Xây dựng và phát huy vai trò của tập thể trong quá trình giáo dục là một trong những nội dung cơ bản góp phần nâng cao chất lượng giáo dục trong nhà trường. Đặc biệt, sau khi Cách mạng tháng 10 Nga thành công, hệ thống lý luận tâm lý học Macxit nói chung và tâm lý học giáo dục Macxit nói riêng ra đời và phát triển đã đặt nền tảng cơ sở khoa học vững chắc cho việc tổ chức và tiến hành có hiệu quả công tác giáo dục học sinh trong nhà trường. Sự ra đời, phát triển và hoàn thiện của tâm lý học giáo dục Macxit được thực hiện bởi nhiều nhà giáo dục vĩ đại như Mác, Ăghen, Lênin, Cơrupxkaia, Calinin, Xukhomlinxki, Usinxki…. trong đó đặc biệt có vai trò đóng góp không nhỏ của Antôn Semiônnôvic Macarenco, nhà lý luận và thực hành sư phạm xã hội chủ nghĩa vĩ đại. Những tư tưởng tâm lý học giáo dục của ông không chỉ làm cho kho tàng lý luận tâm lý học và giáo dục học của đất nước Xôviết nói riêng và nhân loại nói chung ngày càng phong phú, hoàn thiện mà còn có giá trị đặc biệt thiết thực và hiệu quả trong thực tiễn trước đây cũng như ngày nay. Trong hệ thống kho tàng lý luận tâm lý học giáo dục của Macarenco thì vấn đề xây dựng và sử dụng tập thể học sinh trong công tác giáo dục được ông đặc biệt quan tâm tiến hành trong thực tiễn hoạt động sư phạm của mình. Lý luận về giáo dục trong tập thể và bằng tập thể được ông đúc kết từ thực tiễn hoạt động sư phạm phong phú hơn 30 năm của bản thân trong công xã Goocki, Dzecghinxki và trại lao động của bộ dân ủy nội bộ nước cộng hòa Xôviết và trình bày một cách hệ thống, toàn diện trong tác phẩm “Giáo dục trong thực tiễn”. Đối với Việt Nam, Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI đã xác định đổi mới căn bản, đồng bộ, toàn diện, mạnh mẽ nền giáo dục trong đó tập trung vào nội dung và phương pháp giáo dục, đào tạo. Nội dung giáo dục phải toàn diện cả dạy chữ, dạy nghề, dạy người, chú trọng giáo dục phẩm chất đạo đức làm người, giáo dục lòng yêu nước và ý thức làm chủ của người lao động, tinh thần trách nhiệm và lương tâm nghề nghiệp; tinh thần đồng đội, hợp tác trong công việc, chí tiến thủ và độc lập sáng tạo và tính trung thực của người lao động. Như vậy, việc sử dụng tập thể, thông qua tập thể để giáo dục không chỉ giúp đa dạng hóa các hình thức, con đường giáo dục mà còn trực tiếp hướng vào hoàn thiện và phát triển ý thức cộng đồng, tinh thần và thái độ vì tập thể cho học sinh. Đối với nền giáo dục Việt Nam việc nghiên cứu, vận dụng sáng tạo lý luận tâm lý học giáo dục Macxit nói chung và lý luận về giáo dục trong tập thể và thông qua tập thể nói riêng của Macarenco có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong quá trình hiện thực hóa mục tiêu đào tạo con người phát triển toàn diện, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực phục vụ sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.
Trang 1HỌC VIÊN Ở NHÀ TRƯỜNG QUÂN SỰ HIỆN NAY
Trang 2MỤC LỤC Trang
CỦA QUAN ĐIỂM GIÁO DỤC NHÂN CÁCH BẰNG TẬP THỂ VÀ THÔNG QUA TẬP THỂ CỦA MACARENCO.
