Chương 1: CẤU TRÚC CHƯƠNG TRÌNH VĂN HỌC DÂN GIAN Ở TRƯỜNG THPT CHDCND LÀO
2.1. Tiếp cận những vấn đề về câu hỏi trong dạy học 62
2.1.2. Những vấn đề về câu hỏi trong dạy học văn
2.1.2.1.Tầm quan trọng của hệ thống câu hỏi trong giảng dạy văn chương ở nhà trường phổ thông
Chúng ta đều biết trung tâm của môn văn là “cái đẹp”, vì vậy nếu dạy văn mà chưa tạo ra được những rung động thẩm mĩ sâu sắc khiến người đọc say mê thì xem như chưa hoàn thành sứ mạng của môn học. Thực tế phương pháp dạy học văn cổ truyền chính là “Giảng văn”, với phân môn này thì gần như đây là hình thức duy nhất để tiếp cận văn bản. Chúng ta cũng không phủ nhận những thành công mà phương pháp đem lại, tuy nhiên với phương pháp này việc phát huy tính chủ động sáng tạo của học sinh là chưa có. Chính điều đó đòi hỏi phải có những phương pháp cải tiến hơn trong việc dạy - học văn trong nhà trường phổ thông, đây là nhu cầu cần thiết đối với các nhà giáo dục đặc biệt là những giáo viên dạy văn. Một trong những yếu tố, phương pháp để tiến hành có hiệu quả một tiết dạy văn chính là xây dựng hệ thống câu hỏi phù hợp với đối tượng học sinh qua đó giúp học sinh khám phá, cảm thụ tác phẩm văn học. Việc dạy văn bằng cách xây dựng hệ thống câu hỏi có tác dụng tạo được mối quan hệ sư phạm trong giao tiếp giữa thầy và trò và khơi dậy trong học sinh sự khám phá nội dung, dụng ý nghệ thuật của tác giả.
Hệ thống câu hỏi là một chuỗi các câu hỏi được sắp xếp theo một trình tự.
Trong dạy - học văn hệ thống câu hỏi là một chuỗi những câu hỏi mà giáo viên đưa ra để học sinh tìm hiểu, nghiên cứu, khám phá, lĩnh hội nội dung, nghệ thuật của tác phẩm và dụng ý của tác giả.
Theo quan niệm chung, hệ thống câu hỏi dạy học văn phải đảm bảo các yêu cầu sau đây:
- Trước hết hệ thống câu hỏi phải đảm bảo tính khoa học.
- Thứ hai hệ thống câu hỏi phải mang tính giáo dục, sư phạm.
- Câu hỏi phải hoàn chỉnh, thống nhất giữa các câu và hợp lí với nhau.
- Hệ thống câu hỏi phải sát với đối tượng học sinh, không quá dễ làm học sinh nhàm chán, cũng không quá khó để học sinh không biết, không hiểu.
- Tiếp đến hệ thống câu hỏi phải liền mạch, được sắp xếp theo trình tự từ đơn giản đến phức tạp.
- Hệ thống câu hỏi phải hấp dẫn có tác dụng khám phá, phát huy trí tuệ, kích thích tư duy của học sinh và có giá trị thẩm mĩ.
- Đặc biệt trong việc dạy học đọc - hiểu, bao giờ hệ thống câu hỏi cũng phải tuân thủ việc khám phá nghệ thuật rồi mới đến nội dung văn bản.
Việc xây dựng hệ thống câu hỏi trong dạy - học văn cũng có nhiều dạng thức khác nhau. Nhưng tựu chung lại thì hệ thống câu hỏi đó phải căn cứ vào mục tiêu cần đạt của văn bản. Thông thường thì khi dạy - học văn, hệ thống câu hỏi được phân loại theo những dạng thức sau:
- Câu hỏi tìm hiểu về tác giả:Đó là những câu hỏi nhỏ về tên, bút danh, quê quán, năm sinh, năm mất hoặc một số nội dung liên quan tới tác giả.
- Câu hỏi tìm hiểu xuất xứ tác phẩm: Nghĩa là dạng câu hỏi tìm hiểu về hoàn cảnh, điều kiện ra đời của tác phẩm.
- Câu hỏi phát hiện: đó là dạng câu hỏi dành cho học sinh tìm hiểu, phát hiện những chi tiết trong văn bản ( Kể cả chi tiết nội dung lẫn nghệ thuật).
- Câu hỏi liên hệ: dùng để liên hệ giữa tác phẩm với tác phẩm, liên hệ lí thuyết và thực tiễn.
- Câu hỏi giảng giải, hay còn gọi câu hỏi diễn giải.
- Câu hỏi phân tích: sử dụng khi tìm hiểu các chi tiết, hình ảnh trong tác phẩm.
