2022 câu hỏi ôn tập triết học mác lênin SINH VIÊN

Trả lời các câu hỏi cơ bản về ôn thi triết học như: tại sao vấn đề mối quan hệ giữa vật chất và ý thức lại được coi là vấn đề cơ bản của triết học? Triết học Mác – Lênin đã giải quyết vấn đề cơ bản của triết học như thế nào?

CÂU HỎI ÔN TẬP

đề cơ bản của triết học như thế nào?

Quan hệ giữa vật chất và ý thức, giữa tồn tại và tư duy là vấn đề cơ bản củatriết học với những cơ sở sau đây:

Thứ nhất, tư tưởng về vật chất, ý thức nảy sinh sớm nhất Từ cổ xưa con

người đã sớm phát hiện ra vấn đề: “dường như” bên cạnh thế giới hiện thực còn cómột thế giới tư duy, cảm giác, thế giới của các linh hồn sống mãi Câu hỏi đặt ratrước mọi học thuyết triết học với tính cách là hình thức nhận thức luận là: thế giới

tư duy, cảm giác có quan hệ như thế nào với thế giới hiện thực đang tồn tại Triếthọc quan tâm giải quyết vấn đề này, trước khi đi tìm hiểu về chính thế giới tự nó

Vấn đề quan hệ giữa vật chất và ý thức là vấn đề cơ sở nền tảng, xuyên suốt mọihọc thuyết triết học trong lịch sử, quy định sự tồn tại, phát triển của triết học

Thứ hai, Dù thừa nhận hay không thừa nhận thì việc nhận thức, giải quyết

vấn đề quan hệ giữa vật chất và ý thức luôn luôn là điểm xuất phát, cơ sở nền tảng

để giải quyết các vấn đề còn lại của tất cả các loại hình triết học trong lịch sử Tất

cả những hiện tượng mà chúng ta gặp thường ngày chỉ có thể là hiện tượng vật chất,hoặc là hiện tượng tinh thần Ở đâu và lúc nào quan tâm nghiên cứu trên bình diệnvật chất - ý thức hay quan hệ vật chất - ý thức thì lúc đó việc nghiên cứu triết họcđược bắt đầu

Thứ ba, kết quả và thái độ giải quyết quan hệ vật chất - ý thức cái nào có

trước, cái nào có sau, cái nào quyết định cái nào quy định thế giới quan, phươngpháp luận của các nhà triết học, các trường phái, hệ thống triết học; tiêu chí cơ bản,

chủ yếu nhất phân biệt các trường phái triết học trong lịch sử Những nhà triết họcnào cho vật chất có trước, quyết định ý thức được gọi là các nhà duy vật; ngược lạinhững nhà triết học nào cho rằng ý thức có trước, quyết định vật chất được gọi là cácnhà duy tâm.

thông qua một định nghĩa khoa học về vật chất, V.I Lênin đã giải quyếtđược trọn vẹn cả hai mặt của vấn đề cơ bản của triết học trên lập trường của chủnghĩa duy vật triệt để, qua đó, vừa chống được những quan điểm duy tâm, thuyếtbất khả tri, vừa khắc phục được những hạn chế của chủ nghĩa duy vật trước Mác vềphạm trù vật chất

Câu 2 Phân tích định nghĩa vật chất của V.I Lênin và rút ra ý nghĩa của nó?

- Định nghĩa vật chất của V I Lênin

+ Hoàn cảnh lịch sử

Cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX: xuất hiện các phát minh mới trong khoa học

tự nhiên, con người có hiểu biết căn bản, sâu sắc hơn về nguyên tử

Năm 1895 Rơnghen phát hiện ra tia X, một loại sóng điện từ có bước sóng

từ 0,01 - 100.10-8 cm

Năm 1896, Béccơren phát hiện ra hiện tượng phóng xạ, đã bác bỏ quan niệm

về sự bất biến của nguyên tử.

Năm 1897, Tômxơn phát hiện ra điện tử (êléctrôn) và chứng minh được nó

là một trong những thành phần cấu tạo nên nguyên tử Nhờ phát minh này, lần đầu

tiên trong khoa học, sự tồn tại hiện thực của nguyên tử được chứng minh bằng thựcnghiệm

Năm 1905, thuyết tương đối hẹp và năm 1916, thuyết tương đối tổng quátcủa A Anhxtanh ra đời đã chứng minh: không gian, thời gian, khối lượng luôn biếnđổi cùng với sự vận động của vật chất

Thế giới vật chất không có và không thể có những vật thể không có kết cấu,tức là không thể có đơn vị cuối cùng, tuyệt đối đơn giản và bất biến để đặc trưng

2

chung cho vật chất.

+ Tác động của các thành tựu khoa học: Đến đây những quan điểm siêu hình

về vật chất, những quan niệm đương thời về giới hạn tột cùng của vật chất (nguyên

tử hoặc khối lượng) đều bị sụp đổ trước khoa học

Đứng trước những phát hiện trên đây của khoa học tự nhiên, không ít nhàkhoa học và triết học đứng trên lập trường duy vật tự phát, siêu hình đã hoangmang dao động, hoài nghi

Nguyên tử không phải là phần tử nhỏ nhất, mà có thể bị phân chia, tan rã,

bị “mất đi”, do đó vật chất cũng có thể biến mất;

Có hiện tượng không có khối lượng cơ học, hạt chuyển thành trường, cũng

có nghĩa là vật chất chỉ còn là năng lượng, là sóng phi vật chất;

Quy luật cơ học không còn tác dụng gì trong thế giới vật chất “kỳ lạ”, thếgiới tồn tại không có quy luật, mọi khoa học trở thành thừa và nếu có chăng cũngchỉ là sự sáng tạo tuỳ tiện của tư duy con người;

Khách thể tiêu tan, chủ thể trở thành cái có trước, cái còn lại duy nhất làchúng ta và cảm giác cùng tư duy của chúng ta để tổ chức những cảm giác đó

E.Makhơ phủ nhận luôn tính hiện thực khách quan của điện tử

Ốtvan phủ nhận sự tồn tại thực tế của nguyên tử và phân tử

Piếcsơn định nghĩa: “Vật chất là cái phi vật chất đang vận động”

-) Thực chất của cuộc khủng hoảng vật lý học là cuộc khủng hoảng thế giới

quan: làm đảo lộn những quan niệm cũ về thế giới

* Nguyên nhân của sự khủng hoảng nằm ngay trong bước nhảy vọt của nhận thức con người khi chuyển từ nhận thức thế giới vĩ mô sang nhận thức thế vi mô,

đó là quan điểm siêu hình, máy móc.

* Con đường thoát ra khỏi khủng hoảng là phải thay quan niệm siêu hìnhbằng quan niệm duy vật biện chứng

Như vậy, đến đây đã có đủ điều kiện chín muồi để khắc phục cuộc khủng

hoảng về mặt thế giới quan.

Trong tác phẩm "Chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán":

“Vật chất là một phạm trù triết học dùng để chỉ thực tại khách quan được đem lại cho con người trong cảm, được cảm giác của chúng ta chép lại, chụp lại, phản ánh, và tồn tại không lệ thuộc vào cảm giác” 1

+ Phương pháp định nghĩa của V I Lênin

Phương pháp định nghĩa thông thường: quy khái niệm cần định nghĩa vào

khái niệm rộng hơn nó rồi chỉ ra những dấu hiệu đặc trưng

Vật chất thuộc loại khái niệm rộng nhất, rộng đến cùng cực, cho nên khôngthể có một khái niệm nào rộng hơn nữa

Phương pháp định nghĩa duy nhất đúng về vật chất là bằng cách đặt nó trong quan hệ với mặt đối lập (là ý thức), nhằm tìm ra thuộc tính cụ thể phân biệt được

vật chất và ý thức

+ Nội dung định nghĩa

* Vật chất là một phạm trù triết học

Khi nói vật chất là một phạm trù triết học thì nó là một sự trừu tượng Song

sự trừu tượng này chỉ cái đặc tính chung nhất, bản chất nhất mà mọi sự vật hiệntượng cụ thể nào của vật chất cũng có

Đây là sự xác định “góc độ” của việc xem xét để phân biệt vật chất với tưcách là phạm trù triết học với các quan niệm của khoa học tự nhiên về cấu tạo vànhững thuộc tính cụ thể của các đối tượng và các dạng vật chất khác nhau

Là một phạm trù triết học, vật chất là một phạm trù rộng và khái quát nhất, khác với khái niệm vật chất theo định nghĩa hẹp, thường dùng trong khoa học

cụ thể và trong đời sống hàng ngày;

Vật chất không phải là vật thể cụ thể, là kết quả của sự trừu tượng hoá, khái

quát hoá đặc trưng cơ bản nhất của các sự vật, hiện tượng tồn tại khách quan trong

1 V I Lênin, Toàn tập, Nxb Tiến bộ, M 1981, tập 18, tr 151.

4

thế giới.

* Vật chất là thực tại khách quan, bên ngoài ý thức, không lệ thuộc ý thức

Mặc dù là "Phạm trù triết học" nhưng "vật chất" dùng để chỉ cái đặc tính

tồn tại với tư cách là hiện thực khách quan, tồn tại ở ngoài ý thức chúng ta

Khi nói vật chất là một phạm trù triết học là muốn nói phạm trù này là sản

phẩm của sự trừu tượng hoá, không có sự tồn tại cảm tính (Phân tích ở trên)

Nói cách khác, tính trừu tượng của phạm trù vật chất bắt nguồn từ cơ sở hiệnthực, do đó, không tách rời tính hiện thực cụ thể của nó

Vật chất là tất cả những gì đã và đang hiện hữu thực sự bên ngoài ý thức

của con người

Vật chất là hiện thực chứ không phải là hư vô và hiện thực này mang tínhkhách quan chứ không phải hiện thực chủ quan

Đây cũng chính là cái “phạm vi hết sức hạn chế” mà ở đó, theo V I Lênin

sự đối lập giữa vật chất và ý thức là tuyệt đối

Nếu tuyệt đối hoá tính trừu tượng của phạm trù này (tuyệt đối hóa mặt kháiniệm) sẽ không thấy vật chất đâu cả, sẽ rơi vào quan điểm duy tâm

Ngược lại, nếu tuyệt đối hoá tính hiện thực cụ thể của phạm trù này sẽ đồngnhất vật chất với vật thể

(Thực chất quan điểm của chủ nghĩa duy vật trước Mác về vấn đề này) Như vậy, mọi sự vật, hiện tượng từ vi mô đến vĩ mô, từ những cái đã biếtđến những cái chưa biết, từ những sự vật “giản đơn nhất” đến những hiện tượng vôcùng “kỳ lạ”, dù tồn tại trong tự nhiên hay trong xã hội cũng đều là những đốitượng tồn tại khách quan, độc lập với ý thức con người, nghĩa là đều thuộc phạmtrù vật chất, đều là các dạng cụ thể của vật chất

Cả con người cũng là một dạng vật chất, là sản phẩm cao nhất trong thế giới

tự nhiên mà chúng ta đã biết

Xã hội loài người cũng là một dạng tồn tại đặc biệt của vật chất

Ý nghĩa: Khẳng định trên đây có ý nghĩa rất quan trọng trong việc phê phán

thế giới quan duy tâm vật lý học, giải phóng khoa học tự nhiên khỏi cuộc khủnghoảng thế giới quan, khuyến khích các nhà khoa học đi sâu tìm hiểu thế giới vậtchất, khám phá ra những thuộc tính mới, kết cấu mới của vật chất, không ngừnglàm phong phú tri thức của con người về thế giới

Vật chất có trước, cảm giác (ý thức) có sau phụ thuộc vật chất.