5
1.2 Những vấn đề tâm lý học sư phạm của quan
điểm giáo dục bằng tập thể và thông qua tập thể của Macarenco
7
TẬP THỂ HỌC VIÊN Ở NHÀ TRƯỜNG QUÂN SỰ HIỆN NAY
Trang 3MỞ ĐẦU
Xây dựng và phát huy vai trò của tập thể trong quá trình giáo dục là mộttrong những nội dung cơ bản góp phần nâng cao chất lượng giáo dục trongnhà trường Đặc biệt, sau khi Cách mạng tháng 10 Nga thành công, hệ thống
lý luận tâm lý học Macxit nói chung và tâm lý học giáo dục Macxit nói riêng
ra đời và phát triển đã đặt nền tảng cơ sở khoa học vững chắc cho việc tổchức và tiến hành có hiệu quả công tác giáo dục học sinh trong nhà trường
Sự ra đời, phát triển và hoàn thiện của tâm lý học giáo dục Macxit được thựchiện bởi nhiều nhà giáo dục vĩ đại như Mác, Ăghen, Lênin, Cơrupxkaia,Calinin, Xukhomlinxki, Usinxki… trong đó đặc biệt có vai trò đóng gópkhông nhỏ của Antôn Semiônnôvic Macarenco, nhà lý luận và thực hành sưphạm xã hội chủ nghĩa vĩ đại Những tư tưởng tâm lý học giáo dục của ôngkhông chỉ làm cho kho tàng lý luận tâm lý học và giáo dục học của đất nướcXôviết nói riêng và nhân loại nói chung ngày càng phong phú, hoàn thiện màcòn có giá trị đặc biệt thiết thực và hiệu quả trong thực tiễn trước đây cũngnhư ngày nay Trong hệ thống kho tàng lý luận tâm lý học giáo dục củaMacarenco thì vấn đề xây dựng và sử dụng tập thể học sinh trong công tácgiáo dục được ông đặc biệt quan tâm tiến hành trong thực tiễn hoạt động sưphạm của mình Lý luận về giáo dục trong tập thể và bằng tập thể được ôngđúc kết từ thực tiễn hoạt động sư phạm phong phú hơn 30 năm của bản thântrong công xã Goocki, Dzecghinxki và trại lao động của bộ dân ủy nội bộnước cộng hòa Xôviết và trình bày một cách hệ thống, toàn diện trong tácphẩm “Giáo dục trong thực tiễn” Đối với Việt Nam, Đại hội Đảng toàn quốclần thứ XI đã xác định đổi mới căn bản, đồng bộ, toàn diện, mạnh mẽ nền
Trang 4giáo dục trong đó tập trung vào nội dung và phương pháp giáo dục, đào tạo.Nội dung giáo dục phải toàn diện cả dạy chữ, dạy nghề, dạy người, chú trọnggiáo dục phẩm chất đạo đức làm người, giáo dục lòng yêu nước và ý thức làmchủ của người lao động, tinh thần trách nhiệm và lương tâm nghề nghiệp; tinhthần đồng đội, hợp tác trong công việc, chí tiến thủ và độc lập sáng tạo và tínhtrung thực của người lao động Như vậy, việc sử dụng tập thể, thông qua tậpthể để giáo dục không chỉ giúp đa dạng hóa các hình thức, con đường giáodục mà còn trực tiếp hướng vào hoàn thiện và phát triển ý thức cộng đồng,tinh thần và thái độ vì tập thể cho học sinh Đối với nền giáo dục Việt Namviệc nghiên cứu, vận dụng sáng tạo lý luận tâm lý học giáo dục Macxit nóichung và lý luận về giáo dục trong tập thể và thông qua tập thể nói riêng củaMacarenco có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong quá trình hiện thực hóa mụctiêu đào tạo con người phát triển toàn diện, nâng cao chất lượng nguồn nhânlực phục vụ sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.
Trang 5PHẦN I NHỮNG VẤN ĐỀ TÂM LÝ HỌC SƯ PHẠM CỦA
QUAN ĐIỂM GIÁO DỤC NHÂN CÁCH BẰNG TẬP THỂ
VÀ THÔNG QUA TẬP THỂ CỦA MACARENCO.