- Câu hỏi bình: phần lớn là bình một chi tiết trong văn bản.
- Câu hỏi thảo luận(theo nhóm, theo cặp).
- Câu hỏi trắc nghiệm: dùng để củng cố lại nội dung bài học.
Tuy nhiên việc đặt câu hỏi phải phụ thuộc vào nội dung cần đạt của bài học không thể đặt câu hỏi với nội dung bên ngoài mục tiêu đó. Nếu muốn cho học sinh nắm kĩ và ghi nhớ luôn về tác giả chúng ta sẽ dùng câu hỏi gợi từng nội dung để học sinh nêu việc nhận biết của mình. Nếu cần cho học sinh tìm hiểu về xuất xứ của tác phẩm chúng ta sẽ đặt hệ thống câu hỏi tìm hiểu về hoàn cảnh ra đời, vị trí của
tác phẩm. Hoặc để xác định được nội dung từng phần trong văn bản, xác định được từng luận điểm sẽ có hệ thống câu hỏi tìm hiểu bố cục. Hay trong mỗi bài văn để hiểu rõ được vấn đề, cảm nhận được một vẻ đẹp, một chi tiết đặc sắc nào đó chúng ta sẽ dùng câu hỏi phân tích và giảng bình. Cũng có khi để kiểm tra sự ghi nhớ và sự tổng hợp kiến thức của học sinh ta lại dùng câu hỏi trắc nghiệm. Đặc biệt để mỗi bài giảng đảm bảo sự tích hợp ngang và tích hợp dọc thì mỗi giáo viên cần phải sử dụng đến hệ thống câu hỏi liên hệ, liên hệ giữa kiến thức này với kiến thức kia, liên hệ giữa bài này với bài kia, liên hệ giữa lí thuyết và thực tiễn để giờ học không quá khô khan cứng nhắc mà học sinh còn biết vận dụng lí thuyết đưa vào thực tế đời sống hàng ngày đó mới là cái quan trọng.
Nói như vậy không có nghĩa là với văn bản nào chúng ta cũng hướng dẫn học sinh tuân thủ đầy đủ hệ thống câu hỏi như trên. Tùy thuộc từng bài, từng văn bản người giáo viên vận dụng, hướng dẫn học sinh tìm hiểu bài học cho thích hợp.
Điều mà chúng ta - những người giáo viên quan tâm là đối tượng tiếp nhận giờ học văn là các em học sinh. Cũng do trình độ nhận thức, khả năng tư duy của các em có sự khác nhau, nên khi đặt câu hỏi người giáo viên cần chú ý đến đối tượng để giúp các em có hứng thú hơn trong quá trình học tập. Đặt ra câu hỏi nhưng không được quá dễ để các em không coi thường mà sao nhãng, cũng không đặt những câu quá khó để học sinh nản lòng không muốn tìm hiểu tiếp. Như vậy tùy từng đối tượng, từng bài mà giáo viên có thể đặt câu hỏi cho thích hợp. Để có được hệ thống câu hỏi đạt ý tưởng thì công việc đầu tiên đòi hỏi giáo viên phải nắm vững mục tiêu của bài dạy đó. Căn cứ vào mục tiêu, yêu cầu để xây dựng hệ thống câu hỏi theo trình tự giúp học sinh khai thác từng vấn đề, từng khía cạnh của văn bản.
Không phải học sinh nào cũng có trình độ như nhau. Trình độ học sinh còn tuỳ theo vùng miền, tuỳ theo ý thức học hỏi phấn đấu, tuỳ theo năng lực giảng dạy của giáo viên năm trước... Nếu phải tiếp nhận lớp có nhiều học sinh yếu kém thì việc truyền thụ kiến thức của giáo viên hiện tại sẽ vô cùng khó khăn. Để cho học sinh ở trình độ nào cũng có thể phát biểu được trong giờ văn, GV phải chia nhỏ câu hỏi, khi học sinh phát biểu, nếu các em không nói được, GV sẽ có những câu hỏi
phát sinh để gọi mở nhưng tránh vụn vặt. Làm được điều này chúng ta sẽ giúp cho bài giảng được thành công.
Vấn đề về câu hỏi trong dạy học văn có rất nhiều khó khăn đối với giáo viên trong việc tìm hiểu bài học khi lên lớp đọc hiểu phần văn học dân gian của Lào.
Việc định ra số lượng câu hỏi cần và đủ trong mội bài cũng nhằm giúp học sinh trước khi trả lời phải có cái nhìn khái quát nhằm nắm được mối quan hệ giữa các câu hỏi, đồng thời phân biệt được câu hỏi nào là câu hỏi chính, câu hỏi nào là câu hỏi phụ. …,
Câu hỏi trong bài văn thường được đặt ra trên cơ sở gần với nhân vật, tình tiết hình ảnh, ngôn ngữ, ý nghĩa... của văn học là cơ sở quan trọng định hướng suy nghĩ, tìm tòi giúp HS dễ dàng tiếp cận bài đọc kết quả hơn.
