2. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ BHXH & CÔNG
2.4. Quản lý thu quỹ BHXH bắt buộc
2.4.1. Nội dung quản lý thu BHXH bắt buộc
Quỹ BHXH bắt buộc hiện ủang ủược thực hiện nhằm ủạt mục tiờu là một cụng quỹ ủộc lập với ngõn sỏch nhà nước, nhằm ủảm bảo về tài chớnh ủể chi trả cỏc chế ủộ BHXH cho NLð. Vỡ thế cụng tỏc thu BHXH bắt buộc ngày càng trở thành khõu quan trọng và quyết ủịnh ủến sự tồn tại và phỏt triển của việc thực hiện chính sách BHXH.
ðể chớnh sỏch BHXH ủược diễn ra thuận lợi thỡ cụng tỏc thu BHXH bắt buộc cú vai trũ như một ủiều kiện cần và ủủ trong quỏ trỡnh tạo lập cựng thực hiện chớnh sỏch BHXH: Bởi ủõy là ủầu vào, là nguồn hỡnh thành cơ bản nhất trong quỏ trỡnh tạo lập quỹ BHXH bắt buộc. ðồng thời ủõy cũng là một khõu bắt buộc ủối với người tham gia BHXH bắt buộc thực hiện nghĩa vụ của mỡnh.
Chính vì tầm quan trọng của công tác thu BHXH bắt buộc như vậy nên bờn cạnh việc thu quỹ BHXH bắt buộc chỳng ta cũn cần cỏc biện phỏp ủể quản lý thu quỹ BHXH bắt buộc thật hiệu quả.
a. Quản lý ủối tượng tham gia.
Tham gia BHXH là nhiệm vụ, nghĩa vụ của cỏc ủơn vị sử dụng lao ủộng nhằm thực hiện quyền lợi cho NLð nhằm thực hiện quyền lợi cho NLð. Việc ủúng gúp vào quỹ BHXH BB của cỏc bờn tham gia BHXHBB là tất yếu vỡ nguyờn tắc cú ủúng cú hưởng. Vậy thu từ ủúng gúp của những người tham gia BHXH BB là nguồn nguồn thu chủ yếu quan trọng nhất cho quỹ BHXH BB ở hầu hết cỏc quốc gia. Trờn cơ sở nhiệm vụ của cụng tỏc thu là phải thu ủỳng, thu ủủ, thu ủỳng ủối tượng và rừ ràng minh bạch nhằm ủảm bảo tớnh cụng bằng và quyền lợi giữa những người tham gia BHXH. Tuy nhiên việc quản lý ủối tượng tham gia BHXH (bao gồm cả người sử dụng lao ủộng và người lao ủộng) là việc rất phức tạp và khú khăn. ðể thực hiện tốt cụng tỏc này cần thực hiện phõn cấp quản lý, phõn cụng từng cỏn bộ theo dừi, quản lý, ủụn ủốc thu BHXH ủến từng ủơn vị tham gia BHXH. Việc này giỳp cho cụng tỏc thu
BHXH ủược dễ dàng hơn, trỏnh hiện tượng thu thiếu, thu trựng.
b. Quản lý quỹ lương ủúng BHXH BB.
Căn cứ ủể tiến hành hoạt ủộng thu BHXH ủối với người lao ủộng là tiền lương thỏng, ủối với người sử dụng lao ủộng là tổng quỹ lương của những người lao ủộng tham gia BHXH trong ủơn vị. Vỡ vậy ủể quản lý tốt cụng tỏc thu BHXH BB thì một trong những biện pháp không thể thiếu là quản lý tốt quỹ tiền lương làm căn cứ ủúng BHXH của cỏc ủơn vị.
Trỏch nhiệm của cơ quan BHXH là căn cứ vào cỏc quy ủịnh của Nhà nước về chế ủộ tiền lương và căn cứ vào quyết ủịnh tăng lương của cấp cú thẩm quyền ủể thu BHXH BB ủỳng quy ủịnh. Do ủú cần phải theo dừi, ghi chộp ủầy ủủ mức ủúng BHXH BB của từng người, từng ủơn vị.
c. Quản lý tiền thu BHXH BB.
Quỹ BHXH BB là quỹ tài chớnh ủộc lập với ngõn sỏch nhà nước, ủược quản lý thống nhất theo chế ủộ tài chớnh của Nhà nước. Vỡ vậy việc quản lý tiền thu ủể hỡnh thành quỹ BHXH là rất quan trọng.