1.1 Tiểu sử của A.S.Makarenko.
A.S.Macarenco sinh ngày 13/3/1888 trong một gia đình công nhân, tạiBi-e-lô-pô-li-ơ, tỉnh Khác-cốp thuộc Ucraina ngày nay Tuy hoàn cảnh giađình rất khó khăn nhưng Macarenco vẫn được cha tạo điều kiện thuận lợi cho
ăn học Là người có những phẩm chất, năng lực và thiên hướng của một nhà
sư phạm tài năng thêm vào đó là lòng tâm huyết, nhiệt tình say mê với côngviệc, nên sau khi tốt nghiệp khoá bồi dưỡng giáo viên một năm, Macarencotrở thành thầy giáo ở một trường tiểu học nơi cha ông làm việc, Sau nhiềunăm dạy học, năm 1914 Macarenco vào học tại viện Sư phạm Poltava Ông đãđọc và nghiên cứu rất nhiều về khoa sư phạm Tốt nghiệp vào đúng thời điểmcách mạng Tháng Mười nổ ra, ông đã hân hoan chào đón với một niềm tin sâusắc vào sự thắng lợi của cách mạng tháng 10 sẽ tạo điều kiện cho ông tiếnhành những ước mơ về cải cách phương pháp giáo dục mà ông đang ấp ủ.Mùa thu năm 1920, Macarenco được giao tổ chức một trại giáo dục dànhcho trẻ em phạm pháp và trẻ em không có gia đình Ông thành lập trại Gookitrực tiếp phụ trách; vừa tiến hành giáo dục, cải tạo trẻ em phạm pháp ông cònphải đấu tranh chống lại những quan điểm sai lầm, phản động Những thànhquả thu được từ thực tiễn công tác giáo dục của ông ở trại Goocki đã phản ánhtính đúng đắn, khoa học, sáng tạo của ông trong công tác giáo dục Thành
Trang 6công đó được ông kế thừa, phât triển ở trại Decdinxki – nơi ông được giaophụ trâch từ năm 1928 đến năm 1937 Nhờ đó mă thănh công của Macarenco
ở Decdinxki tiếp tục được củng cố vững chắc Những kết quả giâo dục mẵng gặt hâi từ trại Decdinxki lă minh chứng sống động tính thiết thực, chínhxâc của những tư tưởng giâo dục mới: giâo dục kết hợp với lao động sản xuất,với giâo dục kỹ thuật tổng hợp, trí dục, thể dục, mĩ dục; giâo dục “xuyín qua”tập thể… vă những lao động sâng tạo của Macarenco vă tập thể sư phạm doông đứng đầu Những vấn đề đó đê thu hút được sự chú ý của nhiều phâi đoănnước ngoăi đến thăm công xê Decdinxki, chỉ trong năm đầu đê có 127 đoănđại biểu của 30 nước trín thế giới, trong đó có 37 đoăn của Đức, 16 đoăn củaPhâp, 17 đoăn của Anh, 12 đoăn của Nam mỹ, 8 đoăn của Hoa kỳ tất cả đềubăy tỏ sự thân phục của mình trong sổ lưu niệm Cuối thâng giíng năm 1937,Macarenco về Matxcơva vă dồn công sức văo viết câc tâc phẩm tổng kết kinh
nghiệm quâ trình hoạt động giâo dục của ông như: “Hănh khúc năm
1930”(1932); “Băi ca sư phạm” (1933– 1935);“Những ngọn cờ trín đỉnh thâp” (1937 – 1938)… Câc tâc phẩm của ông lă thănh tựu xuất sắc của nền
giâo dục Xô Viết Hơn 30 năm hoạt động thực tiễn trong lĩnh vực giâo dụcchính lă nguồn vốn tư liệu vô cùng quý giâ để Macarenco viết lín những tâcphẩm giâo dục có giâ trị to lớn vă sinh động Trong khi ông đang xđy dựng đề
cương cho một tâc phẩm lý luận giâo dục lớn, gồm 4 tập với tiíu đề “Phương
phâp giâo dục cộng sản chủ nghĩa” thì ông bị bệnh, bệnh tim đê lăm ông mất