Vật chất quyết định nguồn gốc ra đời, sự biến đổi của ý thức.

Giải quyết triệt để mặt thứ nhất trong vấn đề cơ bản của triết học.

* Vật chất là cái mà khi tác động vào các giác quan con người thì đem lạicho con người trong cảm giác

Vật chất luôn biểu hiện đặc tính hiện thực khách quan của mình, (thông qua

sự tồn tại không lệ thuộc vào ý thức của các sự vật, hiện tượng cụ thể) tức là luôn

biểu hiện sự tồn tại hiện thực của mình dưới dạng các thực thể.

Ví dụ: các hạt, sóng điện từ, vv dù không nhìn thấy nhưng đã được các khoathực nghiệm minh chứng là một thực thể vv,… và là một dạng cụ thể của vật chất,

có các đặc tính vật lý riêng

-) Các thực thể này do những đặc tính bản thể luận vốn có của nó, nên khitrực tiếp hoặc gián tiếp tác động vào các giác quan sẽ đem lại cho con người nhữngcảm giác

-) Chủ nghĩa duy vật triết học không bàn đến vật chất một cách chungchung, mà bàn đến nó trong mối quan hệ với ý thức của con người

Trong đó, xét trên phương diện nhận thức luận thì vật chất là cái có trước,

là tính thứ nhất, là cội nguồn của cảm giác (ý thức); còn cảm giác (ý thức) là cái cósau, là tính thứ hai, là cái phụ thuộc vào vật chất

Câu trả lời cho mặt thứ nhất trong vấn đề cơ bản của triết học.

* Con người có thể nhận thức được thế giới vật chất

Chỉ có một thế giới duy nhất là thế giới vật chất

6

Trong thế giới ấy, theo quy luật vốn có của nó mà đến một thời điểm nhấtđịnh sẽ cùng một lúc tồn tại hai hiện tượng - hiện tượng vật chất và hiện tượng tinhthần

Các hiện tượng vật chất luôn tồn tại khách quan, không lệ thuộc vào cáchiện tượng tinh thần

Ví dụ: Sự xuất hiện của trái đất và các hành tinh, hiện tượng tự quay của tráiđất, sự dịch chuyển bốn mùa trong năm vv…

Còn các hiện tượng tinh thần (cảm giác, tư duy, ý thức…), lại luôn luôn cónguồn gốc từ các hiện tượng vật chất và những gì có được trong các hiện tượngtinh thần ấy (nội dung của chúng) là chép lại, chụp lại, là bản sao của các sự vật,hiện tượng đang tồn tại với tính cách là hiện thực khách quan

Ví dụ: Chúng ta xem một bộ phim, nghe một bản nhạc vv…, xem-nghexong, đã qua nhưng sẽ vẫn lưu lại các hình ảnh trong tư duy

=) Như vậy, cảm giác là cơ sở duy nhất của mọi sự hiểu biết, song bản thân

nó lại không ngừng chép lại, chụp lại, phản ánh hiện thực khách quan, nên về

nguyên tắc, con người có thể nhận thức được thế giới vật chất

Ví dụ: hiện tượng tự nhiên Sóng thần.

Trước đây chưa biết: gọi là sóng thần, con người rất sợ, cho là do thần linhthượng đế tạo ra

Con người nghiên cứu sự dịch chuyển địa chất của vỏ trái đất, để xây dựngđài thiên văn, khí tượng quan trắc để phòng ngừa động đất …

Giải quyết mặt thứ hai trong vấn đề cơ bản của triết học.

-) Trong thế giới vật chất không có cái gì là không thể biết, chỉ có những cái

đã biết và những cái chưa biết (do hạn chế của con người trong từng giai đoạn lịch

sử nhất định).

Ví dụ: trước đấy con người chưa thể biết cấu trúc, các dạng vật chất hay có

sự sống hay không ở trên Mặt trăng và tồn tại như thế nào…

Cùng với sự phát triển của khoa học, các giác quan của con người ngày càngđược “nối dài”: kính thiên văn, kính hiển vi…, giới hạn nhận thức của các thời đại

bị vượt qua, bị mất đi: Sự tồn tại nhận thức cho nguyên tử là hạt nhỏ bé nhất bị phá

vỡ khi phát hiện các hạt nhỏ hơn; chứ không phải vật chất mất đi như những ngườiduy tâm quan niệm

+ Ý nghĩa phương pháp luận

- Định nghĩa đã khắc phục triệt để thiếu sót của chủ nghĩa duy vật và nhữngbiến tướng của nó trong quan niệm về vật chất của các nhà triết học tư sản hiệnđại: tạo cơ sở khoa học cho quan điểm duy vật về xã hội, cho sự thống nhất giữachủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử

- Là cơ sở khoa học, là vũ khí tư tưởng để đấu tranh chống chủ nghĩa duytâm và thuyết “không thể biết” một cách hiệu quả, bảo đảm sự đứng vững của chủnghĩa duy vật trước sự phát triển mới của khoa học

- Trang bị thế giới quan, phương pháp luận khoa học cho các nhà khoa học

trong nghiên cứu về thế giới vật chất; động viên, cổ vũ họ tin vào khả năng nhận

thức của con người tiếp tục đi sâu khám phá những thuộc tính mới của vật chất Dovậy, nó có tác dụng thúc đẩy khoa học tự nhiên và nhất là vật lý học thoát ra khỏicuộc khủng hoảng vào cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX để tiến lên

- Định nghĩa vật chất vẫn còn nguyên giá trị, là tiêu chuẩn căn bản nhất đểphân biệt thế giới quan duy vật và thế giới quan duy tâm

Câu 3 Trên cơ sở những kiến thức đã học về triết học Mác - Lênin, anh (chị)hãy chứng minh vai trò quyết định của vật chất đối với ý thức và rút ra ý nghĩa đốivới bản thân?

Các thành tựu của khoa học tự nhiên hiện đại đã chứng minh được rằng,giới tự nhiên có trước con người; vật chất là cái có trước, còn ý thức là cái có sau;vật chất là tính thứ nhất, còn ý thức là tính thứ hai Vật chất tồn tại khách quan,

8

độc lập với ý thức và là nguồn gốc sinh ra ý thức Bộ óc người là một dạng vậtchất có tổ chức cao nhất, là cơ quan phản ánh để hình thành ý thức Ý thức tồn tạiphụ thuộc vào hoạt động thần kinh của bộ não trong quá trình phản ánh hiện thựckhách quan Sự vận động của thế giới vật chất là yếu tố quyết định sự ra đời củacái vật chất có tư duy là bộ óc người Thế giới khách quan, mà trước hết và chủ yếu

là hoạt động thực tiễn có tính xã hội - lịch sử của loài người là yếu tố quyết định nộidung mà ý thức phản ảnh

“Ý thức không bao giờ có thể là cái gì khác hơn là sự tồn tại được ý thức”2

Ý thức chỉ là hình ảnh của thế giới khách quan Sự phát triển của hoạt động thựctiễn cả về bề rộng và chiều sâu là động lực mạnh mẽ nhất quyết định tính phongphú và độ sâu sắc của nội dung của tư duy, ý thức con người qua các thế hệ, quacác thời đại từ mông muội tới văn minh, hiện đại Loài người nguyên thuỷ sốngbầy đàn dựa vào sản vật của thiên nhiên thì tư duy của họ cũng đơn sơ, giản dị nhưcuộc sống của họ Cùng với mỗi bước phát triển của sản xuất, tư duy, ý thức củacon người cũng ngày càng mở rộng, đời sống tinh thần của con người ngày càngphong phú Con người không chỉ ý thức được hiện tại , mà còn ý thức được cảnhững vấn đề trong quá khứ và dự kiến được cả trong tương lai, trên cơ sở kháiquất ngày càng sâu sắc bản chất, quy luật vận động, phát triển của tự nhiên, xã hội

và tư duy của họ Sự vận động, biến đổi không ngừng của thế giới vật chất, củathực tiễn là yếu tố quyết định sự vận động, biến đổi của tư duy, ý thức của conngười Khi sản xuất xã hội xuất hiện chế độ tư hữu, ý thức chính trị, pháp quyềncũng dần thay thế cho ý thức quần cư, cộng đồng thời nguyên thuỷ Trong nền sảnxuất tư bản, tính chất xã hội hoá của sản xuất phát triển là cơ sở để ý thức xã hộichủ nghĩa ra đời, mà đỉnh cao của nó là sự hình thành và phát triển không ngừng

lý luận khoa học của chủ nghĩa Mác - Lênin

* Ý nghĩa phương pháp luận và vận dụng

2 C Mác và Ph Ăngghen, toàn tập, Nxb CTQG, Hà Nội, 1995, tập 3, tr 37.

Nghiên cứu nắm vững nguồn gốc, bản chất về ý thức, mối quan hệ vật chất

-ý thức là cơ sở l-ý luận khoa học để khẳng định thế giới quan duy vật biện chứng,chống chủ nghĩa duy tâm và chủ nghĩa duy vật siêu hình trong giải quyết vấn đề cơbản của triết học và biết vận dụng linh hoạt lý luận khoa học đó vào trong hoạtđộng thực tiễn, giải quyết đúng đắn mối quan hệ khách quan - chủ quan đem lạihiệu quả trong hoát động thực tiễn

Câu 4 Phân tích nguồn gốc tự nhiên của ý thức? Theo anh (chị), kích thướccủa bộ óc người có phải là yếu tố quyết định đến trí tuệ của một người hay không?

xét về nguồn gốc tự nhiên, ý thức chỉ là thuộc tính của vật chất; nhưng

không phải của mọi dạng vật chất, mà là thuộc tính của một dạng vật chất sống có

tổ chức cao nhất là bộ óc người Óc người là khí quan vật chất của ý thức Ý thức

là chức năng của bộ óc người Mối quan hệ giữa bộ óc người hoạt động bìnhthường và ý thức là không thể tách rời Tất cả những quan niệm tách rời hoặc đồngnhất ý thức với óc người đều dẫn đến quan điểm duy tâm thần bí hoặc duy vật tầmthường Ý thức là chức năng của bộ óc người hoạt động bình thường Sinh lý và ýthức là hai mặt của một quá trình - quá trình sinh lý thần kinh trong bộ óc ngườimang nội dung ý thức, cũng giống như tín hiệu vật chất mang nội dung thông tin

Trái đất hình thành trải qua quá trình tiến hoá lâu dài dẫn đến sự xuất hiện

con người Đó cũng là lịch sử phát triển năng lực phản ánh của thế giới vật chất từ thấp đến cao, và cao nhất là trình độ phản ánh - ý thức Phản ánh là thuộc tính phổ

biến của mọi dạng vật chất, được biểu hiện trong sự liên hệ, tác động qua lại giữacác đối tượng vật chất với nhau Đó là sự tái tạo những đặc điểm của một hệ thốngvật chất này ở một hệ thống vật chất khác trong quá trình tác động qua lại củachúng Sự phản ánh phụ thuộc vào vật tác động và vật nhận tác động; đồng thời

luôn mang nội dung thông tin của vật tác động Đây là điều hết sức quan trọng để

làm sáng tỏ nguồn gốc tự nhiên của ý thức Các kết cấu vật chất càng phát triển thìthuộc tính phản ánh của nó càng được hoàn thiện

10

Lịch sử tiến hoá của thế giới vật chất đồng thời là lịch sử phát triển thuộctính phản ánh của vật chất Giới tự nhiên vô sinh có kết cấu vật chất đơn giản, do

vậy trình độ phản ánh đặc trưng của chúng là phản ánh vật lý, hoá học Đó là trình