Vỡ ủối tượng thu là tiền nờn rất dễ xảy ra sai phạm, lạm dụng tiền thu BHXH. Do ủú, cần phải quản lý thật tốt trỏnh thất thoỏt xảy ra. Tất cả sự ủúng gúp của người tham gia BHXH ủều phải chuyển về BHXH Việt Nam ủể hỡnh thành quỹ BHXH tập trung.
ðể thực hiện cỏc nguyờn tắc trờn, cỏc BHXH cỏc tỉnh, huyện ủược mở tài khoản chuyên thu ở hệ thống ngân hàng và kho bạc Nhà nước. BHXH tỉnh và BHXH huyện mở tài khoản này chỉ ủược sử dụng ủể thu tiền nộp BHXH ở khu vực mỡnh quản lý, khụng ủược sử dụng tiền thu BHXH vào bất cứ mục ủớch gỡ khỏc. ðịnh kỳ, BHXH tỉnh, huyện sẽ chuyển số tiền thu ủược lờn cấp trờn, từ ủú tiền thu BHXH ủược tập trung ở cơ quan cao nhất là BHXH Việt Nam.
d. Quản lý thống nhất trên nguyên tắc thu BHXH bắt buộc hiện hành Trong quỏ trỡnh tiến hành cụng tỏc thu với phương chõm là thu ủỳng ủối tượng, ủỳng phạm vi thu và quan trọng hơn nữa là thu ủược ủủ số tiền ủúng
BHXH từ cỏc ủối tượng tham gia BHXH thỡ việc tăng cường cụng tỏc quản lý thu BHXH là vấn ủề ủược cỏc cơ quan quản lý và mọi người rất quan tõm. ðể hình thành nên một kế hoạch thu, một chính sách thu BHXH thích ứng với cơ chế quản lý kinh tế ủang trong quỏ trỡnh ủổi mới, ủũi hỏi phải nghiờn cứu, giải quyết hàng loạt vấn ủề cả về lý luận và thực tiễn. Trong cụng tỏc quản lý thu ủó và ủang cú những biện phỏp tăng cường quản lý ủối tượng, phối hợp với cỏc cơ quan khác như: Phịng lao động thương binh và xã hội, chi cục thuế, liên đồn lao ủộng nhằm xỏc ủịnh ủược số lao ủộng, doanh thu của cỏc doanh nghiệp.
ðể việc quản lý ủược thống nhất, ngày 29/06/2006 quốc hội ủó họp và thụng qua luật BHXH số 71/2006/QH11 bờn cạnh ủú chớnh phủ cũn ra nghị ủịnh 152/2006/ND-CP ủể hướng dẫn luật. Sau khi cú luật BHXH, BHXH Việt Nam ủó ban hành quyết ủịnh số 902/QD-BHXH ngày 26/06/2007 quy ủịnh về quản lý thu BHXH; quyết ủịnh số 1333//QDD-BHXH ngày 21/02/2008 sửa ủổi, bổ sung một số ủiều của quyết ủịnh số 902/QD-BHXH.
Như vậy, kể từ khi Bảo hiểm xó hội Việt Nam ủược hỡnh thành hệ thống văn bản phỏp quy làm hành lang cho cụng tỏc quản lý thu BHXH luụn ủược ủiều chỉnh cho phự hợp với yờu cầu quản lý.
2.4.2. Quy trình của quản lý thu BHXH
ðể cụng tỏc thu BHXH ủạt hiệu quả cao thỡ ủũi hỏi phải cú quy trỡnh quản lý thu chặt chẽ hợp lý, khoa học:
Bước 1: Lập và giao kế hoạch thu BHXH:
ðõy là bước ủầu tiờn và rất quan trọng trong quỏ trỡnh thu và quản lý thu, ủược thực hiện ủịnh kỳ hàng năm. Kế hoạch thu là cơ sở ủể tổ chức thực hiện và quản lý thu BHXH ở từng ủơn vị. Kế hoạch lập ra càng sỏt với thực tế thì công tác thu và quản lý càng có hiệu quả. Tuy nhiên việc lập kế hoạch ở mỗi ủơn vị từ trung ương ủến ủịa phương khụng giống nhau:
-Với ủơn vị sử dụng lao ủộng: hằng năm, căn cứ vào số lao ủộng thực tế của ủơn vị mỡnh phải lập “danh sỏch lao ủộng quỹ tiền lương” trớch nộp
BHXH cho năm sau nộp cho cơ quan BHXH trực tiếp quản lý mình trước ngày 30/11.
