Nhà nước vốn là “một trong những vấn đề phức tạp nhất, khó khăn nhất” , nhưng lại “là một vấn đề rất cơ bản, rất mấu chốt trong toàn bộ chính trị” . Vì thế, ngay từ khi Nhà nước ra đời, con người đã không ngừng đi vào tìm hiểu bản chất của hiện tượng phức tạp này. Tuy nhiên, do cách tiếp cận, do lợi ích của người đi phản ánh và do nhiều nguyên nhân khác nên trong lịch sử tư tưởng nhân loại đã có rất nhiều những quan điểm khác nhau về Nhà nước.
Trang 1Chương 7 HỌC THUYẾT MÁC - LÊNIN VỀ NHÀ NƯỚC
VÀ XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA
Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
1 Quan niệm về nhà nước trong lịch sử
1.1 Những quan điểm ngoài mác xít về nhà nước
Nhà nước vốn là “một trong những vấn đề phức tạp nhất, khó khăn nhất”1,nhưng lại “là một vấn đề rất cơ bản, rất mấu chốt trong toàn bộ chính trị”2 Vìthế, ngay từ khi Nhà nước ra đời, con người đã không ngừng đi vào tìm hiểu bảnchất của hiện tượng phức tạp này Tuy nhiên, do cách tiếp cận, do lợi ích củangười đi phản ánh và do nhiều nguyên nhân khác nên trong lịch sử tư tưởngnhân loại đã có rất nhiều những quan điểm khác nhau về Nhà nước
Trong thời kỳ cổ đại và trung đại, các nhà tư tưởng giải thích sự xuất hiện vàtồn tại của nhà nước theo hai khuynh hướng Một số nhà tư tưởng cho rằng, nhànước là do Thượng đế sáng tạo ra để bảo vệ trật tự chung, nhà nước là lực lượngsiêu nhiên, quyền lực nhà nước là tuyệt đối, là vĩnh viễn, vì vậy, sự phục tùngquyền lực là cần thiết và tất yếu Một số người khác không thừa nhận cách giảithích đó, song họ lại cho rằng, nhà nước là kết quả của sự phát triển của gia đình.Những quan điểm tư tưởng trên đã đóng một vai trò khá quan trọng trong xây dựng
và bảo vệ các nhà nước chủ nô, phong kiến
Ngoài những quan điểm có tính chất phổ biến nêu trên còn có quan điểmcủa một số học giả, họ cho rằng nhà nước xuất hiện trực tiếp từ việc sử dụng bạolực của thị tộc này đối với thị tộc khác mà kết quả là thị tộc chiến thắng phải tạo ramột hệ thống cơ quan đặc biệt gọi là nhà nước Nhà nước xuất hiện là do nhu cầu