độ phản ánh mang tính thụ động, chưa có sự định hướng, lựa chọn Giới tự nhiênhữu sinh ra đời với kết cấu vật chất phức tạp hơn, do đó thuộc tính phản ánh cũngphát triển lên một trình độ mới khác về chất so với giới tự nhiên vô sinh Đó là

trình độ phản ánh sinh học trong các cơ thể sống có tính định hướng, lựa chọn,

giúp cho các cơ thể sống thích nghi với môi trường để tồn tại Trình độ phản ánhsinh học của các cơ thể sống cũng bao gồm nhiều hình thức cụ thể cao thấp khácnhau tuỳ thuộc vào mức độ hoàn thiện, đặc điểm cấu trúc của các cơ quan chuyên

trách làm chức năng phản ánh: ở giới thực vật, là sự kích thích; ở động vật có hệ thần kinh, là sự phản xạ; ở động vật cấp cao có bộ óc, là tâm lý Tâm lý động vật là

trình độ phản ánh cao nhất của các loài động vật bao gồm cả phản xạ không cóđiều kiện và có điều kiện Tuy nhiên, tâm lý động vật chưa phải là ý thức, mà đó

vẫn là trình độ phản ánh mang tính bản năng của các loài động vật bậc cao, xuất

phát từ nhu cầu sinh lý tự nhiên trực tiếp của cơ thể động vật chi phối Mặc dù ởmột số loài động vật bậc cao, bước đầu đã có trí khôn, trí nhớ, biết "suy nghĩ" theocách riêng của chúng, nhưng theo Ph Ăngghen, đó chỉ là "cái tiền sử" duy nhất gợi

ý cho chúng ta tìm hiểu "bộ óc có tư duy của con người" đã ra đời như thế nào

Bộ óc người có cấu trúc đặc biệt phát triển, rất tinh vi và phức tạp, bao gồm

14 - 15 tỷ tế bào thần kinh Sự phân khu của não bộ và hệ thống dây thần kinh liên

hệ với các giác quan để thu nhận và xử lý thông tin từ thế giới khách quan vào não

bộ, hình thành những phản xạ có điều kiện và không có điều kiện, điều khiển cáchoạt động của cơ thể trong quan hệ với thế giới bên ngoài Ý thức là hình thứcphản ánh đặc trưng chỉ có ở con người và là hình thức phản ánh cao nhất của thếgiới vật chất Ý thức là sự phản ánh thế giới hiện thực bởi bộ óc con người Như

vậy, sự xuất hiện con người và hình thành bộ óc của con người có năng lực phảnánh hiện thực khách quan là nguồn gốc tự nhiên của ý thức.

Tuy vậy, sự ra đời của ý thức không phải chỉ là sản phẩm thuần tuý tự nhiênnhư các nhà duy vật trước đây quan niệm Sự phát triển của giới tự nhiên chỉ mới

tạo ra tiền đề vật chất có năng lực phản ánh, là nguồn gốc sâu xa của ý thức

Câu 5 Phân tích vai trò của lao động và ngôn ngữ đối với sự hình thành ýthức? Anh (chị) cần phải làm gì để phát triển ý thức của bản thân mình?

Hoạt động thực tiễn của loài người mới là nguồn gốc trực tiếp quyết định sự

ra đời của ý thức C Mác và Ph Ăngghen đã khẳng định: "Con người cũng có cả

"ý thức" nữa Song đó không phải là một ý thức bẩm sinh sinh ra đã là ý thức

"thuần tuý" Do đó, ngay từ đầu, ý thức đã là một sản phẩm xã hội, và vẫn là nhưvậy chừng nào con người còn tồn tại"3

Các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác khẳng định rằng, ý thức không những

có nguồn gốc tự nhiên mà còn là và chủ yếu là một hiện tượng mang bản chất xã hội Để tồn tại con người phải tạo ra những vật phẩm để thoả mãn nhu cầu của

mình Ph Ăngghen đã chỉ rõ những động lực xã hội trực tiếp thúc đẩy sự ra đời ýthức của con người: "Trước hết là lao động; sau lao động và đồng thời với lao động

là ngôn ngữ; đó là hai sức kích thích chủ yếu đã ảnh hưởng đến bộ óc của convượn, làm cho bộ óc đó dần dần biến chuyển thành bộ óc con người"4 Thông quahoạt động lao động cải tạo thế giới khách quan mà con người đã từng bước nhậnthức được thế giới, có ý thức ngày càng sâu sắc về thế giới đó Ý thức hình thànhkhông phải là quá trình con người tiếp nhận thụ động các tác động từ thế giớikhách quan vào bộ óc của mình, mà chủ yếu từ hoạt động thực tiễn, con người sửdụng công cụ lao động tác động vào đối tượng hiện thực bắt chúng phải bộc lộthành những hiện tượng, những thuộc tính, kết cấu nhất định, tác động vào bộ óc

3 C Mác và Ph Ăngghen, toàn tập, Nxb CTQG, Hà Nội, 1994, tập 3, tr 43.

4 C Mác và Ph Ăngghen, toàn tập, Nxb CTQG, Hà Nội, 1994, tập 20, tr 646.

12

để con người phân loại, nhận biết nó ngày càng sâu sắc Ph Ăngghen đã khẳngđịnh: "Nhưng cùng với sự phát triển của bàn tay thì từng bước một đầu óc cũngphát triển, ý thức xuất hiện, trước hết về những điều kiện của các kết quả có íchthực tiễn và về sau, là về những quy luật tự nhiên, chi phối các hiệu quả có íchđó"5

Trải qua quá trình hoạt động thực tiễn lâu dài, trong những điều kiện hoàn cảnhkhác nhau, với nhiều loại đối tượng khác nhau; cùng với sự phát triển của tri thứckhoa học, các phương pháp tư duy khoa học cũng dần được hình thành, phát triểngiúp nhận thức lý tính của loài người ngày càng sâu sắc Nhận thức lý tính phát triểnlàm cho ý thức ngày càng trở nên năng động, sáng tạo hơn Ý thức không chỉ là sự

phản ánh tái tạo mà còn chủ yếu là sự phản ánh sáng tạo hiện thực khách quan Thông

qua thực tiễn những sáng tạo trong tư duy được con người hiện thực hoá, cho ra đời

nhiều vật phẩm chưa có trong tự nhiên Đó là "giới tự nhiên thứ hai" in đậm dấu ấn của

bàn tay và khối óc con người

Là phương thức tồn tại cơ bản của con người, lao động mang tính xã hội đãlàm nảy sinh nhu cầu giao tiếp, trao đổi kinh nghiệm giữa các thành viên trong xãhội Từ nhu cầu đó, bộ máy phát âm, trung tâm ngôn ngữ trong bộ óc con ngườiđược hình thành và hoàn thiện dần Ph Ăngghen viết: "Đem so sánh con người vớicác loài vật, người ta sẽ thấy rõ rằng ngôn ngữ bắt nguồn từ lao động và cùng pháttriển với lao động, đó là cách giải thích duy nhất đúng về nguồn gốc của ngônngữ"6

Ngôn ngữ là hệ thống tín hiệu vật chất mang nội dung ý thức Nó xuất hiệntrở thành "vỏ vật chất" của tư duy; là hiện thực trực tiếp của ý thức; là phương thức

để ý thức tồn tại với tư cách là sản phẩm xã hội - lịch sử Cùng với lao động, ngônngữ có vai trò to lớn đối với sự tồn tại và phát triển của ý thức Ngôn ngữ (tiếng

5 C Mác và Ph Ăngghen, toàn tập, Nxb CTQG, Hà Nội, 1994, tập 20, tr 476.

6 C Mác và Ph Ăngghen, toàn tập, Nxb CTQG, Hà Nội, 1994, tập 20, tr 645.

nói và chữ viết) vừa là phương tiện giao tiếp, đồng thời vừa là công cụ của tư duy.Nhờ ngôn ngữ con người có thể khái quát, trừu tượng hoá, suy nghĩ độc lập, táchkhỏi sự vật cảm tính Cũng nhờ có ngôn ngữ mà con người có thể giao tiếp trao đổi

tư tưởng với nhau, lưu giữ, kế thừa những tri thức, kinh nghiệm phong phú của xãhội tích luỹ được qua các thế hệ, các thời kỳ lịch sử Ý thức là một hiện tượng cótính xã hội, do đó không có phương tiện trao đổi xã hội về mặt ngôn ngữ thì ý thứckhông thể hình thành và phát triển được

Như vậy, lao động và ngôn ngữ là hai sức kích thích chủ yếu làm chuyển biếndần bộ óc của loài vượn người thành bộ óc con người và tâm lý động vật thành ý thứccon người Ý thức là sự phản ánh hiện thực khách quan bởi bộ óc của con người.Nhưng không phải cứ có thế giới khách quan và bộ óc người là có ý thức, mà phải đặt

chúng trong mối quan hệ với thực tiễn xã hội Ý thức là sản phẩm xã hội, một hiện

tượng xã hội đặc trưng của loài người

Xem xét nguồn gốc tự nhiên và nguồn gốc xã hội của ý thức cho thấy, ý thứcxuất hiện là kết quả của quá trình tiến hoá lâu dài của giới tự nhiên, đồng thời là kếtquả trực tiếp của thực tiễn xã hội - lịch sử của con người Trong đó, nguồn gốc tựnhiên là điều kiện cần, còn nguồn gốc xã hội là điều kiện đủ để ý thức hình thành, tồntại và phát triển Nếu chỉ nhấn mạnh mặt tự nhiên mà quên đi mặt xã hội, hoặc ngượclại chỉ nhấn mạnh mặt xã hội mà quên đi mặt tự nhiên của nguồn gốc ý thức đều dẫnđến những quan niệm sai lầm, phiến diện của chủ nghĩa duy tâm hoặc siêu hình,không thể hiểu được thực chất của hiện tượng ý thức, tinh thần của loài người nóichung, cũng như của mỗi người nói riêng Chính vì và chỉ vì có hoạt động thực tiễnphong phú của loài người mà ý thức mới hình thành và khẳng định sức mạnh sáng tạocủa nó Với ý nghĩa đó, ý thức được quan niệm có bản chất xã hội - lịch sử Nghiêncứu nguồn gốc của ý thức cũng là một cách tiếp cận để hiểu rõ bản chất của ý thức

14

Câu 6 Anh (chị) hãy phân tích tính độc lập tương đối của ý thức và rút ra ýnghĩa đối bản thân ?

Ý thức là hình ảnh chủ quan về thế giới khách quan Về nội dung mà ý thức

phản ánh là khách quan, còn hình thức mà nó phản ánh là chủ quan Ý thức là cáivật chất ở bên ngoài "di chuyển" vào trong đầu óc của con người và được cải biến

đi ở trong đó Kết quả phản ánh của ý thức tuỳ thuộc vào nhiều yếu tố: đối tượngphản ánh, điều kiện lịch sử - xã hội, phẩm chất, năng lực, kinh nghiệm sống củachủ thể phản ánh Cùng một đối tượng vật chất nhưng với các chủ thể khác nhau,

có đặc điểm tâm lý, tri thức, kinh nghiệm, thể chất khác nhau, trong những hoàncảnh lịch sử khác nhau thì kết quả phản ánh trong ý thức cũng rất khác nhau Ph.Ăngghen đã từng chỉ rõ: "Trên thực tế, bất kỳ phản ánh nào của hệ thống thế giớivào trong tư tưởng cũng đều bị hạn chế về mặt khách quan bởi những điều kiệnlịch sử, và về mặt chủ quan bởi đặc điểm về thể chất và tinh thần của tác giả"7.Trong ý thức chủ thể, sự phù hợp giữa tri thức và khách thể chỉ là tương đối, biểutượng về thế giới khách quan có thể đúng đắn hoặc sai lầm, và cho dù phản ánhchính xác đến đâu thì đó cũng chỉ là sự phản ánh gần đúng

Ý thức có đặc tính tích cực, sáng tạo gắn bó chặt chẽ với thực tiễn xã hội.

