CHƯƠNG 2 CÁCH TIẾP CẬN THƠ VĂN NGUYỄN ÁI QUỐC – HỒ CHÍ MINH
2.2. Phong Lê với khám phá “tâm hồn nghệ sĩ đích thực” trong con
Nhà NCPB văn học Phong Lê cho rằng ở Bác có “một tâm hồn nghệ sĩ đích thực” được toả ra từ sự nghiệp thơ văn của Người. Theo Phong Lê, “tâm hồn nghệ sĩ đích thực” Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh là một tâm hồn văn thơ ở thế kỷ XX “đã đi được đến cùng cuộc hành trình Chân – Thiện – Mĩ”. Ở đó Phong Lê đã phát hiện ra một phong cách nghệ thuật riêng biệt “đa dạng và nhất quán” của tác gia Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh.
2.2.1.Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh - một tâm hồn nghệ sĩ bẩm sinh
“Con người bẩm sinh là nghệ sĩ nhận xét ấy thật đúng với Hồ Chí Minh, ngay cả khi tác gia không có ý định làm nghệ sĩ”. Lời khẳng định trực tiếp của Phong Lê về tác gia Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh đã chỉ rõ phẩm chất nghệ sĩ bẩm sinh trong Người. Tâm hồn nghệ sĩ bẩm sinh là một tố chất thuộc về năng khiếu riêng của bản thân mỗi cá nhân, do tự nhiên sinh ra đã có, là vốn sẵn có của mỗi cá thể nhất định trong xã hội. Tâm hồn nghệ sĩ bẩm sinh trong Bác là tố chất nghệ sĩ có sẵn trong trí tuệ minh mẫn và trong tâm hồn nhạy cảm của Người trước cuộc sống. Theo Phong Lê cái gốc bẩm sinh nghệ sĩ trong Bác được nuôi dưỡng từ truyền thống hiếu học của gia đình thuộc dòng chân Nho, lại được sự dạy dỗ của những người thầy giỏi, cộng vào đó là “một trí tuệ minh mẫn”. Đó là nguồn phù xa bồi đắp nên tâm hồn nghệ sĩ bẩm sinh trong Bác. Sự thực, Bác Hồ xuất thân trong một gia đình thuộc dòng chân Nho xứ Nghệ, từ nhỏ đã được học thành thạo thơ phú, lễ
nghĩa của đạo thánh hiền. Bản thân Bác là một con người có tâm hồn cực kỳ nhạy cảm, dễ xúc động trước mọi vui buồn của cuộc sống. Nhưng ở Bác, một tâm hồn vĩ đại thì mọi nỗi buồn, niềm vui đều có tầm vóc lớn lao. Đó là một tâm hồn chan chứa yêu thương và bao dung đối với nhân loại lầm than và luôn khao khát tự do, độc lập cho dân tộc, cho thời đại. Con người đó, tâm hồn đó được bồi đắp bởi truyền thống hiếu học, truyền thống văn chương của xứ Nghệ và của đất nước Việt Nam. Nhà nghiên cứu đã có những nhận xét sâu sắc về quê hương, về Chất Nghệ đối với tâm hồn của Bác. Ông viết:
“Chất Nghệ thấm vào trong nhiều thói sinh hoạt của Bác, như ta đã biết.