về tâm lý của con người nguyên thuỷ luôn luôn phụ thuộc vào các thủ lĩnh, giáo
1 V.I Lênin, toàn t ập, Nxb Tiến bộ, M 1979, t 39, tr 75.
2 Sđd, tr 76.
Trang 2sĩ Vì vậy, nhà nước là tổ chức của những siêu nhân có sứ mệnh lãnh đạo xã hội.v.v
Đến thế kỷ XVI, XVII, XVIII, quan niệm của con người về nhà nước từngbước phát triển mới Để chống lại sự chuyên quyền độc đoán của nhà nước phongkiến, đòi sự bình đẳng cho giai cấp tư sản trong việc tham gia nắm giữ quyền lựcnhà nước, đa số các học giả tư sản đều cho rằng, nhà nước ra đời là sản phẩm củamột khế ước được ký kết, trước hết là giữa những con người sống trong trạng thái
tự nhiên không có nhà nước Vì thế, nhà nước phải phản ánh lợi ích của các thànhviên sống trong xã hội và mỗi thành viên đều có quyền yêu cầu nhà nước phục vụ
họ, bảo vệ lợi ích của họ Thuyết “khế ước xã hội” dựa trên cơ sở thuyết về quyền
tự nhiên mà tiêu biểu là các nhà tư tưởng tư sản như: Lốccơ; Môngteskiơ; Điđrô…Mặc dù còn rất nhiều những hạn chế, song lúc đó thuyết “khế ước xã hội” đã trởthành cơ sở cho thuyết dân chủ cách mạng và cơ sở tư tưởng cho cách mạng tư sảnlật đổ nhà nước phong kiến và kiến tạo nhà nước tư sản
Sau khi giai cấp tư sản chiến thắng giai cấp địa chủ phong kiến, xác lậpquyền thống trị của mình Để bảo vệ lợi ích giai cấp, các học giả tư sản tìm mọicách xuyên tạc bản chất của nhà nước Họ cho rằng, nhà nước là “hiện thực củaquan niệm đạo đức”, là “hình ảnh và hiện thực của lý tính”, nhà nước xuất hiệnnhư “người trọng tài công minh” đứng trên xã hội để giải quyết mọi mâu thuẫn,mọi tranh chấp, để duy trì xã hội trong tình trạng ổn định và phồn vinh Nhànước là người đại diện quyền lợi cho mọi giai cấp, là cơ quan điều hoà mâuthuẫn giai cấp, làm dịu sự xung đột giữa các giai cấp Các nhà triết học xã hộihọc tư sản hiện nay thậm chí còn cho rằng, nhà nước trong các nước tư bản chủnghĩa đã khắc phục được “những thiếu sót” của các nhà nước trước đây và đãtrở thành một nhà nước ngày càng hoàn thiện, phục vụ cho những nhu cầu của
xã hội, bảo đảm phúc lợi cho mọi thành viên
Tất cả những cách giải thích trên về nhà nước đều không có căn cứ khoahọc, đều nhằm mục đích biện hộ cho sự thống trị của các giai cấp bóc lột Vìvậy, V.I.Lênin đã từng khẳng định: mongmỏi những nhà triết học, xã hội học
Trang 3của các giai cấp thống trị, bóc lột phơi bày bản chất thật của nhà nước thì cũngngu ngốc không kém mong mỏi những thày tu, những nhà thần học phơi bàybản chất thật của tôn giáo Lần đầu tiên trong lịch sử, với sự ra đời của họcthuyết Mác - Lênin, vấn đề nhà nước mới được luận giải một cách hoàn toànkhoa học.
1.2 Quan điểm của triết học Mác - Lênin về nhà nước
Vận dụng và mở rộng quan điểm duy vật biện chứng vào nghiên cứu lĩnh
vực xã hội, các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác - Lênin đã chỉ rõ: Nhà nước là
một tổ chức đặc biệt của quyền lực chính trị, có bộ máy chuyên làm nhiệm vụ cưỡng chế và thực hiện chức năng quản lý xã hội nhằm thể hiện và bảo vệ trước hết lợi ích của giai cấp thống trị trong xã hội Bản chất cách mạng và khoa học
của lý luận Mác – Lênin về nhà nước được thể hiện thông qua việc luận giải nhữngnội dung chủ yếu sau đây:
Về nguồn gốc, bản chất của nhà nước
Trong những tác phẩm của mình, tập trung nhất là các tác phẩm “ Nguồn
gốc của gia đinh, của chế độ tư hữu và của nhà nước”; “Nhà nước và cách mạng”; “Chủ nghĩa Mác về vấn đề nhà nước”…, các nhà kinh điển của chủ
nghĩa Mác - Lênin đã chứng minh rằng, không phải khi nào xã hội cũng có nhànước Trong xã hội cộng sản nguyên thủy không có nhà nước Phù hợp với tìnhtrạng kinh tế còn thấp kém, chưa có sự phân hóa giai cấp, con người sốngtrong các cộng đồng thị tộc và bộ lạc Đứng đầu các thị tộc và bộ lạc là nhữngtộc trưởng do nhân dân bầu ra, quyền lực của người đứng đầu những cơ quanquản lý xã hội dựa vào sức mạnh đạo đức và uy tín, việc điều chỉnh các quan
hệ xã hội được thực hiện bằng những quy tắc chung Trong tay họ không có vàkhông cần một công cụ cưỡng bức đặc biệt nào Như vậy, thể chế xã hội trongthời kỳ cộng sản nguyên thủy là thể chế tự quản của nhân dân Ph Ăngghennhận xét: “Với tất cả tính ngây thơ và giản dị của nó, chế độ thị tộc đó quả làmột tổ chức tốt đẹp biết bao! Không có quân đội, hiến binh và cảnh sát, không
Trang 4có quý tộc, vua chúa, tổng đốc, trưởng quan và quan tòa, không có nhà tù,không có những vụ xử án, - thế mà mọi việc đều trôi chảy”3.
