Đề tài Tìm hiểu di sản văn hóa Quan họ Bắc Ninh xưa và nay

Quan họ Bắc Ninh mang trong câu hát nhiều phong tục, tập quán,tín ngưỡng đặc sắc nên đã trở thành một “đặc sản văn hóa” luôn thu hút, gây ấntượng mạnh và đã được UNESCO công nhận là một

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI NGỮ - ĐHQGHN

BỘ MÔN NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

-BÀI TẬP THỰC TẾ MÔN CƠ SỞ VĂN HÓA VIỆT NAM

1 Lý do chọn đề tài 3

2 Mục đích nghiên cứu 4

3 Phương pháp nghiên cứu 4

4 Phạm vi nghiên cứu 4

NỘI DUNG 4

I Khái quát về dân ca Quan họ Bắc Ninh 4

1 Nguồn gốc 4

2 Phân loại 7

II Nghệ thuật trình diễn dân ca Quan họ Bắc Ninh 9

1 Nghệ sĩ biểu diễn 9

2 Nội dung biểu diễn 10

3 Trang phục biểu diễn 13

4 Làn điệu và nhạc cụ dân ca Quan họ 17

III Quan họ Bắc Ninh xưa và nay 18

1 Nghệ sĩ biểu diễn 18

2 Tổ chức hoạt động Quan họ 19

3 Phương thức hoạt động 19

4 Diễn xướng 19

IV Những phương pháp bảo tồn và phát triển 20

1 Vấn đề đặt ra 20

2 Giải pháp 21

KẾT LUẬN 21

TÀI LIỆU THAM KHẢO 22

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Ông cha ta từ thuở xa xưa đã xây dựng một Việt Nam nghìn năm văn hiến với

vô vàn những nét đẹp trong văn hóa và lịch sử Phủi đi lớp bụi thời gian là lấp lánhtrong đó những làn điệu quan họ kỳ diệu: “lời thì giao duyên, tình thì anh em”, khátvọng yêu thương, vượt lên thiên tai, dịch họa, vượt lên gian khó, “thương người nhưthể thương thân”, “tứ hải giao tình” (bốn biển một nhà) Trong dòng văn hoá vànghệ thuật âm nhạc dân gian chảy từ ngàn xưa, giữa sự đa dạng và đa diện của cácdòng dân ca: chèo của Thái Bình, Nam Định, chèo tàu của Hà Tây, hát dặm Nghệ

An, Hà Tĩnh, ca trù, ca Huế dân ca Quan họ Bắc Ninh vẫn lấp lánh một dòng dân

ca riêng biệt, đặc sắc và độc đáo Quan họ Bắc Ninh vừa như một làn điệu hội tụ

“khí chất” của rất nhiều làn điệu dân ca: cái trong sáng, rộn ràng của chèo; cái thổnthức, mặn mà của hát dặm; cái khoan nhịp sâu lắng của ca trù; cái khoẻ khoắn, hồnnhiên của dân ca Nam Bộ Nhưng trên hết, quan họ mang “khí chất” của chính quan

họ, là hồn của xứ sở quan họ, là “đặc sản” tinh thần của Kinh Bắc – Bắc Ninh haibên bờ sông Cầu Quan họ Bắc Ninh mang trong câu hát nhiều phong tục, tập quán,tín ngưỡng đặc sắc nên đã trở thành một “đặc sản văn hóa” luôn thu hút, gây ấntượng mạnh và đã được UNESCO công nhận là một trong những Di sản văn hóa phivật thể của Việt Nam

Tuy nhiên nhìn vào thực tế hiện nay, âm nhạc dân tộc nói chung và dân caQuan họ nói riêng đang phần nào bị giới trẻ lãng quên và chạy theo những dòngnhạc hiện đại Điều này làm mai một đi không chỉ là câu hát Quan họ trữ tình màcòn cuốn trôi đi văn hóa Quan họ và nét đẹp trong văn hóa tâm hồn người Việt Đểbảo tồn và giữ gìn những tinh hoa, bản sắc độc đáo, đậm đà trong nền văn hóa Quan

họ thì mỗi người trước hết phải nâng cao hiểu biết, đồng thời có ý thức giữ gìn vàphát triển di sản văn hóa dân tộc Chính vì những điều trên mà nhóm chúng emquyết định tìm hiểu sâu hơn về Dân ca Quan họ Bắc Ninh để thấy rõ được cái mặn

mà đằm thắm trong câu hát quan họ mà người dân Bắc Ninh đã gửi gắm nghĩa tìnhbao năm và lan tỏa niềm tự hào về một di sản văn hóa mang đậm bản sắc dân tộcViệt Nam

2 Mục đích nghiên cứu

Tìm hiểu những nét đẹp lâu đời, quá trình bảo tồn và phát triển đến ngày naycủa dân ca Quan họ Bắc Ninh Từ đó đề xuất quan điểm đối với việc bảo tồn vàphát triển dân ca Quan họ Bắc Ninh.