Nhưng chất nghệ đó không cộm lên như một cái gì xa lạ, hoặc bảo thủ trong một sự hiện thân và hoá thân đẹp nhất ở con người Việt Nam - Hồ Chí Minh”
[ 13,tr.14.15]. Đề cao yếu tố quê hương “chôn rau cắt rốn” của một tâm hồn nghệ sĩ là điều cần thiết không thể bỏ qua đối với người NCPB văn học bởi bất cứ một danh nhân nào cũng đều gắn với dấu ấn một vùng quê. Điều quan trọng hơn cả là ông đã chỉ rõ, những phẩm chất xứ Nghệ, trong Bác không là sự trở ngại ngăn cách khi Bác trở thành con người Việt Nam đẹp nhất, người nghệ sĩ của cả dân tộc và Người cũng không đánh mất đi những nét dáng truyền thống xứ Nghệ khi trở thành Danh nhân văn hoá thế giới. Ông đã tìm ra được điểm riêng biệt của Người khi tiếp thu nguồn nuôi dưỡng tâm hồn nghệ sĩ từ vùng đất Nghệ. Đối với Bác Hồ, quê hương lớn là Tổ Quốc Việt Nam “đó là Quê hương lớn của mọi quê hương”. Trong thời đại mới, tình cảm của Bác đối với quê hương đất nước đã được nâng lên một tầm cao mới, Phong Lê cho rằng Người: “Đưa tình yêu quê hương – làng nước lên tình yêu Tổ quốc, và đưa tình yêu Tổ quốc truyền thống lên một hình thái mới – tình yêu Tổ Quốc xã hội chủ nghĩa” [13,tr.17]. Ông đã khắc sâu tình yêu quê hương Tổ Quốc Việt Nam trong tình cảm của người nghệ sĩ Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh, tình yêu đó là vốn có trong tâm hồn người nghệ sĩ Hồ Chí
Minh, chính tình yêu đó đã hun đúc ý chí, nghị lực, quyết tâm trong sự nghiệp cách mạng của Người. Nhà nghiên cứu đã hé mở một phương diện về người nghệ sĩ Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh, đó là những tố chất chủ quan bên trong, những tố chất nền tảng đầu tiên để tạo nên khả năng nghệ sĩ bẩm sinh của Hồ Chí Minh.
Tìm hiểu về tâm hồn nghệ sĩ bẩm sinh của Người, nhà nghiên cứu đã tìm tòi và khám phá những yếu tố khách quan tác động trực tiếp tới sự phát triển tâm hồn nghệ sĩ Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh. Ông viết rằng: “Suốt trường kỳ lịch sử, cho đến nay, những vật lộn trong sinh tồn, vì miếng cơm manh áo cho mỗi người, hoặc vì độc lập tự do cho cả một dân tộc. .. đã làm tiêu mòn hoặc huỷ hoại biết bao khả năng và ham muốn ấy… Nhưng con người trong hành trình theo đuổi mục tiêu đầy gian khổ và hy sinh, lại đã tìm được sự bù đắp ở bẩm sinh nghệ sĩ của mình. Và với Hồ Chí Minh chúng ta có một tấm gương thật kiểu mẫu” [20,tr.228]. Là một nhà nghiên cứu văn học giàu kinh nghiệm, Phong Lê đã nhận ra mối gắn kết giữa người nghệ sĩ chân chính Hồ Chí Minh với sự nghiệp cách mạng vĩ đại của Người.
Nhà nghiên cứu đi sâu khai thác những yếu tố hoàn cảnh lịch sử, môi trường hoạt động cách mạng những tác động từ bên ngoài có ảnh hưởng tích cực tới sự phát triển của khả năng nghệ sĩ trong Bác. Theo Phong Lê, hành trình cách mạng lịch sử đầy gian khó là nơi cung cấp cho Bác vốn hiểu biết sâu sắc về con người, cuộc sống, xã hội, mà vốn hiểu biết là yêu cầu đầu tiên, không thể thiếu được tối thiểu nhất đối với bất kỳ một người nghệ sĩ chân chính nào. Theo ông, Người đã đến với lý tưởng của cuộc đời mình, đến với con đường cứu nước, gắn khát vọng riêng của bản thân với vận mệnh của cả dân tộc trong suốt chặng đường dài lịch sử. Với khao khát học hỏi không ngừng “để tìm con đường cứu nước”, Bác đã tiếp thu những kinh nghiệm trong cuộc sống, trong văn học các nước trên thế giới, trong hành trình cách
mạng đầy chông gai của chính Người. Đó là vốn hiểu biết, vô cùng phong phú được đúc rút chắt lọc bằng, chính cuộc đời hoạt động cách mạng của Bác nên nó có ý nghĩa, giá trị đặc biệt đối với sự sáng tạo nghệ thuật của người nghệ sĩ Hồ Chí Minh.