Lực lượng sản xuất phát triển đã dẫn đến sự ra đời chế độ tư hữu, xã hội có
sự phân chia thành các giai cấp Do đối lập về lợi ích, nên đấu tranh giai cấp làhiện tượng không thể tránh khỏi Đấu tranh giai cấp dẫn đến nguy cơ các giai cấpchẳng những tiêu diệt lẫn nhau mà còn tiêu diệt luôn cả xã hội Để thảm họa đókhông diễn ra, một cơ quan quyền lực đặc biệt đã ra đời Đó là nhà nước
Như vậy, nhà nước không phải là cái bẩm sinh sẵn có, không phải là cáiđược sinh ra bên ngoài xã hội, áp đặt vào xã hội Sự ra đời và tồn tại của nhànước là tất yếu khách quan Nguyên nhân sâu xa của sự ra đời của nhà nước đó
là sự phát triển của lực lượng sản xuất vật chất dẫn đến sự ra đời của chế độchiếm hữu tư nhân về tư liệu sản xuất Nguyên nhân trực tiếp là mâu thuẫn giaicấp không thể điều hòa được Lênin đã khẳng định: “Nhà nước là sản phẩm vàbiểu hiện của những mâu thuẫn giai cấp không thể điều hòa được Bất cứ ở đâu,
hễ lúc nào và chừng nào mà, về mặt khách quan, những mâu thuẫn giai cấpkhông thể điều hòa được, thì nhà nước xuất hiện Và ngược lại: sự tồn tại củanhà nước chứng tỏ rằng những mâu thuẫn giai cấp là không thể điều hòa được”4.Chừng nào mà xã hội còn tồn tại chế độ tư hữu và đối kháng giai cấp, thì chừng
đó nhà nước còn tồn tại Nhà nước ra đời gắn liền với sự ra đời của chế độ tưhữu và đối kháng giai cấp đó là quy luật phổ biến của lịch sử xã hội loài người.Tuy nhiên, do điều kiện và hoàn cảnh cụ thể của mỗi nước mà quá trình hìnhthành nhà nước cũng có những nét đặc thù riêng
Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin: Bản chất của nhà nước làcông cụ chính trị của giai cấp thống trị về kinh tế dùng để thống trị xã hội.Thực tế lịch sử đã chững minh điều đó Sự ra đời của chế độ chiếm hữu tưnhân về tư liệu sản xuất chính là nguyên nhân dẫn đến sự phân chia xã hộithành các giai cấp Do lợi ích căn bản đối lập nhau nên đấu tranh giai cấp là
3 Sđd, tr 147.
4 V.I Lênin, toàn t ập, Nxb Tiến bộ, M 1976, t 33, tr 9.
Trang 5điều không thể tránh khỏi Để bảo vệ lợi ích của giai cấp mình, đồng thờibắt các giai cấp khác và toàn xã hội phải phục tùng lợi ích đó, giai cấp thống
trị về kinh tế đã tổ chức ra nhà nước – một công cụ để trấn áp giai cấp.
