, nghiệp vụ; trung thành với chế độ xã hội chủ nghĩa, tận tuỵ với công vụ; có trình độ quản lý tốt đáp ứng yêu cầu của việc kiện toàn và nâng cao hiệu quả của bộ máy quản lý Nhà nước”.
Đào tạo, bồi dưỡng cán bộ, công chức theo tiêu chuẩn của từng ngạch công chức và chức danh cán bộ quản lý đã được Nhà nước ban hành nhằm khắc phục cơ bản những khiếm khuyết, hẫng hụt hiện nay để thực thi công vụ, bảo đảm yêu cầu công việc và đào tạo nguồn nhân lực thường xuyên cho các cơ quan Nhà nước bao gồm thi tuyển công chức, đào tạo tiền công vụ, đào tạo, bồi dưỡng trước khi bổ nhiệm nâng ngạch, bậc công chức [35].
Đối với đội ngũ cán bộ, công chức thanh tra ngành Tư pháp hiện nay thì việc đào tạo, bồi dưỡng về nghiệp vụ là cần thiết và cấp bách. Công tác đào tạo, bồi dưỡng nghiệp vụ cho công chức thanh tra là một vấn đề lớn, gồm nhiều nội dung: quan điểm, lập trường, phẩm chất đạo đức, tính trung thực, khách quan của người cán bộ thanh tra, về tài chính - kế toán, về xây dựng cơ bản, trình độ, phương pháp thanh tra giải quyết khiếu nại, tố cáo của công dân. Muốn nâng cao chất lượng đào tạo, bồi dưỡng thì việc phân loại theo đối tượng để đào tạo, bồi dưỡng là một nhiệm vụ quan trọng của công tác đào tạo, bồi dưỡng.
* Đối với thanh tra viên ngành Tư pháp:
Nhiệm vụ cụ thể: Lập kế hoạch, tổ chức thực hiện các vụ việc thanh tra, xét khiếu nại, tố cáo; Trực tiếp thực hiện hoặc tổ chức việc phối hợp với các cơ quan, đơn vị hữu quan và phân công các thành viên trong đoàn tiến hành thu thập chứng cứ, hồ sơ có liên quan đến việc thanh tra, xét khiếu nai, tố cáo.
Lập biên bản và viết báo cáo kết luận rõ đúng, sai, nguyên nhân, trách nhiệm, kiến nghị biện pháp giải quyết, chịu trách nhiệm cá nhân trước pháp luật về kết luận, kiến nghị của mình; Tạm đình chỉ việc làm xét thấy đang hoặc sẽ gây tác hại đến lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, công dân, chịu trách nhiệm cá nhân về quyết định của mình đồng thời báo cáo ngay cơ quan có thẩm quyền giải quyết. Tổ chức rút kinh nghiệm thực hiện phần việc được giao, bàn giao hồ sơ, tài liệu của cuộc thanh tra theo quy định của cấp có thẩm quyền.
Hiểu biết: Nắm được chủ trương, đường lối chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước, để vận dụng vào hoạt động thanh tra; Nắm được nguyên tắc, chế độ, thể lệ trong quản lý kinh tế, văn hoá, xã hội, quản lý Nhà nước, có kiến thức về chuyên môn nghiệp vụ chuyên ngành; am hiểu tình hình kinh tế - xã hội; nắm chắc quy trình nghiệp vụ thanh tra; có khả năng tổ chức và tập hợp quần chúng để thực hiện tốt nhiệm vụ được giao; có năng lực phân tích, tổng hợp, đánh giá tình hình hoạt động quản lý ở cấp cơ sở.
Yêu cầu về trình độ đào tạo: Tốt nghiệp đại học, có kiến thức quản lý Nhà nước và kiến thức pháp luật. Nếu là đại học chuyên môn nghiệp vụ hoặc tương đương (đã qua thời gian tập sự) thì phải theo học một lớp bồi dưỡng kiến thức cơ bản về nghiệp vụ thanh tra; Qua khoá đào tạo quản lý hành chính Nhà nước ngạch chuyên viên. Biết một ngoại ngữ trình độ A (đọc, hiểu sách chuyên môn ngành Tư pháp và các văn bản thanh tra ngành).
* Đối với thanh tra viên chính ngành Tư pháp:
Nhiệm vụ cụ thể: Lập kế hoạch, tổ chức thực hiện các vụ việc thanh tra, xét khiếu nại, tố cáo theo thẩm quyền; Trực tiếp thực hiện hoặc tổ chức việc phối hợp với các cơ quan, đơn vị hữu quan và phân công các thành viên trong đoàn tiến hành thu thập chứng cứ, hồ sơ, tài liệu, có liên quan đến vụ việc thanh tra, xét khiếu nại, tố cáo; Lập biên bản và viết báo cáo kết luận rõ đúng sai, nguyên nhân, trách nhiệm, kiến nghị biện pháp giải quyết, chịu trách