Từ những năm 40, sau khi về nước Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh đã sử dụng khả năng đó để phục vụ cách mạng. Có thể coi đó là một trong những
“tiêu chuẩn” để khẳng định người nghệ sĩ đích thực trong “chân dung tổng thể Hồ Chí Minh”. Đó là điểm sáng trong quá trình nghiên cứu về thơ văn Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh của Phong Lê.
Phẩm chất của người nghệ sĩ chân chính được khẳng định bởi các giá trị nghệ thuật đích thực trong sáng tác nghệ thuật mà người nghệ sĩ đó hướng tới. Đó chính là đích đến của người nghệ sĩ khát khao đi tìm ý nghĩa, giá trị cuộc đời.
2.2.2. Cuộc “hành trình Chân- Thiện – Mĩ” của người nghệ sĩ Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh
Cái Chân, cái Thiện, cái Mĩ trong văn chương là đỉnh cao giá trị mà bất kỳ một người nghệ sĩ chân chính nào cũng kiếm tìm và hướng tới. Ở đó chứa đựng khát vọng tốt đẹp nhất, chân thật nhất của con người trong cuộc đời trần thế. Khát vọng đó được nâng lên tầm cao, trở thành niềm tin, thành ý nghĩa cuộc đời để con người soi vào đó và sống tốt đẹp hơn, có ý nghĩa hơn.
Phong Lê cho rằng ở thế kỷ XX, trong hành trình tìm đến cái Chân, cái Thiện, cái Mĩ, tác gia Nguyễn Ái Quốc là người đã đến được đích. Ông viết:
“… Ở Hồ Chí Minh, như là một sự hiện thân, sự hoá thân tuyệt đẹp của những khả năng bên trong ở một con người, có dễ là hiếm hoi trên thế giới này, và trong thế kỷ này, đã đi được đến cùng cuộc hành trình Chân – Thiện – Mĩ” [20,tr.234].
Nhà nghiên cứu Phong Lê quan tâm tới giá trị văn chương đích thực, trong chính những trang viết không nhằm mục đích văn chương của Bác. Ông tìm được sự “tri âm” ở người đọc về thơ văn của Bác, kể cả những người khó tính nhất.
Tìm hiểu hành trình của Chân – Thiện – Mĩ trong thơ văn Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh, ông chỉ rõ yếu tố mà Người đã hướng tới, đã đạt được trong thơ văn Người viết. Phân tích yếu tố “Chân” – Sự thật, được phản ánh trong thơ văn Bác, ông viết: “Cả một cuộc hành trình vĩ đại suốt nửa thế kỷ, trong một sự nghiệp viết nhằm vào sự thật, không nói gì khác ngoài sự thật”, [20,tr.934]. Cách phân tích của Ông vừa khái quát đầy đủ vừa cụ thể về mức độ chân thực được phản ánh trong thơ văn của Bác, khiến người đọc nhận thấy tầm vóc, phạm vi, phương diện, độ tin cậy sâu sắc về sự thật trong mỗi trang viết của Bác.
Ông chỉ ra đích của cái Thiện mà Bác hướng tới và đạt được trong thơ văn, là “vì hạnh phúc của nhân dân”, trước hết là của những người nghèo khổ, bất hạnh của dân tộc và trên thế giới. Ông đã đề cập tới mục tiêu cao cả nhất của chủ nghĩa nhân đạo trong thơ văn xưa nay, đó là truyền thống tốt đẹp của dân tộc Việt Nam mà nhân loại hằng ngưỡng mộ. Cái Thiện trong thơ văn Bác càng trở nên có ý nghĩa hơn bởi khái niệm nhân dân trong thơ văn Bác.
Đây là điểm khác biệt của Bác, một Danh nhân văn hoá thế giới ở thế kỷ XX so với các Danh nhân văn hoá khác của Việt Nam ở thế kỷ trước. Nếu Nguyễn Trãi, Nguyễn Du đều “Vì con người, vì sự phát triển con người” thì thơ văn Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh lại nhằm mục đích thức tỉnh họ để
“giải phóng con người” “trước khi nói tới sự phát triển của con người”. Nhà nghiên cứu làm sáng rõ thế mạnh trong thơ văn của một nhà thơ - nhà cách mạng, một người chiến sĩ – Danh nhân văn hoá Hồ Chí Minh. Đây là điểm mới trong hướng nghiên cứu của ông về thơ văn Bác Hồ.