Trong cuộc đấu tranh đó, giai cấp thống trị về kinh tế luôn là số ít so vớiquảng đại quần chúng nhân dân lao động Để thống trị được đa số, bắt buộc
đa số phải phục tùng lợi ích của thiểu số, giai cấp thống trị đã tổ chức ra nhànước - công cụ bạo lực để cưỡng bức giai cấp Ph Ăngghen chỉ rõ: "Nhànước chẳng qua chỉ là bộ máy trấn áp của một giai cấp này đối với một giaicấp khác, điều đó, trong chế độ cộng hoà dân chủ cũng hoàn toàn giống nhưtrong chế độ quân chủ vậy”5 Hơn nữa, theo V I Lênin thì bộ máy trấn áp
đó không phải là cái gì khác hơn là một bộ máy bạo lực có hệ thống Bởi vì:
“Nhà nước theo đúng nghĩa của nó, là một bộ máy trấn áp đặc biệt của giaicấp này đối với một giai cấp khác, hơn nữa lại là của thiểu số đối với đa số.Một thiểu số người bóc lột muốn tiến hành có kết quả việc trấn áp thườngxuyên một đa số người bị bóc lột thì đương nhiên phải hung ác, tàn bạo đếncực độ trong sự trấn áp ”6 Nhà nước là yếu tố quan trọng nhất của kiến
trúc thượng tầng trong xã hội có giai cấp Tất cả những hoạt động của nhànước, xét đến cùng, đều xuất phát từ lợi ích của giai cấp thống trị
Thực tế lịch sử đã chứng minh rằng, cho dù được che đậy dưới hình thứctinh vi như thế nào, thì nhà nước trong mọi xã hội có giai cấp đối kháng cũng chỉ là
công cụ bảo vệ lợi ích của giai cấp thống trị
Tuy nhiên, cũng có trường hợp, nhà nước giữ một mức độ độc lập nào đóđối với cả hai giai cấp đối địch, khi cuộc đấu tranh giữa chúng đạt tới thế cânbằng nhất định; hoặc nhà nước cũng có thể thực hiện sự thoả hiệp về quyền lợitạm thời giữa những giai cấp để chống lại một giai cấp khác…Những trườnghợp như vậy là có tính chất ngoại lệ và tạm thời Sự phát triển của xã hội nóichung và của cuộc đấu tranh giai cấp nói riêng sẽ phá vỡ thế cân bằng giữa các
5 C Mác và Ph Ăngghen, toàn tập, Nxb CTQG, H 1995, t 22, tr 290 – 291.
6 V I Lênin, toàn t ập, Nxb Tiến bộ, M 1976, t 33, tr 110 -111.
Trang 6giai cấp thù địch với nhau, sẽ phá vỡ sự thoả hiệp tạm thời giữa các giai cấpvới nhau và tất yếu sẽ tập trung quyền lực vào tay một giai cấp nhất định
* Về đặc trưng của nhà nước
Bản chất của nhà nước thể hiện ở đặc trưng của nó Theo Ph Ăngghen, bất
kỳ nhà nước nào cũng có ba đặc trưng cơ bản sau:
Nhà nước quản lý dân cư trên một vùng lãnh thổ nhất định.
Bất kỳ một nhà nước nào cũng có một lãnh thổ riêng, có chủ quyền về vùnglãnh thổ đó Quản lý dân cư theo lãnh thổ khác về chất với quản lý của các thị tộc,
bộ lạc trước đây Nhà nước quản lý tất cả các thành viên của xã hội bất kể họ thuộcquan hệ huyết thống nào
Nhà nước có một hệ thống các cơ quan quyền lực chuyên nghiệp mang tính cưỡng chế đối với mọi thành viên trong xã hội.
Khác với các cơ quan điều hành công việc chung trong thị tộc, bộ lạc, nhànước của giai cấp thống trị nào cũng có bộ máy quyền lực chuyên nghiệp Trong sốcác cơ quan quyền lực đó, “những đội vũ trang đặc biệt” (như quân đội nhà nghề,cảnh sát vũ trang), nhà tù, và những cơ quan cưỡng bức, hệ thống cơ quan hànhchính từ trung ương đến địa phương để thực hiện chức năng cai trị buộc mọi ngườiphải phục tùng ý chí của giai cấp cầm quyền Những cơ quan này từ xã hội mà ra,nhưng ngày càng thoát ly khỏi xã hội và đối lập với xã hội Chủ thể của quyền lực
đó thuộc về giai cấp thống trị về kinh tế và chính trị trong xã hội đó
Nhà nước đặt ra thuế khoá và thực hiện việc thu thuế dưới hình thức bắt
buộc là chủ yếu để duy trì và tăng cường bộ máy cai trị.