một câch đột ngột văo ngăy 1 thâng 4 năm 1939 Những di sản giâo dục củaông được nghiín cứu, vận dụng văo giải quyết những vấn đề thực tiễn giâodục đặt ra ở nhiều quốc gia trín thế giới Đặc biít tập hợp những băi viết vềcông tâc giâo dục trong nhă trường Xô Viết của ông được nhă xuất bản giâo
dục Liín Xô (cũ) đê in thănh tập sâch với tiíu đề “Những vấn đề giâo dục của
nhă trường Xô Viết” sau năy được đổi tín lă “Giâo dục trong thực tiễn” Một
Trang 7trong những nội dung xuyên suốt và tiêu biểu nhất mà Macarenco thể hiệntrong tư tưởng giáo dục của Macarenco là quan điểm giáo dục thông qua tậpthể và bằng tập thể Đây không chỉ là một nguyên tắc căn bản của giáo dụccộng sản chủ nghĩa mà còn
1.2 Những vấn đề tâm lý học sư phạm của quan điểm giáo dục bằng tập thể và thông qua tập thể của Macarenco
* Quan niệm về tập thể học sinh
Xuất phát từ lý luận Mác-Lênin về bản chất xã hội của con người, để tiếnhành giáo dục Macarenco đã ghép học sinh vào trong hệ thống những mốiquan hệ trong tập thể và tổ chức một cách hợp lý và bằng cách tổ chức cho họtham gia các hoạt động tích cực để làm giàu thêm kinh nghiệm và tri thức chođối tượng giáo dục Theo ông, tập thể cơ sở là một tập thể của những ngườithường xuyên gắn bó với nhau và nhất trí trong công tác, trong tình bằng hữu,
trong quyền lợi chung và trong tư tưởng Tập thể đó gồm: “những thành viên
cùng lo chung công việc lâu dài, cùng hợp tác trong tình bạn bè và trong lý tưởng” Macarenco cho rằng nội dung quan trọng, chủ yếu của việc giáo dục
học sinh bằng tập thể và thông qua tập thể là phải xây dựng tập thể thành môitrường và phương tiện giáo dục bởi tập thể với tư cách là một xã hội thu nhỏ,quan hệ tập thể là quan hệ xã hội trực tiếp tác động tới sự hình thành và pháttriển nhân cách của học sinh Muốn vậy phải làm tốt công tác tổ chức tập thể,phải phân chia các em thành những tập thể theo những vấn đề có tính nguyêntắc sau: Tất cả trẻ em được chia thành đội, đồng thời cũng là những đội sảnxuất Số đội viên của đội có thể từ 7 đến 15 em Trong một đội không quá 15
em Kinh nghiệm cho thấy tập thể cơ sở có số đội viên quá đông thì sự phụctùng quyền lực người lãnh đạo sẽ lỏng lẻo và người lãnh đạo cũng không nắmđược toàn bộ đội viên
Trang 8Để thực hiện giáo dục bằng tập thể và thông qua tập thể, ông chủ trươngxây dựng và tổ chức thực hiện công tác giáo dục học sinh bằng các tập thểnhỏ mà ông gọi là tập thể “tiếp xúc” hoặc tập thể cơ sở Tập thể này gồm:
“những thành viên cùng lo chung công việc lâu dài, cùng hợp tác trong tìnhbạn bè và trong lý tưởng” Theo ông, phải hết sức giữ cho thành phần của tậpthể cơ sở càng ít thay đổi càng tốt, nhằm làm cho các thành viên của tập thể