Phân tích hành trình đến với cái Mĩ – cái đẹp trong thơ văn của Bác, ông cho đó là bằng chứng về một con người bẩm sinh là nghệ sĩ. Ông cho rằng: “Ở cái đẹp của con người trong phẩm chất nghệ sĩ này, ta càng nhận rõ ngọn nguồn sức mạnh của Hồ Chí Minh – người đã chọn vũ khí văn chương và nâng văn chương lên tầm vũ khí – Không chỉ là vũ khí “thoát lỗ thi”, tấn công vào mọi loại kẻ thù, mà còn là vũ khí để chinh phục và làm rung động con tim hàng triệu người” [10,tr.235]. Ông nhận ra cái đẹp trong thơ văn của Bác chính là sức mạnh của vũ khí văn chương. Thiết nghĩ, tôn vinh cái Đẹp trong thơ văn Hồ Chí Minh, Phong Lê thể hiện rõ sự ngưỡng mộ chân thành của một người nghiên cứu văn học đối với một tác gia văn học, một người nghệ sĩ luôn “hướng tới cái đẹp, cái cao thượng” nhất trong nghệ thuật văn chương.
Ông cho rằng sự gắn nối cái Chân – Thiện – Mĩ trong thơ văn Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh được thể hiện rõ qua chất thép và chất thơ trong văn chương của Bác. Ông viết: “Quả chất thép là cần về sự định hướng cao cả và triệt để cho hoạt động của con người nhằm vào cái Tốt, cái Thiện. Nhưng đây lại là chất thép trong thơ, và như vậy, chất thơ lại cần cho sự phát triển và hoàn thiện con người, như một sản phẩm tự nhiên và xã hội nhằm vào cái Đẹp” [20,tr.225]. Bàn về chất thép, chất thơ trong sáng tác thơ văn của Bác, phần lớn các nhà nghiên cứu đều thống nhất ý kiến cho rằng có là đặc điểm rõ nét nhất trong các sáng tác của một con người vừa là thi sĩ vừa là chiến sĩ.
Nhà nghiên cứu Nguyễn Đăng Mạnh đã chỉ rõ “chất thơ là chất sống đầy tính năng động” và chất thép là ý chí là “hành động động cải tạo thế giới” của người chiến sĩ trong thơ văn của Bác. Ông cho rằng đó là: “Một cái gì vừa rất mực cổ điển, rất mực truyền thống, lại vừa hết sức hiện đại, thời đại”
[33,tr.380] trong thơ văn của Người. Nhà nghiên cứu Quách Mạt Nhược
(Trung Quốc) nhấn mạnh tinh thần thép trong thơ Bác là “tinh thần xung phong hầm trực”. Nhà nghiên cứu Harrison S. Salisbury cho rằng tập thơ Nhật ký trong tù của Bác “có một nhân vật kết hợp được trong con người nhân vật đó chất thép và tình cảm”.
Phong Lê khẳng định chất thép, chất thơ trong thơ văn của Bác chính là sự gắn nối giữa Chân – Thiện – Mĩ. Nhà nghiên cứu Phong Lê đã góp tiếng nói riêng của mình vào việc khám phá tìm hiểu thơ văn Bác Hồ. Ông đã giúp người đọc hiểu và cảm nhận sâu sắc hơn về bản lĩnh và phẩm chất của một con người vừa là chiến sĩ vừa là thi sĩ – Hồ Chí Minh.