Bộ máy nhà nước sẽ không tồn tại nếu không có nguồn nuôi dưỡng từ thuếkhoá Thông qua việc thực hiện chính sách thuế khoá, quốc trái và các hình thứcbóc lột khác, nhà nước của giai cấp thống trị, bóc lột đã thể hiện rõ không những làcông cụ trấn áp giai cấp mà còn là công cụ thực hiện sự bóc lột giai cấp
* Về chức năng của nhà nước
Trang 7Chức năng nhà nước là phương diện hoạt động chủ yếu của cả bộ máy nhànước mà mỗi cơ quan nhà nước đều phải tham gia thực hiện ở những mức độ khácnhau Chức năng của nhà nước có thể được xem xét dưới nhiều góc độ khác nhau:đối nội; đối ngoại; kinh tế; chính trị; tư tưởng…
Khi xem xét nhà nước từ góc độ tính chất của quyền lực chính trị, nhà
nước có chức năng là công cụ thống trị chính trị của giai cấp và thực hiện chứcnăng xã hội mà giai cấp thống trị buộc phải làm Trong hai chức năng đó thìchức năng chính trị-giai cấp là chức năng chủ yếu quyết định Vì vậy, sẽ là mơ
hồ nếu không thấy được tính chất chính trị, tính chất giai cấp trong các chủtrương, chính sách của nhà nước trong tổ chức quản lý xã hội nói chung
Khi xem xét phạm vi tác động của quyền lực nhà nước ở tầm vĩ mô, nhà
nước có chức năng đối nội và đối ngoại Nhà nước thực hiện chức năng đối nộinhằm duy trì trật tự kinh tế, xã hội, chính trị và những trật tự khác hiện có trong xãhội theo lợi ích của giai cấp thống trị Nhà nước thực hiện chức năng đối ngoạinhằm bảo vệ lãnh thổ quốc gia và thực hiện các mối quan hệ với các nước khác vìlợi ích của giai cấp thống trị Chức năng đối nội và chức năng đối ngoại của nhànước là hai mặt của một thể thống nhất, trong đó tính chất của chức năng đối nội quyếtđịnh tính chất của chức năng đối ngoại Nhà nước thực hiện các chức năng của mìnhđều xuất phát từ lợi ích của giai cấp thống trị
* Về kiểu và các hình thức của nhà nước
Kiểu nhà nước chính là muốn nói đến nhà nước ấy là của giai cấp nào, tồntại trên cơ sở kinh tế xã hội nào, tương ứng với hình thái kinh tế – xã hội nào Lịch
sử xã hội có giai cấp đã trải qua ba hình thái kinh tế – xã hội, tương ứng với bahình thái kinh tế – xã hội, đó là ba kiểu nhà nước (nhà nước nô lệ; nhà nước phongkiến và nhà nước tư sản) Tuy nhiên trên thực tế không phải quốc gia nào cũng trảiqua tuần tự cả ba hình thái kinh tế – xã hội đó, vì thế sự tồn tại các kiểu của nhànước ở mỗi quốc gia cũng có sự khác nhau Lịch sử phát triển của xã hội Việt Namcho thấy, do không trải qua xã hội nô lệ và tư bản, nên ở Việt Nam chỉ tồn tại hai
Trang 8kiểu nhà nước cơ bản đó là nhà nước phong kiến và nhà nước xã hội chủ nghĩahiện nay
Hình thức nhà nước là nói đến cách thức tổ chức và phương thức thực hiệnquyền lực nhà nước Nói một cách khác, hình thức nhà nước chính là hình thứccầm quyền của giai cấp thống trị Trong hiện thực, mỗi kiểu nhà nước được tổ chứcdưới nhiều hình thức phong phú (nhà nước quân chủ; nhà nước cộng hoà…)
Mặc dù các kiểu, các hình thức phong phú đến đâu đi chăng nữa, song bảnchất chỉ là một đó là: Nhà nước- công cụ thống trị của một giai cấp, giai cấp đó làgiai cấp thống trị về mặt kinh tế
*Về nhà nước vô sản