Đây là một đặc tính căn bản để phân biệt trình độ phản ánh ý thức người với trình

độ phản ánh tâm lý động vật Ý thức không phải là kết quả của sự phản ánh ngẫunhiên, đơn lẻ, thụ động thế giới khách quan Trái lại, đó là kết quả của quá trìnhphản ánh có định hướng, mục đích rõ rệt Là hiện tượng xã hội, ý thức hình thành,tồn tại và phát triển luôn gắn liền với hoạt động thực tiễn xã hội phong phú Thếgiới không thoả mãn con người và con người đã quyết định biến đổi thế giới bằnghoạt động thực tiễn đa dạng, phong phú của mình Thông qua thực tiễn, con ngườilàm biến đổi thế giới và qua đó chủ động khám phá sâu, rộng các đối tượng phảnánh Ý thức phản ánh ngày càng sâu sắc, từng bước xâm nhập các tầng bản chất,

7 C Mác và Ph Ăngghen, toàn tập, Nxb CTQG, Hà Nội, 1994, tập 20, tr 57

quy luật, điều kiện đem lại hiệu quả hoạt động thực tiễn Trên cơ sở đó, bằngnhững thao tác của tư duy trừu tượng sẽ đem lại những tri thức mới để chỉ đạo hoạtđộng thực tiễn chủ động cải tạo thế giới trong hiện thực, sáng tạo ra "thiên nhiên

thứ hai" in đậm dấu ấn của con người Như vậy, sáng tạo là đặc trưng bản chất nhất của ý thức Ý thức phản ánh hiện thực khách quan vào bộ óc người, song đây là

sự phản ánh đặc biệt, gắn liền với thực tiễn sinh động cải tạo thế giới khách quan theonhu cầu của con người

Phản ánh ý thức là quá trình thống nhất của ba mặt: Một là, trao đổi thông tin

giữa chủ thể và đối tượng phản ánh Đây là quá trình mang tính hai chiều, có định

hướng và chọn lọc các thông tin cần thiết Hai là, mô hình hoá đối tượng trong tư

duy dưới dạng hình ảnh tinh thần Thực chất đây là quá trình "sáng tạo lại" hiệnthực của ý thức theo nghĩa: mã hoá các đối tượng vật chất thành các ý tưởng tinh

thần phi vật chất Ba là, chuyển hoá mô hình từ tư duy ra hiện thực khách quan, tức

quá trình hiện thực hoá tư tưởng, thông qua hoạt động thực tiễn biến cái quan niệmthành cái thực tại, biến các ý tưởng phi vật chất trong tư duy thành các dạng vậtchất ngoài hiện thực Để thúc đẩy quá trình chuyển hoá này, con người cần sángtạo đồng bộ nội dung, phương pháp, phương tiện, công cụ phù hợp để tác động vàohiện thực khách quan nhằm thực hiện mục đích của mình

Từ kết quả nghiên cứu nguồn gốc và bản chất của ý thức cho thấy: Ý thức là hình thức phản ánh cao nhất riêng có của óc người về hiện thực khách quan trên

cơ sở thực tiễn xã hội - lịch sử

Ý thức không phải là cái không thể nhận thức được như chủ nghĩa duy tâmquan niệm, nhưng nó cũng không phải cái tầm thường như người duy vật tầmthường gán cho nó Thực chất, ý thức chỉ là thuộc tính phản ánh của một dạng vậtchất đặc biệt là bộ óc người; nói cách khác, chỉ có con người mới có ý thức Loàingười xuất hiện là kết quả của lịch sử vận động, phát triển lâu dài của thế giới vậtchất Cấu trúc hoàn thiện của bộ óc người là nền tảng vật chất để ý thức hoạt động;

16

cùng với hoạt động thực tiễn và đời sống xã hội phong phú tạo động lực mạnh mẽthúc đẩy ý thức hình thành và không ngừng phát triển Không có bộ óc của conngười, không có hoạt động thực tiễn xã hội thì không thể có ý thức Sáng tạo làthuộc tính đặc trưng bản chất nhất của ý thức Sức sáng tạo của ý thức trong tinhthần và sức sáng tạo của con người trong thực tiễn khác nhau về bản chất nhưngchỉ là những biểu hiện khác nhau của năng lực sáng tạo, khẳng định sức mạnh củacon người trong nhận thức và cải tạo thế giới

Câu 7 Phân tích cơ sở lý luận của nguyên tắc toàn diện trong triết học Mác Lênin?

-Nguyên tắc toàn diện trong hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn làmột trong những nguyên tắc phương pháp luận cơ bản, quan trọng của phép biệnchứng duy vật Cơ sở lý luận của nguyên tắc toàn diện là nguyên lý về mối liên hệphổ biến Nguyên tắc toàn diện đòi hỏi, muốn nhận thức được bản chất của sự vật,hiện tượng chúng ta phải xem xét sự tổn tại của nó trong mổì liên hệ qua lại giữacác bộ phận, yếu tố, thuộc tính khác nhau trong tính chỉnh thể của sự vật, hiệntượng ấy và trong mối liên hệ qua lại giữa sự vật, hiện tượng đó với sự vật, hiệntượng khác; tránh cách xem xét phiến diện, một chiểu Nguyên tắc toàn diện đòihỏi phải xem xét, đánh giá từng mặt, từng mối liên hệ, và phải nắm được đâu làmối liên hệ chủ yếu, bản chất quy định sự vận động, phát triển của sự vật, hiệntượng; tránh chủ'nghĩa chiết trung, kết hợp vô nguyên tắc các mõi liên hệ; tránhsai lầm của thuật ngụy biện, coi cái cơ bản thành cái không cơ bản, không bản chấtthành bản chất hoặc ngược lại, dản đến sự nhận thức sai lệch, xuyên tạc bản chất

sự vật, hiện tượng

Câu 8 Phân tích cơ sở lý luận của nguyên tắc phát triển trong triết học Mác

- Lênin?

Nguyên tắc phát triển cũng là một trong những nguyên tắc phương pháp luận

cơ bản, quan trọng của hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn Cơ sỏ lý luậncủa nguyên tắc phát triển là ngùyên lý về sự phát triển của phép biện chứng duyvật, Theo đó, phát triển là sự vận động tiến lên từ thấp đến cao, từ đơn giản đếnphức tạp, từ kém hoàn thiện đến hoàn thiện hơn Phát triển là một trường hợp đặcbiệt của sự vận động và trong sự phát triển sẽ nảy sinh những tính quy định mới,cao hơn về chất, nhờ đó, làm cho cơ cấu tổ chớc, phương thức tồn tại và vận độngcủa sự vật, hiện tượng cùng chức năng của nó ngày càng hoàn thiện hơn Do vậy,

để nhận thức được sự tự vận động, phát triển của sự vật, hiện tượng chúng ta phảithấy được sự thống nhất giữa sự biến đổi về lượng với sự biến đổi về chất trongquá trình phát triển; phải chỉ ra được nguồn gốc và động lực bên trong, nghĩa làtìm ra và biết cách giải quyết mâu thuẫn; phải xác định xu hướng phát triển của sựvật, hịện tượng do sự phủ định biện chứng quy định; coi phủ định là tiền đề cho sự

ra đời của sự vật, hiện tượng mới; sự vật, hiện tượng mới ra đòi phù hợp với quyluật vận động và phát triển, bởi vậy phải ủng hộ cái mới, cái tiến bộ

Câu 9 Anh (chị) hãy phân tích những yêu cầu của nguyên tắc toàn diệntrong Mác - Lênin và liên hệ với thực tiễn đổi mới ở Việt Nam hiện nay?

Trong nhận thức, nguyên tắc toàn diện là yêu cầu tất yếu của phương pháptiếp cận khoa học, cho phép tính đến mọi khả năng của vận độrig, phát triển có thể

có của sự vật, hiện tượng đang nghiên cứu, nghĩa là cần xem xét sự vật, hiện tượngtrong một chỉnh thể thống nhất với tất cả các mặt, các bộ phận, các yếu tố, cácthuộc tính, cùng các mõi liên hệ của chúng "Muốn thực sự hiểu được sự vật, cầnphải nhìn bao quát và nghiên cứu tất cả các mặt, tất cả các mối liên hệ và "quan hệ

gián tiếp" của sự vật đó"', phải tính đến "tổng hòa những quan hệ muôn vẻ của sự

vật ấy với những sự vật khác"8 Tuy nhiên, cũng theo V.I.Lênin, chúng ta không

8 V.I.Lênin t.29, tr 239.

18

thể làm được điều đó hoàn toàn đầy đủ, nhưng sự cần thiết phải xem xét tất cả mọimặt sẽ đề phòng không phạm sai lầm và cứng nhắc, sô dĩ chúng ta không làmđược điều đó hoàn toàn đầy đủ bỏi trong quá trình vận động, phát triển, sự vật,hiện tượng phải trải qua nhiểu giai đoạn tồn tại, phát triển khác nhau, trong mỗigiai đoạn đó không phải lúc nào sự vật, hiện tượng cũng bộc lộ tất cả các mốì liên

hệ bên trong và bên ngoài của nó Hơn nữa, tất cả nhũng môi liên hệ ấy chỉ đượcbiểu hiện ra trong những diều kiện nhất định Và bản thân con người, những chủthể nhận thức với những phẩm chất và năng lực của mình luôn bị chế ưóc bỏinhững điểu kiện xã hội lịch sử, do đó không thể bao quát được hết những ЛШ liên

hệ bên trong và bên ngoài các sự vật, hiện tượng

Nguyên tắc toàn diện còn đòi hỏi, để nhận thức được sự vật, hiện tượngchúng ta cần xem xét nó trong mối liên hệ với nhu cầu thực tiễn của con người

Mốì liên hệ giữa sự vật, hiện tượng với nhu cầu của con người Tất đa dạng, trong

mỗi hoàn cảnh nhất định, con người chỉ phản ánh một sô" mối liên hệ nào đó của

sự vật, hiện tượng phù hợp với nhu cầu nhất định của mình, nên nhận thức của connguòi về sự vật, hiện tượng mang tính tương đối, không đầy đủ, trọn vẹn Nắmđược điều đó sẽ tránh tuyệt đốĩ hóa những tri thức ,đã có về sự vật, hiện tượng vàtránh* coi những tri thức đã có là những chân lý bất biến, tuyệt đối, cuối cùng, về

sự vật, hiện tượng mà không bổ sung, phát triển Bởi vậy, khi xem xét toàn diệntất cả các mặt của những mối quan hệ của sự vật, hiện tượng phải chú ý đến sựphát triển cụ thể của các quan hệ đó Chỉ có như vậy mới thấy được vai trò của cácmặt trong từng giai đoạn cũng như của toàn bộ quá trình vận động, phát triển củatừng môi quan hệ cụ thể của sự vật, hiện tượng Theo V.I.Lênín, phép biện chứngđòi hỏi người ta phải chú ý đến tất cả các mặt của những mối quan hệ trong sựphát triển cụ thể của những mối quan hệ đó, chứ không phải lấy một mẩu ở chỗnày, một mẩu ở chỗ kia Như vậy xem xét toàn diện nhưng không "bình quân, dànđều" mà có "trọng tâm, trọng điểm", phải tìm ra vị trí từng mặt, từng yếu tố, từng

môì liên hệ ấy trong tổng thể của chúng, phải từ tri thức về nhiều mặt, nhiều mốìliên hệ của sự vật, hiện tượng để khái quát, rút ra mốì liên hệ chủ yếu nhất, bản.chất nhất, quan trọng nhất chi phối sự tồn tại và phát triển của'chúng.