Thông qua hệ thống câu hỏi, GV hướng dẫn HS tiến hành khai thác nội dung của bài. Nhờ hệ thống câu hỏi, các nội dung của HS tìm hiểu một cách có chủ đích và theo một hệ thống nhất định. Nhờ đó, HS nắm vững nội dung bài một cách có ý thức.
Qua việc trả lời câu hỏi mà các kĩ năng về phân tích, tổng hợp của học HS được phát triển, rèn luyện.
Để HS có thể trả lời câu hỏi cần phải có hệ thống câu hỏi phù hợp. Những câu hỏi phù hợp là câu hỏi có thể giúp HS tìm hiểu một cách thuận lợi, các trình độ HS trong lớp có thể trả lời và trả lời đúng các câu hỏi. Do vậy, việc thiết kế một hệ thống câu hỏi vừa đảm bảo khai thác nội dung bài vừa phù hợp với trình độ HS là một yêu cần cần thiết với các GV khi dạy đọc văn.
Để câu hỏi phù hợp với HS, GV có thể tự đặt câu hỏi hoặc điều chỉnh câu hỏi trong SGK.
HS tiếp nhận nhiều loại văn bản, mỗi văn bản có những đặc trưng riêng...
Các loại văn bản mới đưa vào chương trình như truyện vui, văn bản nhật dụng, thông tin báo chí...đều rất xa lạ với HS.
Trong các bài đọc, để khai thác bài văn, thường có nhiều loại câu hỏi với những yêu cầu khác nhau khi trả lời .
Trong bài thường có một số loại câu hỏi tìm hiểu bài tập như sau:
- Câu hỏi tìm ý (1)
- Câu hỏi tóm lược nội dung (2) - Câu hỏi suy luận (3)
Với những loại câu hỏi này, nội dung yêu cầu trả lời không giống nhau. Với loại câu hỏi (1), HS có thể dựa vào các câu trong từng đoạn để tìm ý trả lời . Với loại câu hỏi (2), đòi hỏi HS có khả năng tổng hợp, tóm tắt mới trả lời được. Với loại câu hỏi (3) suy luận thì đòi hỏi các em có khả năng tưởng tượng phong phú, có khả năng so sánh, đối chiếu...
Thông thường, để trả lời câu hỏi, HS phải cầm sách đọc một câu hoặc một đoạn liên quan tới câu hỏi để trả lời. GV cần gợi ý bằng các câu hỏi phụ thì HS mới có thể trả lời được.
- Những dạng câu hỏi mang tính chất tổng hợp, khi trả lời cần khái quát ý của một đoạn hay cả bài thường là những câu hỏi khó, cần phải được hướng dẫn cẩn thận khi lên lớp.
Để giúp các em HS trả lời các câu hỏi trong bài văn, GV nhất thiết phải hướng dẫn các em nắm vững đặc trưng hệ thống câu hỏi trong từng loại văn bản khác nhau trước khi yêu cầu các em trả lời. Nếu HS chưa nắm được sự khác biệt giữa các thể loại bài đọc thì chất lượng trả lời câu hỏi sẽ không đạt yêu cầu mong muốn.
GV cần bố trí thời gian phù hợp để các em đọc, hiểu văn bản hiểu đầy đủ yêu cầu của các câu hỏi. GV có thể nên hoặc để HS xác định yêu cầu cụ thể của mỗi câu hỏi việc hướng dẫn HS trả lời câu hỏi GV cần chú ý tổ chức để tất cả HS được trả lời câu hỏi, tránh tình trạng chỉ một số HS làm việc vì như vậy một bộ phận HS sẽ không có cơ hội bày tỏ ý kiến của mình và sẽ không làm cho các em không hứng thú với môn học, không tự tin trong học tập
Trong dạy học môn Văn bên cạnh những câu hỏi yêu cầu HS nhận dạng, thể hiện được khái niệm, định lí, cần có những câu hỏi yêu cầu HS phát biểu lại khái niệm hoặc nội dung bằng những cách khác, đặc biệt là bằng cách diễn đạt của HS.
Ngoài ra cần có câu hỏi yêu cầu HS tự suy luận nội dung theo những cách khác nhau.
Ví dụ có thể hỏi :
- Ca dao có ý nghĩa và đặc điểm thế nào ?
- Nội dung của ca dao nói đến điều gì ? Hãy giải thích mỗi nội dung cùng với ví dụ ?
Những câu hỏi dạng này đòi hỏi HS phải vận dụng kiến thức vừa học tuy mức độ vận dụng còn thấp. Tuy nhiên đây là cách rất có hiệu quả để kiểm tra khả năng ghi nhớ và hiểu bài của HS.