Tổng kết kinh nghiệm lịch sử của cuộc đấu tranh giai cấp của giai cấp
vô sản và xét địa vị kinh tế của giai cấp đó trong nền sản xuất hiện đại, các nhàkinh điển của chủ nghĩa Mác-Lênin đã chỉ ra rằng, để xây dựng một xã hộikhông có giai cấp, không có người bóc lột người, sau khi đập tan nhà nước củagiai cấp tư sản, giai cấp vô sản phải tổ chức ra nhà nước của mình Mác viết:
“…giữa xã hội tư bản chủ nghĩa và xã hội cộng sản chủ nghĩa, là một thời kỳcải biến cách mạng từ xã hội nọ sang xã hội kia Thích ứng với thời kỳ ấy, làmột thời kỳ quá độ chính trị, và nhà nước của thời kỳ ấy không thể là cái gìkhác hơn là nền chuyên chính cách mạng của giai cấp vô sản”7
Thực tiễn phong trào cách mạng của giai cấp vô sản và quần chúng nhân dânlao động, đặc biệt là công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội đã chứng minh tínhđúng đắn kết luận trên của C Mác Nhà nước đã đóng một vai trò cực kỳ quantrọng trong cải tạo xã hội cũ và xây dựng xã hội mới
Tổ chức ra nhà nước xã hội chủ nghĩa, đó là quy luật phổ biến của mọi quốcgia dân tộc khi tiến vào chủ nghĩa xã hội Tuy nhiên, do đặc điểm, điều kiện củamỗi giai cấp, dân tộc khác nhau, vì vậy hình thức tổ chức nhà nước cũng hết sứcphong phú và đa dạng Song dù hình thức tổ chức của nhà nước có phong phú đến
7 C Mác và Ph Ăngghen, toàn tập, Nxb CTQG, H 1995, t 19, tr 47.
Trang 9đâu đi chăng nữa, về bản chất chỉ là một - đó là nhà nước do giai cấp vô sản tổchức ra và lãnh đạo.
Nhà nước do giai cấp vô sản tổ chức ra (nhà nước xã hội chủ nghĩa) là nhànước kiểu mới, khác về bản chất so với các nhà nước của các giai cấp bóc lột trướcđây Trước hết, nhà nước xã hội chủ nghĩa là nhà nước của dân, do dân và vì dân,
là tổ chức thực hiện quyền làm chủ của nhân dân lao động, dưới sự lãnh đạo củaĐảng của giai cấp vô sản
Nhà nước xã hội chủ nghĩa có sự thống nhất giữa hai chức năng: trấn áp và
tổ chức xây dựng, trong đó chức năng tổ chức xây dựng là chủ yếu Nhà nước xãhội chủ nghĩa có sự thống nhất giữa tính dân tộc và tính quốc tế Nhà nước xãhội chủ nghĩa là nhà nước “tự tiêu vong”
Những luận điểm căn bản của chủ nghĩa Mác - Lênin về nhà nước vẫn giữnguyên giá trị khoa học của nó và là cơ sở lý luận, phương pháp luận quan trọngcho chúng ta trong nhận thức và hoạt động thực tiễn, nhằm tăng cường sức mạnhnhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay
2 Xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay
2.1 Các quan điểm về nhà nước pháp quyền trong lịch sử
Trong lịch sử nhân loại, tư tưởng về nhà nước pháp quyền đã xuất hiện từrất sớm trong các học thuyết triết học, pháp luật của các nhà tư tưởng và ngàycàng được hoàn thiện theo sự phát triển của lịch sử Các quan điểm này được hìnhthành và phát triển từ nhu cầu phát triển của xã hội và đặc biệt là việc cần thiếtphải bảo vệ lợi ích của công dân trong xã hội
Ở thời kỳ cổ đại, các nhà tư tưởng Hy Lạp và La Mã đã tìm kiếm nhữngnguyên tắc, hình thức, những cơ chế của mối quan hệ tương hỗ giữa pháp luật với