Nguyên tắc toàn diện đối lập với cách nhìn phiến diện, một chiều; đôì lập vớichủ nghĩa chiết trung và thuật ngụy biện Chủ nghĩa chiết trung cũng chú ý đếnnhiều mặt, nhiều mối liên hệ của sự vật, hiện tượng nhưng không rút ra được mặtbản chất, mối liên hệ cơ bản của sự vật, hiện tượng, mà xem xét bình quân, kếthợp vô nguyên tắc các mối liên hệ khác nhau, tạo thành một mớ hỗn tạp các sựkiện, cuối cùng sẽ lúng túng, mất phương hướng và bất lực trước chúng Thuậtngụy biện đưa cái không cơ bản thành cái cơ bản, cái không bản chất thành cái bảnchất Cả chủ nghĩa chiết trung và thuật ngụy biện đều là những biểu hiện củaphương pháp luận sai lẩm trong việc xem xét các sự vật, hiện tượng Sự khác nhaugiữa chủ nghĩa chiết trung và thuật ngụy biện với phép biện chứng duy vật nằm ởchỗ, nếu thuật ngụy biện và chủ nghĩa chiết trung áp dụng chủ quan tính linh hoạttoàn diện, phổ biến của các khái niệm, thì phép biện chứng duy vật phản ánh sựvận động, phát triển trong tính toàn diện của quá trình vật chất và sự thống nhấtcủa quá trình đó Từ những phân tích trên cho thấy, lôgíc của quá trình hình thànhquan điểm toàn diện trong nhận thức, xem xét sự vật, hiện tượng sẽ phải trải quanhiều giai đoạn, cơ bản là đi từ quan niệm ban đầu về cái toàn thể đến nhận thứcmỗi mặt, mỗi mối liên hệ cụ thể của sự vật, hiện tượng rồi đến nhận thức nhiềumặt, nhiều mẽĩ liên hệ của sự vật, hiện tượng đó và cuối cùng đi tới khái quátnhững tri thức phong phú đó để rút ra tri thức vể bản chất của sự vật, hiện tượng

Từ quan điểm toàn diện trong nhận thức, chúng ta rút ra cách nhìn đồng bộtrong hoạt động thực tiễn Theo đó, muốn cải tạo sự vật, hiện tượng phải áp dụngđồng bộ một hệ thống các biện pháp, các phương tiện khác nhau để tác động làmthay đổi các mặt, các mối liên hệ tương ứng của sự vật, hiện tượng Song trongtừng bước, từng giai đoạn phải nắm đúng khâu trọng tâm, then chốt để tập trung

20

lực lượng giải quyết Trước đây, trong giai đoạn cách mạng dẩn tộc, dân ehủ, trên

cơ sỏ phân tích toàn điện bản chất xã hội Việt Nam là thuộc địa, nửa phong kiến,Đảng tá chỉ rõ hai mâu thuẫn cơ bản của xã hội Việt Nam là mâu thuẫn giữa dântộc ta vói đế quốc xâm lược và mâ.u thuẫn giũa nhân dân ta, mà trước hết là nôngdân với giai cấp dịa chủ, phong kiến Trong đó, mâu thuẫn giữa nhân dân với đếquốc xâm lược và bọn tay sai phản bội dân tộc là mâu thuẫn chủ yếu, cần tập trunglực lượng giải quyết, sau đó giải quyết các mâu thuẫn khác Nhờ đó, cuộc cáchmạng dân tộc, dân chủ nhân dân dưổì sự lãnh đạo của Đảng đã giành thắng lợi trọnvẹn Ngày nay, trong quá trình lãnh đạo nhân dân ta thực hiện công cuộc đổi mớiđất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa, trên cơ sâ nhấn mạnh tính tất yếu phảiđổi mới cả lĩnh vực kinh tế và lĩnh vực chính trị, Đảng ta luôn xác định phát triểnkinh tế là trung tâm, xây dựng Đảng là then chốt Thực tiễn quá trình đổi mãi vừaqua đã chứng minh tính đúng đắn của những quan điểm đó

Trong mọi hoạt động cần quán triệt nguyên tắc toàn diện Việc nghiên cứutrong các ngành khoa học tự nhiên không tách rời nhau, ngược lại phải trong mốiliên hệ vỏi nhau, thâm nhập vào nhau Có nhiều sự vật, hiện tượng đòi hỏi phải có

sự nghiên cứu hên ngành giữa các khoa học Trong lĩnh vực xã hội, nguyên tắctoàn diện cũng có vai trò quan trọng Chúng ta không thể hiểu được bản chất mộthiện tượng xã hội nếu tách nó ra khỏi những môi liên hệ, những sự tác động qualại vâi các hiện tượng xă hội khác Trong thòi kỳ đẩy mạnh toàn diện công cuộcđổi mới của cách mạng Việt Nam hiện nay, nếu không phân tích toàn diện nhữngmối liên hệ tác động, sẽ không đánh giá đúng tình hình và nhiệm vụ cụ thể của đấtnước trong từng giai đoạn cụ thể và do vậy không đánh giá hết những khó khăn,những thuận lợi trong việc thực hiện nhiệm vụ xây dựng đất nước theo mục tiêudân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh

Câu 10 Anh (chị) hãy phân tích những yêu cầu của nguyên tắc phát triển,nguyên tắc lịch sử - cụ thể và rút ra ý nghĩa đối với bản thân ?

Nguyên tắc phát triển yêu cầu, khi xem xét sự vật, hiện tượng, phải đặt nótrong trạng thái vận động, biến đổi, chuyển hóa để không chỉ nhận thớc sự vật,hiện tượng trong trạng thái hiện tại, mà còn phải thấy được khuynh hướng pháttriển của nó trong tương lai, nghĩa là phải phân tích để làm rõ những biến đổi của

sự vật, hiện tượng, khái quát những hình thức biểu hiện của sự biến đổi đó để tìm

ra khuynh hướng biến đdi chính của nó Để xem xét sự vật, hiện tượng trong sựvận động và phát triển; để phát hiện ra các quy luật quy định sự chuyển hóa vềchất của nó; để xem xét sự vật, hiện tượng trong giai đoạn phát triển này sang giaiđoạn phát triển khác, cần phải chỉ ra nguồn gốc, động lực của sự phát triển là mâuthuẫn Điều quan trọng là phải xem xét sự vật, hiện tượng trong sự thống nhất giữacác mặt đối lập; phát hiện những khuynh hướng mâu thuẫn bên trong, vốn có và

sự đấu tranh giữa những khuynh hướng ấy "Điều kiện của một sự nhận thức vể tất

cả các quá trình của thế giới trong "sự tự vận động" của chúng, trong sự phát triển tự

phát của chúng, trong đời sống sinh động của chúng là sự nhận thức chúng vớitính cách là sự thống nhất của các mặt đốì lập"!

Gách xem xét sự vật, hiện tượng trong sự thống nhất giữa các mặt đối lập;phát hiện những khuynh hướng mâu thuẫn bên trong, vôn có và sự đấu tranh giữanhững khuynh hướng ấy có vai trò quan trọng không những trong nhận thức sựvật, hiện tượng với tính cách là đối tưựng nhận thức đang vận động, phát triển, màcòn có vai trò quan trọng trong việc giải thích toàn bộ sự đa dạng của các thuộctính khác và đối lập nhau vốn eó trong các trạng thái khác nhau về chất của chúng;

có vai trò quan trọng để chỉ ra những chuyển hóa từ trạng thái về chất này sangtrạng thái vể chất khác và sang mặt đối lập với nó

22

Nguyên tắc phát triển yêu cầu, phải nhận thức sự phát triển là quá trình trảiqua nhiều giai đoạn, từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp, từ kém hoàn thiệnđến hoàn thiện hơn Mỗi giai đoạn phát triển lại có những đặc điểm, tính chất, hìnhthức khác nhau; bởi vậy, phải có sự phân tích cụ thể để tìm ra những hình thức tácđộng phù hợp hoặc để thúc đẩy, hoặc để hạn chế sự phát triển đó.

Nguyên tắc phát triển đòi hỏi trong hoạt động nhận thức và hoạt động thựctiễn phải nhạy cảm với cái mới, sớm phát hiện ra cái mói, ủng hộ cái mói hợp quyluật, tạo điều kiện cho cái mới đó phát triển thay thế cái cũ; phải chống lại quanđiểm bảo thủ, trì trệ V.V Sự thay thế cái cũ bằng cái mới diễn ra rất phức tạp bởicái mói phải đấu tranh chồng lại cái cũ, chiến thắng cái cữ Trong quá trình đó,nhiểu khi cái mới hđp quy luật chịu thất bại tạm thòi, tạo nên con đường phát triển

quanh co, phức tạp Nhận thức được như vậy sẽ vững tin ở cái mói, tìm mọi cách

vượt q'ua cản trở trên con đưòng phát triển, tạo điều kiện cho cái mối chiến thắngcái cũ Trong quá trình thay thế cệi cũ phải biết kế thừa dưới dạng lọc bỏ và cảitạo nhũng yếu tố tích cực đă đạt được, phát triển sáng tạo chúng trong cái mới.Vận dụng nguyên tắc phát triển vào việc nhận thức về con đường tiến lên xã-hội chủ nghĩa ở nưâc ta có 'ý nghĩa đặc biệt quan trọng Trên cơ sở phân tích xuhướng phát triển của thời đại và điểu kiện cụ thể của nước ta, Đảng ta luôn kiênđịnh con đưòng tiến lên chủ nghĩa xã hội với mục tiêu "dân giàu, nước mạnh, xãhội công bằng, dân chủ, văn minh" Nước ta tiến lên chủ nghĩa xã hội từ một nểnkinh tế phổ biến là sản xuất nhỏ, tụt hậu quá xa so với các nước trên thế giốì, vìvậy phải đẩy nhanh tốc độ phát triển kinh tế Tuy nhiên, trong quá trình phát triểnkinh tế, Đảng ta luôn chú ý đến vân để xã hội, từng bưôc giải quyết vấn đề côngbằng xã hội, đồng thời phải bảo vệ môi trưòng nhằm đảm bảo phát triển một cáchbền vững

Trong suốt thời kỳ quá độ, cũng như từng giai đoạn phát triển của đất nưóc,Đảng ta luôn chú ý phát hiện ra các mâu thuẫn và tìm ra phương hưđng giải quyết

mâu thuẫn để phát triển của đất nước Trong thời kỳ quá độ là một thời kỳ đấutranh phức tạp của dân tộc ta với các thế lực thù địch, là thòi kỳ đấu tranh giữa cáimới vói cái cũ và cái mới sẽ từng bước chiến thắng cái cũ Đảng ta cũrip xác địnhđộng lực phát triển đất nước trong thòi kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội về nội lực,

là đại đoàn kết toàn dân, trên cơ sở liên minh giữa công nhân, nông dân và đội ngũtrí thức do Đảng ta lãnh đạo; là kết hợp hài hòa các lợi ích cá nhân, tập thể và xãhội; phát huy mọi tiềm năng và các nguồn lực của các thành phần kinh tế vềngoại lực, là sức mạnh của thời đại, sức mạnh đoàn kết quốc tế Trong đó, nội lực

là quyết định, ngoại lực là quan trọng, gắn kết với nhau thành sức mạnh tổng hợp

và chất tạo nên sự vận động liên tục Tùy vào sự vật, hiện tượng, tùy vào mâuthuẫn vốn có của chúng và vào điều kiện, trong đó diễn ra sự thay đổi về chất của

sự vật, hiện tượng mà có nhiều hình thức bước nhảy

Câu 12 Phủ định biện chứng là gì? Phân tích các tính chất của phủ định biệnchứng Theo anh (chị), trong xây dựng và phát triển đất nước, chúng ta cần kế thừanhững gì?