-ðối với BHXH quận, huyện: Hằng năm, căn cứ vào “danh sách lao ủộng quỹ tiền lương trớch nộp BHXH” của cỏc ủơn vị sử dụng lao ủộng gửi cho BHXH quận, huyện quản lý thu ủể lập kế hoạch thu trờn ủịa bàn quận cho năm sau. ðồng thời BHXH quận, huyện phải nộp kế hoạch thu này cho BHXH tỉnh, thành phố trước 15/12.
-Với BHXH tỉnh, thành phố: hằng năm, căn cứ vào “danh sỏch lao ủộng và quỹ tiền lương trớch nộp BHXH” của cỏc ủơn vị sử dụng lao ủộng do BHXH tỉnh trực tiếp quản lý và căn cứ vào dự toỏn thu của BHXH quận, huyện ủể lập kế hoạch thu trên toàn tỉnh cho năm sau và gửi BHXH Việt Nam.
Bước 2: Xỏc ủịnh ủối tượng tham gia BHXH và mức thu:
Việc xỏc ủịnh ủối tượng tham gia cú vai trũ quan trọng vỡ mỗi ủối tượng cú quy ủịnh ủúng BHXH khỏc nhau. Xỏc ủịnh chớnh xỏc ủối tượng tham gia BHXH ủể trỏnh thu sai BHXH. Việc xỏc ủịnh mức thu gắn liền với việc xỏc ủịnh ủối tượng, như vậy cú thể xỏc ủịnh ủược mức thu tương ứng với ủối tượng ủú.
Bước 3: Tổ chức thu và ủụn ủốc cỏc ủơn vị nộp BHXH.
Hàng thỏng sau khi xỏc ủịnh số tiền phải nộp BHXH của cỏc ủơn vị BHXH quận sẽ tiến hành thu theo quy ủịnh. Cỏc ủơn vị sử dụng lao ủộng tham gia BHXH phải ủúng BHXH trớch từ tiền lương của người lao ủộng và quỹ lương của ủơn vị. Cơ quan BHXH quận cú trỏch nhiệm theo dừi việc nộp BHXH của từng ủơn vị, nếu ủơn vị nào chậm nộp BHXH từ 2 thỏng trở lờn thỡ phải thụng bỏo kịp thời ủể ủụn ủốc việc nộp BHXH theo ủỳng quy ủịnh và ỏp dụng nộp phạt ủối với những ủơn vị vi phạm.
Bước 4: Chuyển tiền về BHXH tỉnh:
Tất cỏc số tiền BHXH quận thu ủược ủều phải chuyển về tài khoản thu của BHXH tỉnh. BHXH quận thu dưới hình thức chuyển khoản và không ủược chi bất cứ khoản gỡ từ số tiền thu ủược.
Bước 5: Lập báo cáo thu BHXH gửi BHXH tỉnh
BHXH quận có nhiệm vụ lập báo cáo mỗi tháng, quý, năm gửi BHXH tỉnh. Nội dung của báo cáo tháng, quý là kết quả công tác thu - chi trong tháng, quý; còn báo cáo năm là kết quả thực hiện nhiệm vụ chính trị năm nay và phương hướng nhiệm vụ năm tới.
2.4.3. Nhõn tố ảnh hưởng ủến thu và quản lý thu BHXH bắt buộc 2.4.3.1. Luật và chính sách của Nhà nước về BHXH BB
Giữa chính sách tiền lương và chính sách BHXH nói chung và công tác thu BHXH BB nói riêng có mối quan hệ rất chặt chẽ với nhau. Chính sách tiền lương là tiền ủề và cơ sở cho việc thực hiện chớnh sỏch BHXH nhất là ủối với khu vực Nhà nước quy ủịnh thang bảng lương vỡ khu vực này tiền lương phụ thuộc vào mực lương tối thiểu chung và hệ số lương. Nâng lương tối thiểu chung ủồng nghĩa với việc tăng mức ủúng BHXh và ủương nhiờn tăng số thu BHXH. Như vậy, mức lương tối thiểu chung ủó tỏc ủộng giỏn tiếp tới mức thu BHXH. Ngoài ra, nhà nước cũn quy ủịnh mức lương tối thiểu vựng cho từng khu vực cũng như trong các khối ngành kinh tế khác nhau.
Tuy nhiên hệ thống tiền lương, tiền công còn chưa hợp lý, còn có hiện tượng tiền lương, tiền cụng của người lao ủộng thấp hơn tiền thưởng và cỏc khoản thu nhập phụ khác. ðiều này cho thấy ở nước ta tình trạng thu nhập thực tế cao hơn thu nhập từ lương của người lao ủộng rất nhiều. Do ủú, cần thiết phải cú một sự quy ủịnh cụ thể hơn về thu nhập làm căn cứ ủúng và hưởng BHXH, nên tính bằng thu nhập thực tế hơn là căn cứ vào tiền lương, bậc lương của Nhà nước.