tổ chức và hoạt động của quyền lực nhà nước Tuy chưa có được một quan niệmđầy đủ về nhà nước pháp quyền, song họ cũng đã nói lên được một sự thật rằng:
Trang 10Nhà nước cần phải quản lý xã hội bằng pháp luật và chỉ có pháp luật mới làm choquyền của con ngươì không bị xâm phạm
Tuy nhiên, tất cả những tư tưởng đề cao pháp luật trong mối quan hệ vớiquyền lực nhà nước ra đời lúc bấy giờ mới chỉ dừng lại ở mơ ước của con người
về sự chiến thắng của công lý đối với bạo lực, của chính nghĩa đối với gian tà,của cái thiện đối với cái ác, xuất phát từ một thực tế trong đời sống xã hội là nhànước ngày càng trở thành nhà nước chuyên chế và độc tài Nhà nước ngày càng
vi phạm các quyền của con người với tính cách là những công dân của xã hội
Sau thắng lợi của cuộc cách mạng lật đổ chế độ phong kiến tàn bạo,chuyên chế, độc tài và vô pháp luật, các tư tưởng về nhà nước pháp quyền tiếptục có sự phát triển và dần dần hình thành một cách rõ ràng và thành hệ thốngtrong các học thuyết chính trị xã hội
Có thể nói rằng, các nhà tư tưởng trong thời kỳ này đã có những tiến bộ nhấtđịnh trong lý giải về nhà nước pháp quyền Họ đã vạch ra được những dấu hiệu hếtsức quan trọng của nó đó là: đề cao pháp luật trong tổ chức và hoạt động của bộmáy nhà nước; nhà nước pháp quyền được tổ chức ra nhằm bảo vệ quyền tự do,bình đẳng của mọi công dân, (đây chính là cơ sở lý luận, phương pháp luận chogiai cấp tư sản trong xây dựng nhà nước pháp quyền tư sản)… Song, do hạn chế vềnhận thức, đặc biệt là hạn chế về lập trường giai cấp, nên quan niệm của họ về nhànước pháp quyền mang tính chất duy tâm, phi lịch sử
Trên cơ sở kế thừa những tư tưởng của nhân loại về vấn đề này, các nhànghiên cứu đã tranh luận và làm sáng tỏ nhiều vấn đề về nhà nước pháp quyềnnhư: Vấn đề về tính tất yếu của nhà nước pháp quyền; bản chất của nhà nước phápquyền; vấn đề tổ chức quyền lực của nhà nước pháp quyền v.v Đây là cơ sở lýluận quan trọng cho việc tiếp tục nghiên cứu vấn đề này
2.2 Bản chất của nhà nước pháp quyền, sự khác nhau cơ bản giữa nhà nước pháp quyền tư sản và nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa
Ngày nay, các nhà khoa học tuy còn những ý kiến khác nhau về vấn đề nhànước pháp quyền và tổ chức xây dựng nhà nước pháp quyền, song họ đều có quan
Trang 11niệm thống nhất về bản chất của nó Theo họ, bản chất của nhà nước pháp quyềnđược thể hiện ở một số dấu hiệu đặc trưng sau đây:
Phương thức tổ chức, xây dựng và vận hành bộ máy nhà nước phải do phápluật quy định Nhà nước và công dân phải thừa nhận tính tối cao của pháp luật (cácđảng phái, tổ chức, tôn giáo… phải được tổ chức và hoạt động trong khuôn khổ củapháp luật) Quyền lực nhà nước được xác định gồm: quyền lập pháp, quyền hànhpháp và quyền tư pháp Nhà nước có hệ thống pháp luật đầy đủ, rõ ràng, minh bạch,thể hiện ý chí và nguyện vọng của nhân dân để điều chỉnh những quan hệ pháp luậtphát sinh trong xã hội; đặc biệt là bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp cơ bản của côngdân (hoặc con người nói chung)
Từ những dấu hiệu đó rút ra định nghĩa: Nhà nước pháp quyền là nhà nước