Phủ định biện chứng là khái niệm dùng để chỉ sự phủ định làm tiền đề, tạo

điều kiện cho sự phát triển Phủ định biện chứng làm cho sự vật, hiện tượng mới ra

24

đời thay thế sự vật, hiện tượng cũ và là yếu tố liên hệ giữa sự vật, hiện tượng cũvới sự vật, hiện tượng mới Phủ định biện chứng là tự phủ định, tự phát triển của sựvật, hiện tượng; là “mắt xích” trong “sợi dây chuyền” dẫn đến sự ra đời của sự vật,hiện tượng mới, tiến bộ hơn so với sự vật, hiện tượng cũ

Phủ định biện chứng có tính khách quan (sự vật, hiện tượng tự phủ định mình

do mâu thuẫn bên trong nó gây ra), tính kế thừa (loại bỏ các yếu tố không phù hợp

và cải tạo các yếu tố của sự vật, hiện tượng cũ còn phù hợp để đưa vào sự vật, hiệntượng mới) Phủ định biện chứng còn có tính phổ biến (diễn ra trong mọi lĩnh vực

tự nhiên, xã hội và tư duy); tính đa dạng, phong phú của phủ định biện chứng thểhiện ở nội dung, hình thức của nó Đặc điểm cơ bản của phủ định biện chứng là saumột số (ít nhất là hai) lần phủ định, sự vật, hiện tượng phát triển có tính chu kỳtheo đường xoáy ốc mà thực chất của sự phát triển đó là sự biến đổi, trong đó giaiđoạn sau vẫn bảo tồn những gì tích cực đã được tạo ra ở giai đoạn trước Với đặcđiểm này, phủ định biện chứng không chỉ khắc phục hạn chế của sự vật, hiệntượng cũ; mà còn gắn chúng với sự vật, hiện tượng mới; gắn sự vật, hiện tượngđược khẳng định với sự vật, hiện tượng bị phủ định Vì vậy, phủ định biện chứng

là vòng khâu tất yếu của sự liên hệ và sự phát triển

Kế thừa biện chứng là khái niệm dùng để chỉ việc sự vật, hiện tượng mới ra

đời vẫn giữ lại có chọn lọc và cải tạo yếu tố còn thích hợp để chuyển sang chúng;loại bỏ các yếu tố không còn thích hợp của sự vật, hiện tượng cũ đang gây cản trởcho sự phát triển của sự vật, hiện tượng mới Đặc điểm của kế thừa biện chứng làduy trì các yếu tố tích cực của sự vật, hiện tượng bị phủ định dưới dạng vượt bỏ,các yếu tố chọn giữ lại sẽ được cải tạo, biến đổi để phù hợp với sự vật, hiện tượngmới Giá trị của sự kế thừa biện chứng chịu sự quy định bởi vai trò của yếu tố phùhợp được kế thừa; do vậy, việc giữ lại yếu tố tích cực của sự vật, hiện tượng bị phủđịnh làm cho sự vật, hiện tượng mới có chất giàu có hơn, phát triển cao hơn, tiến

bộ hơn Kế thừa biện chứng đối lập với kế thừa siêu hình – là việc đối tượng giữ lại

nguyên si những gì bản thân nó đã có ở giai đoạn phát triển trước, không tự mình

rũ bỏ những yếu tố đã tỏ ra lạc hậu hết thời, không còn phù hợp, thậm chí cònngáng đường, ngăn cản sự phát triển tiếp theo của chính nó, của đối tượng mới

Câu 13 Phân tích quan điểm của triết học Mác – Lênin về mối quan hệ giữanguyên nhân và kết quả? Từ đó, anh (chị) hãy lý giải nguyên nhân dẫn đến tìnhtrạng tắc đường ở thủ đô Hà Nội và chỉ ra đâu là nguyên nhân chủ yếu?

Nhận thức về sự tác động, tương tác giữa các mặt, các yếu tố hoặc giữa các sựvật, hiện tượng với nhau như là nguyên nhân cuối cùng dẫn đến sự xuất hiện củacác mặt, các yếu tố, các sự vật, hiện tượng mới về chất, chính là khâu quyết địnhdẫn đến việc phát hiện ra tính nhân quả như là yếu tố quan trọng của mối liên hệphổ biến

Nguyên nhânlà phạm trù chỉ sự tác động lẫn nhau giữa các mặt trong một sự vật hoặc giữa các sự vật với nhau, gây ra một biến đổi nhất định nào đó Còn kết quả là phạm trù chỉ những biến đổi xuất hiện do tác động lẫn nhau giữa các mặt

trong một sự vật hoặc giữa các sự vật với nhau gây ra

Nhận thức về nguyên nhân, kết quả như trên vừa giúp khắc phục được hạnchế coi nguyên nhân của mỗi sự vật, hiện tượng, trong những điều kiện nhất định,nằm bên ngoài sự vật, hiện tượng đó; vừa khắc phục được thiếu sót coi nguyênnhân cuối cùng của sự vận động, chuyển hóa của toàn bộ thế giới vật chất nằmngoài nó, trong lực lượng phi vật chất nào đó

Mối liên hệ nhân quả có tính khách quan, phổ biến và tất yếu Phê phán quanniệm sai lầm của triết học duy tâm về tính chất của mối liên hệ nhân quả,

Ph.Ăngghen nhấn mạnh “Hoạt động của con người là hòn đá thử vàng của tính

nhân quả”9 Trên thực tế, con người không chỉ quan sát thấy hiện tượng này sauhiện tượng kia, mà còn có thể tự mình gây ra hiện tượng, quá trình nhất định trong

9 C.Mác và Ph.Ăngghen, Toàn tập, tập 20, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2004, tr 719.

26

thực nghiệm khoa học, giống như hiện tượng, quá trình ấy xẩy ra trong tự nhiên.

Từ quan niệm cho rằng, mọi sự vật, hiện tượng trong tự nhiên, xã hội và tư duyđều được gây nên bởi những nguyên nhân nhất định, trong đó có cả những nguyênnhân chưa được nhận thức, phép biện chứng duy vật rút ra nguyên tắc quyết địnhluận hết sức quan trọng của nhận thức khoa học Từ quan niệm kết quả do nguyênnhân sinh ra còn phụ thuộc vào những điều kiện, hoàn cảnh nhất định, phép biệnchứng duy vật cho rằng, một nguyên nhân nhất định trong hoàn cảnh nhất định chỉ

có thể gây ra một kết quả nhất định; bởi vậy, nếu các nguyên nhân càng ít khácnhau bao nhiêu, thì các kết quả do chúng gây ra cũng ít khác nhau bấy nhiêu Quan niệm duy vật biện chứng về mối quan hệ nhân quả không cứng nhắc,tĩnh tại Trong quá trình vận động, phát triển, nguyên nhân và kết quả có thể đổichỗ, chuyển hóa cho nhau Cái mà ở thời điểm hoặc trong mối quan hệ này lànguyên nhân thì ở thời điểm, trong mối quan hệ khác lại là kết quả10; nguyên nhân

“cháy hết mình” trong kết quả và kết quả “tắt đi” trong nguyên nhân; nguyên nhânđốt cháy mình sinh ra kết quả, kết quả tắt đi sinh ra nguyên nhân (Hêghen) Nhưngnếu bất cứ sự vật, hiện tượng nào cũng có nguyên nhân của nó thì cũng không cónghĩa là mỗi sự vật, hiện tượng chỉ do một nguyên nhân sinh ra Trên thực tế, mộtkết quả có thể do nhiều nguyên nhân sinh ra, do vậy sự phân loại nguyên nhânthành nguyên nhân chủ yếu, nguyên nhân thứ yếu, nguyên nhân bên trong, nguyênnhân bên ngoài đối với một kết quả vừa mang ý nghĩa lý luận, vừa mang ý nghĩathực tiễn sâu sắc

Ý nghĩa phương pháp luận.

Thứ nhất, nếu bất kỳ sự vật, hiện tượng nào cũng có nguyên nhân của nó và

do nguyên nhân quyết định, thì để nhận thức được sự vật, hiện tượng ấy nhất thiếtphải tìm ra nguyên nhân xuất hiện của nó; muốn loại bỏ một sự vật, hiện tượng nào

đó không cần thiết, thì phải loại bỏ nguyên nhân sinh ra nó Thứ hai, xét về mặt

10Xem: C.Mác và Ph.Ăngghen, Toàn tập, t 20, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2004, tr 38

thời gian, nguyên nhân có trước kết quả nên khi tìm nguyên nhân của một sự vật,hiện tượng cần tìm ở các sự vật, sự kiện, mối liên hệ đã xảy ra trước khi sự vật,hiện tượng xuất hiện Trong thời gian hoặc trong mối quan hệ nào đó, vì nguyênnhân và kết quả có thể đổi chỗ cho nhau, chuyển hóa lẫn nhau nên để nhận thứcđược tác dụng của một sự vật, hiện tượng và để xác định phương hướng đúng chohoạt động thực tiễn, cần nghiên cứu sự vật, hiện tượng đó trong mối quan hệ mà nógiữ vai trò là kết quả, cũng như trong mối quan hệ mà nó giữ vai trò là nguyên

nhân, sản sinh ra những kết quả nhất định Thứ ba, một sự vật, hiện tượng có thể

do nhiều nguyên nhân sinh ra và quyết định, nên khi nghiên cứu sự vật, hiện tượng

đó không vội kết luận về nguyên nhân nào đã sinh ra nó; khi muốn gây ra một sựvật, hiện tượng có ích trong thực tiễn cần phải lựa chọn phương pháp thích hợpnhất với điều kiện, hoàn cảnh cụ thể chứ không nên rập khuôn theo phương pháp

cũ Trong số các nguyên nhân sinh ra một sự vật, hiện tượng có nguyên nhân chủyếu và nguyên nhân thứ yếu, nguyên nhân bên trong và nguyên nhân bên ngoài,nên trong nhận thức và hành động cần dựa vào nguyên nhân chủ yếu và nguyênnhân bên trong

Câu 14 Lực lượng sản xuất là gì? Tại sao người lao động lại đóng vai tròquan trọng nhất trong kết cấu của lực lượng sản xuất?

Lực lượng sản xuất là sự kết hợp giữa người lao động với tư liệu sản xuất, tạo

ra sức sản xuất và năng lực thực tiễn làm biến đổi các đối tượng vật chất của giới tựnhiên theo nhu cầu nhất định của con người và xã hội Về cấu trúc, lực lượng sảnxuất được xem xét trên cả hai mặt, đó là mặt kinh tế - kỹ thuật (tư liệu sản xuất) vàmặt kinh tế - xã hội (người lao động) Lực lượng sản xuất chính là sự kết hợp giữa

“lao động sống” với “lao động vật hóa” tạo ra sức sản xuất, là toàn bộ những nănglực thực tiễn dùng trong sản xuất của xã hội ở các thời kỳ nhất định.Như vậy, lựclượng sản xuất là một hệ thống gồm các yếu tố (người lao động và tư liệu sản xuất)

28

cùng mối quan hệ (phương thức kết hợp), tạo ra thuộc tính đặc biệt (sức sản xuất) đểcải biến giới tự nhiên, sáng tạo ra của cải vật chất theo mục đích của con người Đây

là sự thể hiện năng lực thực tiễn cơ bản nhất - năng lực hoạt động sản xuất vật chấtcủa con người

Người lao độnglà con người có tri thức, kinh nghiệm, kỹ năng lao động và

năng lực sáng tạo nhất định trong quá trình sản xuất của xã hội Người lao động làchủ thể sáng tạo, đồng thời là chủ thể tiêu dùng mọi của cải vật chất xã hội Đây lànguồn lực cơ bản, vô tận và đặc biệt của sản xuất Ngày nay, trong nền sản xuất xãhội, tỷ trọng lao động cơ bắp đang có xu thế giảm, trong đó lao động có trí tuệ và laođộng trí tuệ ngày càng tăng lên

Câu 15 Phân tích mối quan hệ biện chứng giữa lực lượng sản xuất và quan

hệ sản xuất, từ đó rút ra ý nghĩa đối với Việt Nam hiện nay?