“thấm nhuần” với nhau Thành phần của tập thể cơ sở tồn tại trong một thờigian khá lâu là yếu tố quyết định của toàn bộ quá trình giáo dục Cần phải đấutranh quyết liệt chống lại tình trạng một tập thể không có hình thức tổ chức rõràng trong sinh hoạt hàng ngày Theo ông, tổ chức tập thể cơ sở ở công xã làđội sản xuất còn ở trong các nhà trường là tập thể lớp học Macarenco nhấnmạnh để tổ chức tập thể có hiệu quả thì phải đảm bảo tính đa dạng, hài hòacủa các thành phần và lứa tuổi khác nhau trong việc tương trợ, giúp đỡ lẫnnhau (trong tập thể cơ sở có lớn, có nhỏ, có nam, có nữ, có em có kinhnghiệm, có em ít kinh nghiệm…) Nếu tập thể được tổ chức khoa học, chặtchẽ thì tác dụng giáo dục sẽ lớn vì đòi hỏi mỗi thành viên phải cố gắng nhiềuhơn, phải biết thương yêu chăm lo đến nhau nhiều hơn đồng thời giúp tạo racác mối quan hệ đa dạng, đan xen để tác động vào nhân cách học sinh Mỗitập thể cơ sở khi được tổ chức cần: có người phục trách (do tập thể bầu ra); cóhội đồng tự quản, có truyền thống và phải thống nhất với nhau ở mục tiêuhành động Theo quan điểm của Macarenco dù bất cứ tập thể lớn hay nhỏ đềuphải xác định mục tiêu hoạt động và mọi người phải phấn đấu cho mục tiêu
ấy, nếu không thì mọi cố gắng của tập thể sẽ không hy vọng thành công Ôngnhấn mạnh: “mỗi tập thể phải cùng theo đuổi mục tiêu chung được nêu lênkhông phải trước lớp học riêng lẻ mà trước toàn trường Đó là điều căn bảntuyệt đối” Trong thực tiễn giáo dục ở các trại Goocki và Decdinxki,Macarenco đã chia các em học sinh thành các tập thể theo một số lượng nhất
Trang 9định; các tập thể nhỏ ấy lại được sắp xếp nằm trong một tập thể lớn hơn Mỗitập thể nhỏ có mục đích hoạt động riêng của mình nhưng không nằm ngoàimục đích chung của cả tập thể lớn Mọi người dù bất cứ là ai cũng đều phải
có trách nhiệm với các quyền lợi của mọi thành viên trong tập thể
* Vai trò của tập thể học sinh trong giáo dục.
Theo Macarenco thì đưa học sinh vào trong tập thể để giáo dục sẽ thuậnlợi hơn bởi vì đời sống trong tập thể sẽ đưa lại rất nhiều tác động bổ sung tốtđến nhân cách của họ hơn bất cứ hoàn cảnh gia đình nào Tập thể đó có thể làtrường học, xí nghiệp hay một đơn vị quân đội; nhỏ hơn có thể là một đội,một lớp… Mỗi tập thể bên cạnh những hoạt động phong phú theo chức năng,nhiệm vụ chuyên biệt thì đều có những khả năng, vai trò giáo dục nhân cáchcho học sinh riêng Macarenco lấy ví dụ về Hồng quân Liên xô lúc bấy giờnhư một minh chứng điển hình về công tác giáo dục và tập thể giáo dục tiêu
biểu Ông nói: “Tôi nhấn mạnh những thắng lợi của Hồng quân đã đạt được
trong công tác giáo dục, khi họ trở về nhà đều biến thành người mới, không chỉ có những tri thức quân sự mới, với tính cách mới, với những phong cách mới, mà còn là một hạnh kiểm kiểu mới Tất cả đều do công tác giáo dục xã hội chủ nghĩa Xô viết thống nhất ở sắc thái, ở tác phong, ở khuynh hướng và tất nhiên là được đào tạo bằng một phương pháp giáo dục nhất định”1 Từthực tiễn giáo dục và kết quả đạt được trong giáo dục tập thể của Hồng quân,Macarenco cho rằng tập thể là một hình thức quan trọng nhất của công tácgiáo dục; ông phê phán những quan niệm không đúng và coi nhẹ công tác
giáo dục tập thể “Dường như trong văn chương sư phạm “tập thể” được nói
đến nhiều, nhưng chưa có sức thuyết phục mấy” 2 Thực tiễn giáo dục lúc bấy
giờ theo ông thì mọi người chỉ quan tâm, chú trọng xây dựng một tập thể lớp
1 Macarenco, Giáo dục trong thực tiễn, Nxb Thanh niên, H.1976, tr10