được xem xét dưới góc độ pháp luật, trong đó tính tối cao của pháp luật được tôn trọng, các tư tưởng và hành vi của bất cứ tổ chức xã hội hoặc cá nhân nào cũng
Khái niệm nhà nước pháp quyền đề cập chủ yếu đến phương thức tổ chức,xây dựng và vận hành của bộ máy nhà nước nói chung thông qua hệ thống phápluật Nhà nước pháp quyền chỉ là một hình thức tổ chức của quyền lực nhà nước,trong đó lấy pháp luật và coi pháp luật là công cụ chủ yếu để thực hiện chức năngcủa mình đối với toàn bộ xã hội Nhà nước pháp quyền không phải là một kiểu nhànước Xét về bản chất, nhà nước pháp quyền trong xã hội có giai cấp vẫn là công
cụ thống trị và áp bức giai cấp Sự phát triển của xã hội nói chung, bắt buộc giaicấp thống trị phải có sự thay đổi hình thức cầm quyền Nhà nước pháp quyền xuấthiện thay thế cho nhà nước độc tài, chuyên chế… là một bước tiến bộ trong xã hội
có giai cấp
Nhà nước pháp quyền quản lý xã hội theo khuôn khổ của pháp luật và bảnthân nhà nước, phương thức tổ chức, xây dựng và vận hành của nó cũng bị ràngbuộc bởi pháp luật
8 Website T ạp chí Cộng sản, số 60, tháng 6/2004.
Trang 12Phương tiện chủ yếu của nhà nước pháp quyền trong quản lý xã hội đó làpháp luật Nhưng nhà nước pháp quyền không đồng nghĩa với mọi nhà nước quản lý
xã hội bằng pháp luật Trong lịch sử, nhiều nhà nước quản lý xã hội bằng pháp luật(pháp trị) như các nhà nước độc tài, nhà nước chuyên chế Những nhà nước nàykhông phải là nhà nước pháp quyền Những nhà nước này vốn từ xã hội mà ra songngày càng vượt ra ngoài xã hội, đứng trên xã hội, dùng pháp luật để thống trị xã hội
và bản thân nó lại đứng ngoài pháp luật
Nhà nước pháp quyền là nhà nước quản lý xã hội bằng pháp luật Trong khi
đó, pháp luật bao giờ cũng mang tính giai cấp và tính đặc thù của mỗi quốc gia,mỗi dân tộc; do đó, sẽ không có mô hình chung, những tiêu chí chung về nhà nướcpháp quyền cho tất cả các nước khác nhau Bản chất của mỗi nhà nước pháp quyềnphụ thuộc vào bản chất chế độ xã hội, hệ thống quan điểm, mục đích, nhiệm vụ ,điều kiện cụ thể của mỗi nước
Trong lịch sử đã tồn tại hai loại hình nhà nước pháp quyền cơ bản Đó là nhànước pháp quyền tư sản và nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Do có sự khácnhau về bản chất xã hội, nên hai loại nhà nước này khác nhau về chất Sự khácnhau đó thể hiện ở chỗ:
Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và nhà nước pháp quyền tư sản đềuphải thừa nhận phương thức tổ chức, xây dựng và vận hành bộ máy nhà nước dopháp luật quy định Tuy nhiên, bản chất và nội dung pháp luật về tổ chức, xây dựng
và vận hành của nhà nước có sự khác nhau căn bản Pháp luật trong nhà nước phápquyền xã hội chủ nghĩa thừa nhận tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân, donhân dân bầu ra các cơ quan quyền lực và chỉ có nhân dân trực tiếp hoặc thông quacác đại biểu của mình là chủ thể duy nhất có quyền tuyên bố chấm dứt hoạt độngcủa quốc hội, chính phủ hoặc tổ chức ra quốc hội và chính phủ nhiệm kỳ mới.Trong khi đó, hiến pháp và pháp luật tư sản lại thừa nhận quyền lực của cá nhânđứng đầu nhà nước có quyền giải tán quốc hội hoặc chính phủ