Mối quan hệ biện chứng giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất quy định

sự vận động, phát triển của các phương thức sản xuất trong lịch sử Lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất là hai mặt của một phương thức sản xuất có tác động biện chứng, trong đó lực lượng sản xuất quyết định quan hệ sản xuất, còn quan hệ

sản xuất tác động trở lại to lớn đối với lực lượng sản xuất Nếu quan hệ sản xuấtphù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất thì thúc đẩy lực lượng sảnxuất phát triển, ngược lại, nếu không phù hợp sẽ kìm hãm sự phát triển của lực

lượng sản xuất Đây là quy luật cơ bản nhất của sự vận động và phát triển xã hội.

* Vai trò quyết định của lực lượng sản xuất đối với quan hệ sản xuất

Sự vận động và phát triển của phương thức sản xuất bắt đầu từ sự biến đổi củalực lượng sản xuất Lực lượng sản xuất là nội dung của quá trình sản xuất có tínhnăng động, cách mạng, thường xuyên vận động và phát triển; quan hệ sản xuất làhình thức xã hội của quá trình sản xuất có tính ổn định tương đối Trong sự vậnđộng của mâu thuẫn biện chứng đó,lực lượng sản xuất quyết định quan hệ sản xuất

Cơ sở khách quan quy định sự vận động, phát triển không ngừng của lực lượng sảnxuất là do biện chứng giữa sản xuất và nhu cầu con người; do tính năng động vàcách mạng của sự phát triển công cụ lao động; do vai trò của người lao động là chủthể sáng tạo, là lực lượng sản xuất hàng đầu; do tính kế thừa khách quan của sựphát triển lực lượng sản xuất trong tiến trình lịch sử.

Sự phù hợp của quan hệ sản xuất với trình độ phát triển của lực lượng sảnxuất là đòi hỏi khách quan của nền sản xuất Lực lượng sản xuất vận động, pháttriển không ngừng sẽ mâu thuẫn với tính “đứng im” tương đối của quan hệ sảnxuất Quan hệ sản xuất từ chỗ là “hình thức phù hợp”, “tạo địa bàn” phát triển củalực lượng sản xuất trở thành “xiềng xích” kìm hãm sự phát triển của lực lượng sảnxuất Đòi hỏi tất yếu của nền sản xuất xã hội là phải xoá bỏ quan hệ sản xuất cũ,thiết lập quan hệ sản xuất mới phù hợp với trình độ của lực lượng sản xuất đã pháttriển C.Mác đã nêu tư tưởng về vai trò của sự phát triển lực lượng sản xuất đối vớiviệc thay đổi các quan hệ xã hội: “Những quan hệ xã hội đều gắn liền mật thiết vớinhững lực lượng sản xuất Do có những lực lượng sản xuất mới, loài người thayđổi phương thức sản xuất của mình, và do thay đổi phương thức sản xuất, cáchkiếm sống của mình, loài người thay đổi tất cả những quan hệ xã hội của mình Cáicối xay quay bằng tay đưa lại xã hội có lãnh chúa, các cối xay chạy bằng hơi nướcđưa lại xã hội có nhà tư bản công nghiệp.”11

Lực lượng sản xuất quyết định sự ra đời của một kiểu quan hệ sản xuất mớitrong lịch sử, quyết định đến nội dung và tính chất của quan hệ sản xuất Conngười bằng năng lực nhận thức và thực tiễn, phát hiện và giải quyết mâu thuẫn,thiết lập sự phù hợp mới làm cho quá trình sản xuất phát triển đạt tới một nấc thangcao hơn

* Sự tác động trở lại của quan hệ sản xuất đối với lực lượng sản xuất

Do quan hệ sản xuất là hình thức xã hội của quá trình sản xuất có tính độc lập

11 C.Mác và Ph.Ăngghen, Toàn tập, t 4, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1995, tr 187.

30

tương đối nên tác động mạnh mẽ trở lại đối với lực lượng sản xuất Vai trò củaquan hệ sản xuất đối với lực lượng sản xuất được thực hiện thông qua sự phù hợpbiện chứng giữa quan hệ sản xuất với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất.

Sự phù hợp của quan hệ sản xuất với trình độ phát triển của lực lượng sản

xuất là đòi hỏi khách quan của nền sản xuất Sự phù hợp của quan hệ sản xuất với

lực lượng sản xuất là một trạng thái trong đó quan hệ sản xuất là “hình thức pháttriển” của lực lượng sản xuất và “tạo địa bàn đầy đủ” cho lực lượng sản xuất pháttriển.12Sự phù hợp bao gồm sự kết hợp đúng đắn giữa các yếu tố cấu thành lựclượng sản xuất; sự kết hợp đúng đắn giữa các yếu tố cấu thành quan hệ sản xuất; sựkết hợp đúng đắn giữa lực lượng sản xuất với quan hệ sản xuất Sự phù hợp baogồm cả việc tạo điều kiện tối ưu cho việc sử dụng và kết hợp giữa người lao động

và tư liệu sản xuất; tạo điều kiện hợp lý cho người lao động sáng tạo trong sản xuất

và hưởng thụ thành quả vật chất, tinh thần của lao động

Nếu quan hệ sản xuất “đi sau” hay “vượt trước” trình độ phát triển của lựclượng sản xuất đều là không phù hợp Sự phù hợp không có nghĩa là đồng nhấttuyệt đối mà chỉ là tương đối, trong đó chứa đựng cả sự khác biệt Sự phù hợp diễn

ra trong sự vận động phát triển, là một quá trình thường xuyên nảy sinh mâu thuẫn

và giải quyết mâu thuẫn

Sự phù hợp của quan hệ sản xuất với lực lượng sản xuất quy định mục đích,

xu hướng phát triển của nền sản xuất xã hội; hình thành hệ thống động lực thúc đẩysản xuất phát triển; đem lại năng suất, chất lượng, hiệu quả của nền sản xuất

Sự tác động của quan hệ sản xuất đối với lực lượng sản xuất diễn ra theo haichiều hướng, đó là thúc đẩy hoặc kìm hãm sự phát triển của lực lượng sản xuất Khiquan hệ sản xuất phù hợp với lực lượng sản xuất thì nền sản xuất phát triển đúnghướng, quy mô sản xuất được mở rộng; những thành tựu khoa học công nghệ được

áp dụng nhanh chóng; người lao động nhiệt tình hăng hái sản xuất, lợi ích của người

12 C.Mác và Ph.Ăngghen, Toàn tập, t 13, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1993, tr 15.

lao động được đảm bảo và thúc đẩy lực lượng sản xuất phát triển Nếu quan hệ sảnxuất không phù hợp thì sẽ kìm hãm, thậm chí phá hoại lực lượng sản xuất Tuynhiên, sự kìm hãm đó chỉ diễn ra trong những giới hạn, với những điều kiện nhấtđịnh.

Trạng thái vận động của mâu thuẫn biện chứng giữa lực lượng sản xuất vàquan hệ sản xuất diễn ra là từ phù hợp đến không phù hợp, rồi đến sự phù hợp mới

ở trình độ cao hơn Con người bằng năng lực nhận thức và thực tiễn, phát hiện vàgiải quyết mâu thuẫn, thiết lập sự phù hợp mới làm cho quá trình sản xuất pháttriển đạt tới một nấc thang cao hơn C.Mác khẳng định: "Tới một giai đoạn pháttriển nào đó của chúng, các lực lượng sản xuất vật chất của xã hội mâu thuẫn vớinhững quan hệ sản xuất hiện có trong đó từ trước tới nay các lực lượng sản xuấtvẫn phát triển Từ chỗ là các hình thức phát triển của lực lượng sản xuất, nhữngquan hệ ấy trở thành những xiềng xích của các lực lượng sản xuất Khi đó bắt đầuthời đại một cuộc cách mạng xã hội".13

Quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sảnxuất là quy luật phổ biến tác động trong toàn bộ tiến trình lịch sử nhân loại Sự tácđộng biện chứng giữa lực lượng sản xuất với quan hệ sản xuất làm cho lịch sử xãhội loài người là lịch sử kế tiếp nhau của các phương thức sản xuất, từ phươngthức sản xuất cộng sản nguyên thuỷ qua phương thức sản xuất chiếm hữu nô lệ,phương thức sản xuất phong kiến, phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa và đangphát triển đến phương thức sản xuất cộng sản chủ nghĩa

Trong xã hội xã hội chủ nghĩa, do những điều kiện khách quan và chủ quanquy định, quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển của lực lượngsản xuất có những đặc điểm tác động riêng Sự phù hợp giữa quan hệ sản xuất vớitrình độ phát triển của lực lượng sản xuất đòi hỏi tất yếu thiết lập chế độ công hữu

về tư liệu sản xuất chủ yếu Phương thức sản xuất xã hội chủ nghĩa dần dần loại trừ

13 C.Mác và Ph.Ăngghen, Toàn tập, t 13, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1993, tr 15.

32

đối kháng xã hội Sự phù hợp không diễn ra “tự động”, đòi hỏi trình độ tự giác caotrong nhận thức và vận dụng quy luật Quan hệ biện chứng giữa lực lượng sản xuất

và quan hệ sản xuất trong xã hội xã hội chủ nghĩa có thể bị “biến dạng” do nhậnthức và vận dụng không đúng quy luật

* Ý nghĩa trong đời sống xã hội

Quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sảnxuất có ý nghĩa phương pháp luận rất quan trọng Trong thực tiễn, muốn phát triểnkinh tế phải bắt đầu từ phát triển lực lượng sản xuất, trước hết là phát triển lựclượng lao động và công cụ lao động Muốn xoá bỏ một quan hệ sản xuất cũ, thiếtlập một quan hệ sản xuất mới phải căn cứ từ trình độ phát triển của lực lượng sảnxuất, không phải là kết quả của mệnh lệnh hành chính, của mọi sắc lệnh từ trên banxuống, mà từ tính tất yếu kinh tế, yêu cầu khách quan của quy luật kinh tế, chốngtuỳ tiện, chủ quan, duy tâm, duy ý chí

Nhận thức đúng đắn quy luật này có ý nghĩa rất quan trọng trong quán triệt,vận dụng quan điểm, đường lối, chính sách, là cơ sở khoa học để nhận thức sâu sắc

sự đổi mới tưduy kinh tế của Đảng Cộng sản Việt Nam Trong quá trình cách mạngViệt Nam, đặc biệt trong sự nghiệp đổi mới toàn diện đất nước hiện nay, ĐảngCộng sản Việt Nam luôn luôn quan tâm hàng đầu đến việc nhận thức và vận dụngđúng đắn sáng tạo quy luật này, đã đem lại hiệu quả to lớn trong thực tiễn Nềnkinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là mô hình kinh tế tổng quát, là sựvận dụng quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển của lực lượngsản xuất trong phát triển kinh tế ở Việt Nam hiện nay

Câu 16 Phân tích mối quan hệ biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúcthượng tầng? Liên hệ với nước ta hiện nay?

