CHƯƠNG 3: THÀNH NGỮ TRUYỆN KIỀU XÉT TỪ BÌNH DIỆN NGHĨA HỌC VÀ DỤNG HỌC
3.1. Thành ngữ Truyện Kiều xét từ bình diện nghĩa học
Bình diện ngữ nghĩa nghiên cứu phần nghĩa tường minh bao gồm nghĩa miêu tả và nghĩa tình thái.
Nghĩa miêu tả (hay còn gọi là nghĩa sự vật) là phần nghĩa phản ánh sự việc, hiện tượng, sự vật, hoạt động, trạng thái, tính chất quan hệ … ngoài thực tế khách quan được đưa vào đơn vị ngôn ngữ. Nội dung phản ánh hiện thực đó được gọi là sự việc hay sự thể.
Nghĩa tình thái thường được thể hiện qua: - Mục đích của người nói khi phát ngôn câu nói - Thái độ, quan hệ của người nói đối với người nghe
- Sự đánh giá của người nói đối với hiện thực được nói tới
Trong phạm vi nghiên cứu bình diện nghĩa học của thành ngữ Truyện Kiều, chúng tôi chỉ đề cập đến phần nghĩa miêu tả, nghĩa là chỉ xem xét nghĩa của các thành ngữ ở trạng thái tĩnh khi tồn tại trong hệ thống.
Để phân tích giá trị ngữ nghĩa của thành ngữ được tác giả Nguyễn Du sử dụng trong Truyện Kiều, luận văn phân chia các thành ngữ theo đặc điểm giá trị biểu trưng của các thành ngữ. Theo đó, thành ngữ Truyện Kiều được chia thành hai loại: những thành ngữ có nghĩa biểu trưng thấp và những thành ngữ có nghĩa biểu trưng cao.
Như đã trình bày ở phần cơ sở lý thuyết, tính biểu trưng được coi là một trong những đặc tính có ý nghĩa quan trọng của thành ngữ xuất phát từ tính gợi tả, bóng bẩy với quan hệ tương đồng và tương cận trong quá trình liên hội ngữ nghĩa mà thành ngữ gợi lên những ý nghĩa nhất định. Tính biểu trưng của thành ngữ thể hiện ở mặt nghĩa cụ thể, nghĩa chung của thành ngữ không phải là phép cộng đơn giản của nghĩa từng thành tố tạo nên nó.
Hầu hết mọi thành ngữ đều có tính biểu trưng nhưng với các thành ngữ khác nhau tính biểu trưng lại được thể hiện ở mức độ khác nhau. Với các thành ngữ trong Truyện Kiều, chúng tôi sử dụng phần nghĩa đã được giải thích trong cuốn Từ điển Truyện Kiều của tác giả Đào Duy Anh làm căn cứ để xem xét các giá trị ngữ nghĩa của thành ngữ trong hệ thống từ điển ở trạng thái tĩnh.