Một vấn ủề nữa là cỏc ủơn vị trong ngành BHXH Việt Nam khụng ủược giao nhiệm vụ thanh tra, kiểm tra và quyết ủịnh xử phạt ủối với cỏc ủơn vị sử dụng lao ủộng vi phạm về BHXH. Trỏch nhiệm này ủược giao cho thanh tra lao ủộng và ủy ban nhõn dõn tỉnh, huyện.
Ngoài ra, quy ủịnh chớnh sỏch BHXH chưa thật rừ ràng, chưa ổn ủịnh và
khụng tạo ủược sự hấp dẫn nờn làm cho người sử dụng lao ủộng và người lao ủộng nhận thức khụng ủầy ủủ về BHXH.
2.4.3.2. Nhận thức của người lao ủộng về ủúng BHXH BB
- Người lao ủộng là ủối tượng tham gia BHXH, ủang trong ủộ tuổi lao ủộng, trực tiếp tạo ra của cải cho xó hội. Tuy nhiờn trỡnh ủộ lao ủộng của nước ta ủa số cũn thấp, ủa phần chưa qua ủào tạo nghề dẫn tới năng suất lao ủộng khụng cao, thường xuyờn thay ủổi nơi làm việc, họ chỉ ủể ý tới việc ủảm bảo thu nhập cho cuộc sống hằng ngày nờn chưa hiểu biết về cỏc chế ủộ, chớnh sỏch BHXH cũng như quyền lợi mỡnh ủược hưởng.
- Người lao ủộng chưa mạnh dạn hoặc do chịu sức ộp việc làm và thu nhập nờn khụng dỏm ủấu tranh ủũi quyền lợi chớnh ủỏng cho mỡnh.
- Một số lao ủộng cũn trẻ tuổi, thu nhập khụng cao nờn chưa quan tõm nhiều ủến chế ủộ BHXH.
- Do thu nhập thấp nờn nhiều người chỉ nghĩ ủến lợi nhuận hiện tại, suy nghĩ khụng thấu ủỏo nghĩ tiền ủúng BHXH là một khoản khấu trừ từ lương nờn họ cho rằng số tiền ủú chớnh là nguyờn nhõn làm giảm thu nhập hiện tại và khụng muốn ủúng BHXH.
- Cú những trường hợp người lao ủộng trốn ủúng do ý thức tuõn thủ kộm là vỡ họ khụng kỳ vọng sống ủến khi nhận ủược tiền lương hưu. Chớnh vỡ vậy nờn mặc dự biết phải ủúng BHXH BB nhưng lại bắt tay với chủ sử dụng lao ủộng ủể trốn ủúng BHXH gõy thiệt hại cho chớnh mỡnh.
2.4.3.3. Nhận thức của chủ sử dụng lao ủộng về trỏch nhiệm ủúng BHXH BB cho người lao ủộng
- Nhiều chủ sử dụng lao ủộng thức chấp hành luật BHXH chưa tốt. Cú những người sử dụng lao ủộng mặc dự cú nhận thức về BHXH nhưng vẫn cố tỡnh nộ trỏnh, trốn ủúng BHXH cho người lao ủộng.
- Phần lớn do người sử dụng lao ủộng là cỏc doanh nghiệp khụng cú chiến lược kinh doanh bền vững mà chủ yếu là hoạt ủộng theo kiểu ”chộp
giật”, muốn thu ủược nhiều lợi nhuận trong hiện tại càng tốt nờn muốn trốn ủúng BHXH cho người lao ủộng của ủơn vị mỡnh quản lý ủể giảm chi phớ.
- Một số ủơn vị khởi sự kinh doanh, vốn ớt và cũn nhiều khú khắn nờn ủối khi lờ ủi trỏch nhiệm và nghĩa vụ ủúng BHXH cho người lao ủộng.
- Một số ủơn vị khỏ hơn thỡ chỉ tập trung ủúng cho một số ớt lao ủộng cần thiết chứ khụng ủúng cho toàn bộ lao ủộng.
- ða số các doanh nghiệp ngoài quốc doanh mới thành lập, làm ăn còn kộm hiệu quả, thu nhập người lao ủộng thấp cũng là nguyờn nhõn làm cho ủơn vị sử dụng lao ủộng khụng mặn mà với việc tham gia BHXH.