Mối quan hệ biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng là một

quy luật cơ bản của sự vận động phát triển lịch sử xã hội Cơ sở hạ tầng và kiến

trúc thượng tầng là hai mặt cơ bản của xã hội gắn bó hữu cơ, có quan hệ biệnchứng, trong đó cơ sở hạ tầng quyết định kiến trúc thượng tầng, còn kiến trúcthượng tầng tác động trở lại to lớn, mạnh mẽ đối với cơ sở hạ tầng Thực chất là sựhình thành, vận động và phát triển của các quan điểm tư tưởng cùng với những thểchế chính trị - xã hội tương ứng xét đến cùng phụ thuộc vào quá trình sản xuất vàtái sản xuất các quan hệ kinh tế.

* Vai trò quyết định của cơ sở hạ tầng đối với kiến trúc thượng tầng

Chủ nghĩa duy vật lịch sử khẳng định cơ sở hạ tầng quyết định kiến trúc thượng tầng Bởi vì, quan hệ vật chất quyết định quan hệ tinh thần; tính tất yếu

kinh tế xét đến cùng quyết định tính tất yếu chính trị - xã hội

Trong đời sống hiện thực của xã hội, kiến trúc thượng tầng luôn được biểuhiện ra một cách phong phú, phức tạp và đôi khi dường như không trực tiếp gắnvới cơ sở hạ tầng Nhưng đó chỉ là những biểu hiện bề ngoài, còn trong thực tế tất

cả những hiện tượng của kiến trúc thượng tầng đều có nguyên nhân sâu xa trongnhững điều kiện kinh tế - vật chất của xã hội Bất kỳ một hiện tượng nào thuộckiến trúc thượng tầng, như chính trị, pháp luật, đảng phái, triết học, đạo đức,v.v.đều không thể giải thích được từ chính bản thân nó mà tất cả xét đến cùng phụthuộc vào cơ sở hạ tầng, do cơ sở hạ tầng quyết định Bởi vậy, vai trò quyết địnhcủa cơ sở hạ tầng đối với kiến trúc thượng tầng thể hiện trước hết ở chỗ, cơ sở hạtầng với tính cách là cơ cấu kinh tế hiện thực của xã hội sẽ quyết định kiểu kiếntrúc thượng tầng của xã hội ấy Cơ sở hạ tầng không chỉ sản sinh ra một kiểu kiếntrúc thượng tầng tương ứng - tức là quyết định nguồn gốc, mà còn quyết định đến

cơ cấu, tính chất và sự vận động, phát triển của kiến trúc thượng tầng

Nếu cơ sở hạ tầng có đối kháng hay không đối kháng, thì kiến trúc thượngtầng của nó cũng có tính chất như vậy Trong xã hội có đối kháng giai cấp, giai cấpnào chiếm địa vị thống trị về kinh tế thì cũng chiếm địa vị thống trị trong đời sốngchính trị, tinh thần của xã hội; mâu thuẫn trong lĩnh vực kinh tế quyết định tính

34

chất mâu thuẫn trong lĩnh vực tư tưởng của xã hội Bởi vậy, cơ sở hạ tầng như thếnào thì cơ cấu, tính chất của kiến trúc thượng tầng là như thế ấy.

Những biến đổi căn bản của cơ sở hạ tầng sớm hay muộn sẽ dẫn đến sự biếnđổi căn bản trong kiến trúc thượng tầng Sự biến đổi đó diễn ra trong từng hình tháikinh tế - xã hội, cũng như khi chuyển từ một hình thái kinh tế - xã hội này sangmột hình thái kinh tế - xã hội khác C.Mác khẳng định: “Cơ sở kinh tế thay đổi thìtoàn bộ cái kiến trúc thượng tầng đồ sộ cũng bị đảo lộn ít nhiều nhanh chóng"14.Nguyên nhân của những biến đổi đó xét cho cùng là do sự phát triển của lực lượngsản xuất Tuy nhiên, sự phát triển của lực lượng sản xuất chỉ trực tiếp gây ra sựbiến đổi của cơ sở hạ tầng và đến lượt nó, sự biến đổi của cơ sở hạ tầng làm chokiến trúc thượng tầng biến đổi một cách căn bản Sự biến đổi của cơ sở hạ tầng vàkiến trúc thượng tầng diễn ra rất phức tạp trong quá trình chuyển từ một hình tháikinh tế - xã hội lỗi thời sang một hình thái kinh tế - xã hội mới, tiến bộ hơn Trong

xã hội có đối kháng giai cấp, sự biến đổi đó tất yếu phải thông qua đấu tranh giaicấp và cách mạng xã hội

Sự thay đổi của cơ sở hạ tầng đưa tới sự thay đổi của kiến trúc thượng tầng.Nhưng sự thay đổi của kiến trúc thượng tầng diễn ra rất phức tạp, có những bộphận của kiến trúc thượng tầng thay đổi nhanh chóng cùng với sự thay đổi của cơ

sở hạ tầng như chính trị, luật pháp,v.v Có những nhân tố riêng lẻ của kiến trúcthượng tầng thay đổi chậm hơn như tôn giáo, nghệ thuật,v.v Cũng có những nhân

tố nào đó của kiến trúc thượng tầng cũ vẫn được kế thừa để xây dựng kiến trúcthượng tầng mới

* Sự tác động trở lại của kiến trúc thượng tầng đối với cơ sở hạ tầng

Kiến trúc thượng tầng là sự phản ánh cơ sở hạ tầng, do cơ sở hạ tầng quyếtđịnh nhưng có sự tác động trở lại to lớn đối với kiến trúc thượng tầng Bởi vì kiếntrúc thượng tầng có tính độc lập tương đối so với cơ sở hạ tầng Lĩnh vực ý thức,

14 C.Mác và Ph.Ăngghen, Toàn tập, t 13, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội 1995, tr 15.

tinh thần khi ra đời, tồn tại thì có quy luật vận động nội tại của nó Vai trò của kiếntrúc thượng tầng chính là vai trò tích cực, tự giác của ý thức, tư tưởng Vai trò củakiến trúc thượng tầng còn do sức mạnh vật chất của bộ máy tổ chức - thể chế luôn

có tác động một cách mạnh mẽ trở lại cơ sở hạ tầng

Kiến trúc thượng tầng củng cố, hoàn thiện và bảo vệ cơ sở hạ tầng sinh ra nó;ngăn chặn cơ sở hạ tầng mới, đấu tranh xoá bỏ tàn dư cơ sở hạ tầng cũ; địnhhướng, tổ chức, xây dựng chế độ kinh tế của kiến trúc thượng tầng Thực chất vaitrò kiến trúc thượng tầng là vai trò bảo vệ duy trì, củng cố lợi ích kinh tế của giaicấp thống trị xã hội Mặt khác, kiến trúc thượng tầng trong các xã hội có giai cấpcòn đảm bảo sự thống trị về chính trị và tư tưởng của giai cấp giữ địa vị thống trị

về kinh tế Nếu giai cấp thống trị không xác lập được sự thống trị về chính trị và tưtưởng, cơ sở kinh tế của nó không thể đứng vững được

Tác động của kiến trúc thượng tầng đối với cơ sở hạ tầng diễn ra theo haichiều hướng Kiến trúc thượng tầng tác động cùng chiều với sự phát triển của cơ sở

hạ tầng sẽ thúc đẩy cơ sở hạ tầng phát triển và nếu tác động ngược chiều với sựphát triển của cơ sở hạ tầng, của cơ cấu kinh tế nó sẽ kìm hãm sự phát triển của cơ

sở hạ tầng, của kinh tế Nghĩa là, khi kiến trúc thượng tầng phản ánh đúng tính tấtyếu kinh tế, các quy luật kinh tế khách quan sẽ thúc đẩy kinh tế phát triển Vàngược lại, khi kiến trúc thượng tầng không phản ánh đúng tính tất yếu kinh tế, cácquy luật kinh tế khách quan sẽ kìm hãm sự phát triển của kinh tế và đời sống xãhội

Trong các bộ phận của kiến trúc thượng tầng thì kiến trúc thượng tầng vềchính trị có vai trò quan trọng nhất, trong đó nhà nước có vai trò tác động to lớnđối với cơ sở hạ tầng Nhà nước là tổ chức đặc biệt của quyền lực chính trị, nhànước không chỉ dựa trên hệ tư tưởng, mà còn dựa trên những hình thức nhất địnhcủa sự kiểm soát xã hội Nhà nước sử dụng sức mạnh của bạo lực để tăng cườngsức mạnh kinh tế của giai cấp thống trị và củng cố vững chắc địa vị của quan hệ

36

sản xuất thống trị Với ý nghĩa đó Ph.Ăngghen khẳng định: “Bạo lực (tức là quyềnlực nhà nước) cũng là một sức mạnh kinh tế"15 Và chỉ rõ, tác động ngược lại củaquyền lực nhà nước đối với sự phát triển kinh tế theo hai chiều hướng cơ bản, nếutác động cùng hướng với sự phát triển kinh tế sẽ thúc đẩy kinh tế phát triển nhanhhơn; nếu tác động ngược lại hướng phát triển kinh tế sẽ kìm hãm sự phát triển củakinh tế; và nó có thể ngăn cản một vài hướng phát triển nào đấy của nền kinh tế,thúc đẩy sự phát triển đó theo những hướng khác - trong trường hợp này theoPh.Ăngghen, rốt cuộc nó cũng dẫn đến một trong hai trường hợp trên

Tuy nhiên, trong thực tiễn của đời sống xã hội, không phải chỉ có quyền lựcnhà nước mới có sự tác động to lớn đến cơ sở hạ tầng, mà các bộ phận khác củakiến trúc thượng tầng như triết học, đạo đức, tôn giáo, nghệ thuật,… cũng đều tácđộng mạnh mẽ đến cơ sở hạ tầng bằng những hình thức khác nhau, với các cơ chếkhác nhau Song thường thường những sự tác động đó phải thông qua nhà nước,pháp luật, các thể chế tương ứng và chỉ qua đó chúng mới phát huy được hiệu lựcđối với cơ sở hạ tầng, cũng như đối với toàn xã hội

Sự vận động của quy luật này dưới chủ nghĩa xã hội có những đặc điểm riêng

Cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng xã hội chủ nghĩa không hình thành tự pháttrong lòng xã hội cũ Để xác lập cơ sở hạ tầng xã hội chủ nghĩa, đòi hỏi tất yếuphải xoá bỏ cơ sở hạ tầng cũ thông qua cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa Sự thiếtlập kiến trúc thượng tầng chính trị xã hội chủ nghĩa là tiền đề cho sự hình thành,phát triển của cơ sở hạ tầng xã hội chủ nghĩa Kiến trúc thượng tầng xã hội chủnghĩa có mầm mống nảy sinh ngay từ cuộc đấu tranh của giai cấp vô sản và quầnchúng lao động nhằm chống lại giai cấp thống trị bóc lột, lật đổ trật tự xã hội cũ.Song, sự hình thành và vai trò của nó được phát huy một cách đầy đủ, chủ yếu từkhi giai cấp vô sản giành được chính quyền Kiến trúc thượng tầng xã hội chủnghĩa chỉ có thể được củng cố, phát triển dựa trên cơ sở hạ tầng xã hội chủ nghĩa

15 C.Mác và Ph.Ăngghen, Toàn tập, t 37, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1997, tr 683.