Trong quá trình tìm hiểu hành trình đến với Chân – Thiện – Mĩ thơ văn của Người, Phong Lê đã đưa ra những dẫn chứng cụ thể, kèm theo những lời phân tích đánh giá rõ ràng nhằm khẳng định thơ văn của Bác đạt đến đích phấn đấu của nghệ thuật chân chính mà bất cứ thời đại nào cũng đặt ra. Ông đã chỉ ra đích đến của cái Chân cũng là nơi găp gỡ của cái Thiện và cái Đẹp trong những trang viết tưởng như chỉ cần có sự thật của Bác.Nhà nghiên cứu đưa ra những tác phẩm tiêu biểu trong suốt chặng đường sự nghiệp viết của Bác, từ Người cùng khổ đến Di chúc để khẳng định cái Thiện chiếm ưu thế trong các trang văn thơ Bác viết đầy sự thật đồng thời ông chỉ ra cái Đẹp đồng hành cùng cái Thiện trong các tác phẩm của Bác. Nhà nghiên cứu đặc biệt chú ý tới tác phẩm Nhật ký trong tù. Ông khẳng định rằng trong tác phẩm Nhật ký trong tù Bác là người tạo ra cái Đẹp và hướng về cái Đẹp chân chính trong nghệ thuật thi ca, chính cái Đẹp đó là ngọn nguồn sức mạnh của cái Chân, cái Thiện ở thơ văn của Bác. Ông viết rằng: “Để hiểu sức mạnh hướng ngoại của văn chương Hồ Chí Minh lại phải tìm về các khả năng hướng nội, mà hẳn chỉ có thơ như một sự bộc bạch trung thực của nội tâm mới có thể giúp ta nhận dạng …” [20,tr.232]. Đối với Phong Lê ông cho rằng chất thép, chất thơ là
biểu hiện của giá trị Chân – Thiện – Mỹ trong thơ văn của Bác. Nhà NCPB Phong Lê đã làm nổi bật được những giá trị nghệ thuật chân chính trong thơ văn của Bác Hồ, làm rõ được bước chân của người nghệ sĩ Hồ Chí Minh “đã đi được đến cùng cuộc hành trình Chân – Thiện – Mĩ”.
2.2.3. Phong Lê với việc tìm hiểu phong cách thơ văn của Bác.
Phong cách là một khái niệm bao hàm sự đánh giá cao về chất lượng của văn chương, chỉ quan hệ thống nhất của mọi sự sáng tạo ở một nhà thơ, một nhà văn. Bàn về văn phong Hồ Chí Minh, Trường Chinh nhận xét: “Về văn phong, cách nói và cách viết của Hồ Chủ tịch có những nét rất độc đáo:
Nội dung khảng khái, thấm thía, đi sâu vào tình cảm con người, chinh phục trái tim khối óc của người ta, hình thức sinh động giản dị, dễ hiểu, giầu tính dân tộc và tính nhân dân” [33, tr.116]. Giáo sư Nguyễn Đăng Mạnh có nhận xét về phong cách văn thơ của Người: “Người xưa từng nói, văn chương của những bậc lấy việc hành đạo, cứu đời làm mục đích tất cũng rộng lớn, phong phú như cuộc đời. Đó không phải là thứ nghệ thuật của bồn hoa chậu cảnh, mà là vẻ đẹp bát ngát của đồng xanh nghìn mẫu, nước bạc muôn trùng. Phong cách văn thơ của Hồ Chí Minh là như thế” [23,tr.387]. Giáo sư Nguyễn Đăng Mạnh có ý nhấn mạnh vẻ đẹp trong phong cách văn chương phong phú, đa dạng của Bác.
Tìm hiểu về phong cách thơ văn của tác gia Nguyễn Ái quốc – Hồ Chí Minh, nhà NCPB văn học Phong Lê cho rằng văn phong của Bác là: “Một văn phong đa dạng. Đa dạng nhưng nhất quán trong đề tài, trong mục tiêu phục vụ cách mạng”.
Nhà nghiên cứu đã chỉ rõ cụ thể phong cách thơ văn của tác gia Nguyễn Ái quốc – Hồ Chí Minh với hai phương diện trái ngược nhau vừa đa dạng vừa nhất quán. Từ đó ông đi sâu vào giải thích và làm rõ về văn phong của Người.