Trong dạy học, những phản hồi từ phía học sinh là một yếu tố giúp giáo viên nhận biết khả năng của học sinh, biết được những điểm học sinh đã hiểu, chưa hiểu hoặc hiểu không rõ. Từ đó giáo viên có sự điều chỉnh thích hợp về nội dung và phương pháp giảng dạy. hệ thống câu hỏi và bài tập chính là công cụ để nhận được sự phản hồi ấy. Do vậy , giáo viên cần đặt câu hỏi và khuyến khích học sinh nêu câu hỏi. Trong điều kiện thiếu phương tiện và đồ dùng dạy học như ở CHDCND Lào hiện nay thì việc sử dụng câu hỏi là một trong những phương pháp hữu hiệu nhất có tác dụng phát huy trí tuệ học sinh, kích thích học sinh học tập tích cực. Đặt câu hỏi và trả lời câu hỏi là một trong những mặt quan trọng của kiều học tập khám phá. Và chỉ trong quá trình học sinh khám phá vấn đề dưới sự hướng dẫn, tổ chức của giáo viên, kiến thức mới được tiếp nhận một cách chủ động và trở nên bền vững. Đây là phương pháp giáo viên xây dựng hệ thống câu hỏi cho học sinh trả lời hoặc trao đổi, tranh luận với nhau dưới sự chỉ đạo của thầy, qua đó lĩnh hội được thông tin. Nội dung cốt lõi của phương pháp này là câu hỏi phải có tính hệ thống. Các câu hỏi của giáo viên chính là sự gợi ý, chỉ đạo, hướng dẫn học sinh từng bước khám phá ra vấn đề. Qúa trình học sinh tìm tòi để trả lời câu hỏi là quá trình học sinh - người được trả lời và các học sinh khác - người không được trả lời cung nhau tìm ra những thông tin đúng đắn nhất.
2.1.2.2 .Vai trò và tác dụng của hệ thống câu hỏi
Quá trình dạy học mội tác phẩm văn học trong nhà trường có những diểm khác với việc học sinh tự đọc một tác phẩm văn học nào đó ngoài chương trình.
Điểm khác nhau căn bản là một bên đọc có định hướng còn một bên học tự do. Một bên đọc theo yâu cầu tìm hiểu, khác và phá và lí giải, còn bên kia không có nhu cầu lí giải, thường chỉ là để giải trí, nắm được cốt truyện và số phận các nhân vật. Sự tiếp nhận tác phẩm văn học của học sinh được học qua nhà trường phải là sự tự tiếp nhận một cách có ý thức, chủ động tích cực chứ không phải tiếp nhận một cách thụ động, tự phát, tùy tiện. Hệ thống câu hỏi và bài tập trong sáng giáo khoa và trong bản thiết kế giảng dạy của giáo viên là những định hướng ban đầu rất cần thiết để giúp các em tự tìm hiểu, khá phá tác phẩm văn học một cách đúng hướng cả về nội dung và nghệ thuật. Bản chất của hệ thống câu hỏi này, theo Rez là: “Nhằm hướng việc lĩnh hội văn bản theo qũy đạo cần thiết, đồng thời vẫn giành cho học sinh một khoảng rộng trong lựa tiệu các tác phẩm và trong lí giải các tài liệu. Từ đó các câu trả lời không đơn điệu ” [18, tr.212].
Nhìn một cách khái quát có thể thấy vai trò hệ thống câu hỏi trong giảng dạy tác phẩm văn học thể hiện ở chỗ:
Thứ nhất: giúp học sinh hiểu đúng và cảm nhận đúng những tác phẩm văn học được học trong nhà trường tức là thông qua những câu hỏi này người học sinh có thể tự mình bước đầu cảm được cái hay cái đẹp của tác phẩm văn học cả về nội dung tư tưởng và hình thức nghệ thuật. Hệ thống câu hỏi và bài tập chính là công cụ để giáo viên tác động làm cho học sinh tham gia vào quá trình xây dựng bài học.
Thứ hai: thông qua hệ thống câu hỏi và bài tập giúp học sinh hình thành và rèn luyện được một phương pháp tự tìm hiểu, tự khám phá và cảm nhận về một tác phẩm văn học. Trong nhà trường phổ thông hiện nay, học sinh hiểu và cảm thụ những tác phẩm văn học có mặt trong chương trình đã yếu, tự mình tìm hiểu và khám phá những tác phẩm văn học không có trong chương trình lại càng lúng túng và yếu kém hơn nhiều. Có thể thấy rõ các em chưa được hình thành và rèn luyện tốt phương pháp đọc hiểu cũng như phương pháp phân tích, cảm nhận tác phẩm văn