2 Sđd, tr10
Trang 10học chứ “chưa thấy một tập thể trường học” 3 Ông khẳng định: “Một nền giáo dục Xô viết đúng đắn thì phải được tổ chức bằng cách thành lập những tập thể thống nhất, vững mạnh và có quyền lực Trường học phải là một tập thể đặc biệt, tại đó mọi quá trình giáo dục được tổ chức một cách hợp lý Mỗi thành phần riêng lẻ của tập thể sẽ cảm thấy mình phải tuỳ thuộc tập thể, sẽ phải hy sinh vì quyền lợi của tập thể, bảo vệ và coi trọng các quyền lợi đó hơn tất cả” 4 Macarenco cho rằng bất cứ một cá nhân nào của tập thể cũng
không được kết bè, kéo cánh với bất cứ ai, không được tự do tùy tiện theo sởthích của riêng mình, không cần tập thể chỉ dẫn, giúp đỡ; như vậy thì giáo dục
sẽ không ổn Để thực hiện được vấn đề trên thì phải xây dựng được tập thểvững mạnh, đoàn kết với những hoạt động ổn định, tôn chỉ mục đích xácđịnh, không phân chia tản mạn Phải phối hợp chặt chẽ giữa các lực lượng
trong quá trình giáo dục để nhằm mục đích chung, thống nhất “Sự phân tán
quá trình giáo dục giữa các tổ chức và cá nhân khác biệt nhau, không được ràng buộc với nhau bằng tinh thần trách nhiệm hoặc quyền hạn, sẽ không đạt được mục đích có ích nào cả” 5
Theo quan niệm của Macarenco về tập thể và ranh giới sự can thiệp củanhà giáo dục đến tập thể thì mỗi thời kỳ, mỗi giai đoạn người ta có thể hiểukhác nhau Ông cho rằng tập thể của ông và các đồng nghiệp của ông xâydựng lúc bấy giờ có sự gắn kết rất chặt chẽ giữa trường học và nhà máy, xínghiệp Ở đó học sinh học tập, làm việc – sinh sống “hầu hết không có giađình, nói cách khác không có tập thể nào khác” Tại các tập thể này quá trìnhgiáo dục được tổ chức một cách thích nghi, mỗi thành viên riêng lẻ của tậpthể sẽ cảm thấy mình phải tuỳ thuộc tập thể, sẽ phải hy sinh vì quyền lợi tậpthể, bảo vệ và coi trọng quyền của tập thể Tất cả mọi tập thể có nhiệm vụ
3 Sđd, tr25
4 Sđd, tr29-30
5 Sđd, tr32-33
Trang 11giáo dục trẻ em đều phải kết hợp chặt chẽ với trường học Phải cùng theo đuổimục tiêu chung được nêu lên không phải chỉ trước lớp học mà trước toàntrường Mục tiêu ấy chỉ có thể đạt được xuyên qua các tập thể được thành lậpmột cách nhất trí, vững chắc và đầy đủ quyền lực Theo Makarenkô, mục tiêuchung của công tác giáo dục là thực hiện chương trình xây dựng nhân cách và
cá tính con người Trong công tác giáo dục, trước hết phải có một chươngtrình tổng quát, một khuôn mẫu chung và từng bước bổ sung thêm để đi đến
đạt được mục tiêu tối cao của công tác giáo dục Macarenco khẳng định “về
nhiều phương diện, giáo dục tập thể sẵn sàng và tốt hơn bất cứ một nhà giáo dục nào” 6 Ông yêu cầu trong giáo dục chỉ nên “tán thành, giữ lại những tập
thể nào mà ở đó toàn bộ quá trình được tổ chức một cách thích đáng… tập thể được tổ chức thích đáng là một hệ thống tập thể lành mạnh và được trang
bị đầy đủ Nhưng đó chỉ là những đòi hỏi bề ngoài được tổ chức hoàn toàn” 7
vì thế cần phải đặc biệt quan tâm xây dựng những con người trong đó
* Nội dung, biện pháp xây dựng tập thể học sinh thành phương tiện giáo dục.