- Nhiều chủ sử dụng lao ủộng khụng muốn ủúng BHXH, họ chiếm khụng khoản tiền ủú hoặc lấy tiền ủú trả vào lương cao hơn so với khu vực Nhà nước ủể thu hỳt lao ủộng về phớa mỡnh.
2.4.3.4. Mức thu nhập
Tốc ủộ tăng trưởng kinh tế của một quốc gia phản ỏnh khả năng tiết kiệm, tiờu dựng và ủầu tư của Nhà nước. vỡ thế, nếu một quốc gia cú tốc ủộ tăng trưởng kinh tế cao và ổn ủịnh thỡ chắc chắn ủời sống nhõn dõn sẽ ủược nâng cao dần lên, tình hình sản xuất kinh doanh của các doanh nghiệp cũng sẽ gặp nhiều thuận lợi và các doanh nghiệp cũng sẵn sàng tham gia BHXH cho người lao ủộng. Bờn cạnh ủú, tốc ủộ tăng trưởng kinh tế cao và bền vững phản ỏnh nhiều người lao ủộng cú thu nhập cao thụng qua quỏ trỡnh lao ủộng, ủõy là ủiều kiện ủể người lao ủộng cú cơ hội tham gia BHXH. Tuy nhiờn thu nhập của những người lao ủộng trong lực lượng lao ủộng xó hội khỏc nhau cũng khác nhau kể cả về hình thức thu nhập và mức thu nhập. Thu nhập khụng phải luụn luụn ổn ủịnh. Do ủú ủể tỡm ra căn cứ ủể người lao ủộng tham gia và xỏc ủịnh mức hưởng của họ theo thu nhập là một ủiều rất khú khăn, ủũi hỏi phải có phương pháp quản lý phù hợp.
2.4.3.5. Công tác thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm
Từ thực tiễn có thể thấy các hành vi lạm dụng quỹ BHXH thường tập
trung vào cỏc vấn ủề như lập hồ sơ khống, sửa chữa, tẩy xúa sổ BHXH, xỏc nhận thời gian tham gia BHXH khụng ủỳng thực tế ủể trục lợi, thụng qua cỏc kẽ hở của luật BHXH ủể tham gia BHXH và hưởng cỏc chế ủộ BHXH...
Cụng tỏc quản lý lao ủộng, tiền lương, tiền cụng, thu nhập của một số cơ quan cũn chưa chặt chẽ, ngành BHXH chưa quản lý ủược cơ sở dữ liệu tập trung, cụng nghệ thụng tin chưa ủỏp ứng yờu cầu quản lý BHXH, chưa phục vụ cho việc ủối chiếu, kiểm soỏt trước khi giải quyết.
Cụng tỏc kiểm tra giỏm sỏt chưa ủỏp ứng yờu cầu quản lý, chưa cú cơ chế ủể người dõn ủược tham gia giỏm sỏt hoạt ủộng quản lý BHXH. Chế tài xử phạt cũn nhẹ chưa ủủ sức răn ủe. Cơ quan BHXH chưa ủược phõn quyền thanh tra, xử phạt vi phạm pháp luật về BHXH.
2.4.3.6. Trỡnh ủộ cỏn bộ bảo hiểm xó hội
Một trong những nhân tố ảnh hưởng không nhỏ tới công tác thu và quản lý thu chớnh là trỡnh ủộ cỏn bộ BHXH. Cỏn bộ BHXH chớnh là những người chuyờn quản trực tiếp ủối với ủơn vị tham gia BHXH. Nếu cỏn bộ BHXH mà năng lực, nghiệp vụ kộm sẽ khụng thể hướng dẫn, giải ủỏp cho ủơn vị ủược rừ ràng, khụng thể ủi sõu ủi sỏt tới từng ủơn vị dẫn tới cỏc ủơn vị khụng tin tưởng vào BHXH làm ảnh hưởng tới công tác thu và ngược lại.
2.4.4. Kinh nghiệm quản lý thu BHXH trên thế giới và Việt Nam 2.4.4.1. Kinh nghiệm quản lý thu BHXH một số nước trên thế giới
a. Kinh nghiệm quản lý thu BHXH của ðức
So với các nước trên thế giới, Cộng hoà Liên bang ðức là nước có lịch sử phỏt triển ủược coi như sớm nhất. ðiều luật BHXH ủầu tiờn ủó ra ủời và thực hiện từ những năm 1850. Cho ủến nay, chớnh sỏch BHXH ở ðức bao gồm 6 chế ủộ sau:
+ Bảo hiểm thất nghiệp.
+ Bảo hiểm y tế.
+ Bảo hiểm chăm sóc sức khoẻ cho người già và người tàn tật.