8. Bố cục khóa luận
3.2.1. Giọng trăn trở, xót xa
Cuộc chiến tranh chống đế quốc Mỹ đã lùi xa gần nửa thế kỷ nhưng những tổn thất vẫn còn đó. Bao khó khăn, mất mát, hy sinh vẫn mãi là những nỗi đau đớn xé lòng, là nỗi ám ảnh kinh hoàng trong tâm hồn chúng ta. “Biết bao bà mẹ ba lần tiễn con đi… hai lần khóc thầm lặng lẽ”, “để rồi những vết thương trên thịt da đã lành theo năm tháng, nhưng vết thương lòng mẹ vẫn còn nặng mang”.
Dù thời gian tham gia trực tiếp quân ngũ không nhiều nhưng những gì chứng kiến khiến Lưu Quang Vũ không khỏi nhức nhối, đau xót:
“Xác người nằm ngổn ngang
báo đậy mặt, ruồi đậu bàn chân xám bé ngảng đầu ngơ ngác
bên xác anh, xác chị, xác mẹ cha”.
(Khâm Thiên)
Chiến tranh còn để lại những nỗi đau đớn tận cùng về tinh thần: “Bao phố làng sụp/ Cổ nghẹn lòng thù hận/ Chẳng thấy lòng thảnh thơi, nhẹ nhõm/ Chỉ nỗi buồn trĩu nặng” (Những đứa trẻ buồn).
Nỗi đau đớn và ám ảnh của cuộc chiến tranh không chỉ xuất hiện trong giấc mộng đêm điên đảo mà nó còn xuất hiện trong tưởng tượng, liên tưởng tinh tế đầy xót xa của Lưu Quang Vũ. Trong trí tưởng tượng của ông, tác giả giống như “Bầu trời ướt sũng nước mưa”, còn mặt đất thì “lầy nhầy bùn sốt rét”. Có thể nói, sự ám ảnh của chiến tranh đã len lỏi tới mọi ngõ ngách tâm hồn, mọi suy tư, mọi ý nghĩ của Lưu Quang Vũ nên bất cứ ở đâu, lúc nào ông cũng luôn nghĩ về nó, bị rầy vò bởi sự tàn phá và hủy diệt của nó.
Chiến tranh qua đi để lại hậu quả nặng nề. Trước thực tế đau buồn đó, “Lòng muốn quên tất cả mọi điều” nhưng làm sao quên được: “Chỉ xin được nói nỗi buồn có thực/ Trong ngực ta đau buốt chiều nay” (Những đứa trẻ buồn ).
Từ những nỗi buồn ấy Lưu Quang Vũ đã có những vần thơ đầy day dứt. Đó là giọng thơ trăn trở, xót xa về chiến tranh. Chiến tranh bao giờ kết thúc?
Lưu Quang Vũ đã nhạy cảm đằng sau sự hi sinh của bao người, ông đã đặt sự chất vấn về những lớp người tham gia cuộc chiến. “Chàng Quang Vũ này có trái tim lớn quá, trái tim cứ muốn phá vỡ lồng ngực mà ra, nên lúc nào chàng cũng đau đớn và day dứt” (Nhật kí Lưu Quang Vũ).
Trong lớp những nhà thơ trẻ thời kì kháng chiến chống Mỹ đầy nhiệt huyết và tài năng, Lưu Quang Vũ có một số phận khác hẳn. Bước vào dòng cảm hứng anh hùng ca ấy với bao tin tưởng dâng hiến, nhưng rồi chính ông lại tự bước ra khi nhận thấy thực tế nghiệt ngã, những mặt khuất tối, cuộc sống không thể và không như mình mong đợi. Và thay vì giọng ca ngợi, ngọt ngào là giọng trăn trở, xót xa đến quặn lòng: “Những tuổi thơ không có tuổi thơ/ Những đôi mắt tráo trơ mà tội nghiệp/ …/ Sao mọi người có thể dửng dưng?”
Lưu Quang Vũ luôn băn khoăn một câu hỏi: Con người là gì đối với nhau? Sách vở đã dạy: “Người với người là bạn”. Tố Hữu cũng đã viết: “Người yêu người sống để yêu nhau”. Có nên tin ở mắt mình không hay tin theo niềm tin có sẵn. Nhiều nhà thơ hồi ấy đã chọn cách thứ hai, tiện và lợi. Nhưng cũng không ít người đã chọn cách thứ nhất. Đau trong tâm hồn, có khi còn khổ cả thân xác, nhưng nó đã có thơ đích thực và với thời gian, những vần thơ này sẽ có ích thực sự, nó hình thành những nhân cách lương thiện, vị tha. Cho nên khoan hãy lên án Lưu Quang Vũ khi thấy tác giả qúa tuyệt vọng, tuyệt vọng đến hư vô chủ nghĩa. Độ lượng một chút sẽ thấy cái tuyệt diệu của thơ trong sự nâng đỡ của con người.
Nhưng phải thấy rằng có cô đơn lẻ loi hay hồ nghi thế nào đi chăng nữa thì đó cũng là sự cô đơn của một tâm hồn quá ư nhạy cảm. Tâm hồn nhạy cảm ấy không thể không xót xa, đau đớn và trăn trở khi thời hậu chiến hiện ra với bao nhiêu ngổn ngang, khó khăn:
“Bây giờ lại bắt đầu của những khó khăn của thời hậu chiến Chưa ai dựng nhà trên bãi nền đổ nát
Nơi máu đổ quá nhiều, chưa ai dám trồng hoa Chưa ai yêu thương bên huyệt mồ căm hờn”.
Trước hiện thực “đảo điên tàn nhẫn” của thời đại, giọng trăn trở, xót xa trong thơ Lưu Quang Vũ lại không ngừng vang lên về các lí tưởng đạo đức, thẩm mĩ. Điều đáng sợ nhất đối với Lưu Quang Vũ không chỉ là những vất vả, thiếu thốn về vật chất mà còn là sự băng hoại về các giá trị tinh thần, tình cảm, đạo đức trong một môi trường xẫ hội khi “mọi thánh thần đã trơ gỗ mọt”, “mọi điều thiêng đã thành nhảm nhí” và “con người nói với con người/ Những lời hằn thù sỉ nhục” …
Những trăn trở về các giá trị đời sống, giữa được/ mất, hạnh phúc/ bất hạnh, niềm tin/ sự nghi ngờ, hiện thực/ lí tưởng, cao đẹp/ thấp hèn, … trở thành motip phổ biến trong thơ Lưu Quang Vũ, thể hiện một cuộc đấu tranh nội tâm dữ dội, đau đớn và nhiều lúc khiến nhà thơ rơi vào bế tắc, bất lực: “Điều anh tin không có ở trên đời/ Điều anh có không giúp gì ai được” (Quán cà phê ngoại ô).
Dù đau đớn, xót xa trước những vất vả, khó khăn của hiện thực, nhưng không lúc nào Lưu Quang Vũ hết hi vọng vào cuộc sống phía trước. Dân tộc ta đã làm nên biết bao kì tích cũng bởi luôn hi vọng và tin tưởng: “Những bạn bè đã chết/ Cũng sẽ trở về như những bông hoa/ Cắt xuân trước, tháng riêng sau lại mọc/ Nhưng bông hoa không chết bao giờ” (Những bông hoa không chết).