Theo Macarenco, việc xây dựng thành công những tập thể vững chắc vàtoàn diện sẽ phải thường xuyên đòi hỏi sự cố gắng của mọi người TheoMacarenco, một tập thể được xây dựng, được duy trì, được chăm sóc, đượctheo dõi chặt chẽ thì sẽ tồn tại lâu dài và phát triển tốt Tuy nhiên, nếu mắc
phải những sai lầm liên tục hoặc có “những thay đổi thường xuyên trong sự
điều khiển có thể biến tập thể thành một đám quần chúng” 8 và hiệu quả giáodục sẽ không cao Đối với những tập thể có thời gian xây dựng và duy tri hoạtđộng lâu dài thì ảnh hưởng giáo dục đến nhân cách học sinh càng mạnh mẽ,sâu sắc Bởi theo ông một tập thể khi cách thành viên có thời gian chung sốngvới nhau lâu dài sẽ tạo nên những truyền thống và giá trị tốt đẹp Đây chính là
6 Sđd, tr25
7 Sđd, tr 30
8 Sđd, tr 32-33
Trang 12yếu tố tạo nên sự vững mạnh của các tập thể Không có gì vun đắp cho tập thể
mạnh hơn là truyền thống Vì thế theo ông “Xây dựng truyền thống và giáo
dục sự tôn trọng truyền thống là một phần vô cùng quan trọng trong công tác giáo dục” 9 Truyền thống của tập thể là do những người trong tập thể đó xâydựng lên Một tập thể dù là lớp học hay trường học nếu thiếu truyền thống
không thể là một tập thể, một trường học tốt và “một nền giáo dục Xô Viết
đúng đắn không thể không có truyền thống Không thể hoàn thành nền giáo dục đó nếu không có một tập thể trẻ em kiên cường tự trọng được xây dựng với phẩm chất riêng của nó” 10 Macarenco đã lấy nhiều ví dụ sống động từ
thói quen duy trì thời gian điểm danh đến kiểm tra nề nếp giữ gìn vệ sinh…
để chứng minh vai trò của các giá trị truyền thống trong tập thể đối với côngtác giáo dục Nói về truyền thống, Macarenco đặc biệt đánh giá cao truyềnthống quân sự hoá của Hồng quân Những truyền thống của Hồng quân trêntất cả các mặt hoạt động và sinh hoạt đã được ông đưa vào thành các hoạtđộng trong tập thể của mình: chào cờ, xưng hô, mang mặc, đi lại, canh gác…kết quả là những truyền thống đó đã tạo nên diện mạo mới cho tập thể, xâydựng cho tập thể cái khung nền tảng vững chắc mà trong đo cuộc sống được
tô điểm sinh động và nhờ vậy nó thu hút trí tưởng tượng của con người
Để bảo vệ mục đích, các giá trị truyền thống tốt đẹp của tập thể trongcông tác giáo dục học sinh, ông cho rằng trong công tác giáo dục thì tập thểcũng có quyền sử dụng các biện pháp trừng phạt như là những cách thức giáodục học sinh cần thiết để bảo vệ các điều đó Quyền quyết định các vấn đềchung về trừng phạt và quyền trừng phạt bất cứ ai trong tập thể không phải làcủa riêng bất kì một cá nhân nào mà đó là quyền của tập thể Thực tiễn giáodục ở trại Goocki và Dedinxki, Macarenco đã giao quyền quyết định đó chotập thể thông qua “Đại hội các thành viên của tập thể” Thực hiện quan điểm
9 Sđd, tr 33
10 Sđd, tr 33, tr 35.
Trang 13này trong thực tiễn giáo dục ông đã vấp phải sự chỉ trích, phản đối, hoài nghicủa nhiều người trong đó có cả cấp lãnh đạo của ông Họ cho rằng như vậy là
hạ thấp, dẫn đến đánh mất vai trò, quyền lực của nhà giáo dục Tuy nhiênMacarenco vẫn quyết tâm thực hiện tư tưởng này và ông đã thành công rực
rỡ Ông cho rằng để tiến hành trừng phạt có nhiều hình thức trong đó việc tổchức sinh hoạt thông qua “Đại hội tập thể” để kiểm điểm và dùng sức mạnhcủa tập thể, truyền thống và cả uy tín của tập thể để giáo dục học sinh là mộtphương pháp giáo dục hữu ích, có hiệu quả cao Ông chỉ rõ sở dĩ có nhữngđứa trẻ được gọi là phạm pháp “không bình thường” là bởi vì do chúng đã
không được giáo dục đến nơi đến chốn, bởi vì “không thể nào có những đứa
trẻ bẩm sinh giết người hoặc khó dạy; riêng tôi, trải qua kinh nghiệm, tôi tin chắc một trăm phần trăm là như vậy” 11 Do đó phải hướng dẫn chúng vàomột tập thể hoàn toàn bình thường và có phương pháp giáo dục áp dụng bìnhthường như mọi đứa trẻ khác
* Nguyên tắc giáo dục bằng tập thể
Với quan niệm bất cứ tập thể nào cũng phải có kỷ luật, kỷ luật vừa là sựbắt buộc vừa là đạo đức, vừa là chính trị Macarenco cho rằng, trong xã hộichúng ta khinh thường kỷ luật có nghĩa là chúng ta chống lại xã hội và phảixét lại hạnh kiểm của những người vi phạm kỷ luật theo quan điểm chính trị,
đạo đức Vì thế mà “nhà giáo dục (nhà sư phạm) phải coi trọng kỷ luật, miễn
là kỷ luật đó được dùng với ý nghĩa là kết quả của giáo dục” 12 Kỷ luật đó
phải là kỷ luật tự giác, nghiêm minh cho mọi người và cho cả tập thể Giáodục kỷ luật cho mỗi người và cho tập thể phải do cán bộ tổ chức đoàn thanhnhiên cộng sản, các cán bộ phụ trách tiến hành… Macarenco khẳng định mộttập thể khi được nghe trình bày lý thuyết đạo đức sẽ không ngần ngại chấp
nhận toàn bộ và mỗi người sẽ “tìm thấy cho mình những hình thức và cách
11 Sđd, tr 46.
12 Sđd, tr 46
Trang 14thức đạo đức bắt buộc phải có”13 Ông rút ra vấn đề có tính nguyên tắc là “kỷluật, dưới một hình thức của cuộc sống lành mạnh về chính trị và đạo đức củachúng ta, phải được rút ra từ tập thể”14 và “trong một tập thể có kỷ luật mỗi cá
nhân được yên ổn hơn, được bảo đảm an toàn, đầy đủ hơn, tin tưởng hoàn toàn vào uy quyền, tài năng và tương lai của mình hơn”15 Trong xây dựngtính kỷ luật cho mỗi người, tuỳ từng lúc, tuỳ từng trường hợp cụ thể khôngchỉ có nhà giáo dục mà toàn bộ tập thể phải có trách nhiệm tố cáo kẻ đi ngượclại quyền lợi của các thành viên khác của tập thể
Giáo dục kỷ luật, giáo dục đạo đức, chính trị trong tập thể cần phải tậptrung vào giáo dục quyền lợi của tập thể đặt trên quyền lợi của cá nhân.Nhưng ông cũng chỉ rõ sự phức tạp của việc tiến hành vấn đề này, ông nói:Điều này dường như là một định lý hoàn toàn dễ hiểu đối với chúng ta…Nhưng trong thực tiễn, nó lại khó hiểu đối với nhiều người thông minh, cógiáo dục, có văn hoá thậm chí là văn hoá cao nữa Đây là sự phê phán quyếtliệt của Macarenco đối với những người lợi dụng quyền hạn của mình để vun
vén lợi ích cá nhân Ông nói “chúng tôi khẳng định rằng quyền lợi của tập
thể đi trước quyền lợi cá nhân trong trường hợp cá nhân đối lập với tập thể” 16 , quan điểm, tư tưởng này cần phải được giáo dục cho mọi người Và
khi nào giữa tập thể và cá nhân xảy ra xung đột thì giáo dục nhất định sẽ giảiquyết ổn thoả cho cả hai bên
Trong khi khẳng định bất kỳ tập thể nào cũng có những điều quy định về
kỷ luật mà mọi thành viên trong tập thể dù bất kỳ ai cũng phải tuân theo,Macarenco tiếp tục làm rõ mối quan hệ giữa kỷ luật, tập thể và cá nhân Ông
đã nêu ra một công thức ngắn gọn “tôn trọng và yêu cầu cao” Ông cũng đãgiải thích rõ hơn vấn đề này Tất nhiên là tập thể và kỷ luật không thể hình
13 Sđd, tr 48
14 Sđd, tr 46, tr 48 và tr 53
15 Sđd, tr 54, tr 57, tr 69
16 Sđd, tr 54