3 Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp nghiên cứu tài liệu

Phương pháp nghiên cứu phân tích

4 Phạm vi nghiên cứu

Đề tài nghiên cứu về Dân ca Quan họ Bắc Ninh trong đó tập trung tìm hiểu vềnguồn gốc xuất xứ, nghệ thuật biểu diễn và so sánh để thấy sự phát triển của nềnvăn hóa dân ca Quan họ Bắc Ninh thời xưa đến ngày nay

NỘI DUNG

I Khái quát về dân ca Quan họ Bắc Ninh

1 Nguồn gốc

Kinh Bắc nơi khơi nguồn văn hóa Quan họ

Kinh Bắc là một trong những vùng văn hóa lâu đời và phát triển nhất củangười Việt ở vùng đất phía Bắc Thăng Long, sông Hồng (chủ yếu là đất Bắc Ninh,Bắc Giang ngày nay) Đây là một trong những trung tâm của nền văn minh Việt cổ.Địa danh Kinh Bắc đã được nói đến từ lâu với cái tên: Bắc Giang Lộ hay Kinh Bắc

Lộ, Bắc Giang thừa tuyên hay Kinh Bắc thừa tuyên, Kinh Bắc trấn và cái tên BắcNinh (ước muốn yên bình cho một vùng đất quan trọng phía Bắc Tổ quốc nằm xakinh thành Huế) do vua Minh Mạng đổi tên năm 1822 Vùng đất có độ tuổi hàngnghìn năm này là nơi giao lưu của các luồng văn hóa lớn được du nhập từ TrungHoa, Ấn Độ Vì lẽ đó, văn hóa Kinh Bắc mang nhiều nét “cung đình”, là một vùngvăn hóa bị đứt gãy về mặt thời gian nên các yếu tố văn hóa dân gian lưu lại đếnngày nay ít nhiều đều được thừa hưởng nét văn hóa truyền thống Đây chính là sựminh chứng hùng hồn cho sự phong phú đa dạng và tiêu biểu hơn bất cứ địa phươngnào trên mảnh đất Việt ngàn năm văn hiến “Bắc Ninh là cái nôi phát sinh của ngườiViệt và văn hóa Việt” Kinh Bắc còn là nơi khơi nguồn văn hóa Quan họ Nói đến

Quan họ là nói đến nền văn hoá tổng thể hợp thành từ nhiều yếu tố văn hóa hóanghệ thuật dân gian trong một quá trình lịch sử lâu dài, có nhiều tầng, nhiều lớptrong một chỉnh thể văn hóa; gắn bó với văn hóa, văn minh làng xã, thu hút và biểuhiện những ước mơ; tập hợp và hành động chung cho những nguyện vọng, nhữngkhao khát của con người xứ Bắc từ nhiều đời đối với quyền sống, quyền hưởnghạnh phúc của con người trên bình diện văn hóa – xã hội Nền văn hóa Quan họ là

do các lối chơi quan họ của cộng đồng xây dựng nên, luôn luôn được cộng đồngsàng lọc trong dòng chảy lịch sử Việc khôi phục và bảo tồn những tinh hoa nhất,bản sắc độc đáo, đậm đà nhất trong nền văn hóa quan họ là phải khôi phục và bảotồn kho tàng bài bản của quan họ, cách hát và kỹ thuật hát quan họ (quan họ cổ) vàcuối cùng là lối chơi quan họ làng Viêm Xá (làng Diềm), huyện Yên Phong có đềnthờ vua Bà Truyền rằng, Vua Bà chính là người đã sáng tác ra các làn điệu dân caquan họ đầy tình tứ và quyến rũ Nét đặc trưng, độc đáo nhất của làng Diềm chính

là “nghề chơi” quan họ với nghệ thuật và phong cách hát quan họ vừa cổ xưa, vừađộc đáo, vừa phong phú, điêu luyện Trong số 49 làng Quan họ, làng Diềm còn duytrì được đội quan họ đông tới hàng trăm người, đủ các thế hệ liền anh liền chị Từngbọn Quan họ, mỗi nhóm liền anh, liền chị khi gặp gỡ có thể cất giọng hát tùy theonhu cầu, tâm trạng cảm xúc Việc truyền dạy hát quan họ được quan tâm ngay tronggia đình, không phụ thuộc, hay chờ đợi việc tổ chức lớp học Chính “cái nôi” vănhóa này là nơi sản sinh ra văn hóa Quan họ với những làn điệu dân ca quan họ trữtình, đằm thắm; hình thức tổ chức sinh hoạt văn hóa mang tính chất dân gian, nhưnglại nghiêm ngặt, khắt khe đòi hỏi người chơi am tường tiêu chuẩn, tuân theo lề luật.Văn hóa Quan họ là một di sản văn hóa quý giá không của riêng vùng Kinh Bắcbiểu hiện những quan niệm đẹp đẽ, trong sáng, chất phác của người dân lao độngsống trên mảnh đất Kinh Bắc xưa và nay Tất cả hợp lại mảnh đất tốt để dân ca quan

họ, hay nói rộng hơn là những sinh hoạt văn hóa Quan họ ra đời và phát triển

Cho đến nay, tuy có nhiều công trình nghiên cứu kỹ lưỡng về Quan họ nhưngchúng ta vẫn chưa xác định được nguồn gốc của nó Tuy về nguồn gốc chưa đượcxác định rõ ràng, nhưng làng Viêm Xá được nhắc tới nhiều nhất trong các truyềnthuyết Hiện nay Viêm Xá có 4 hội làng trong một năm – điều mà cả 49 làng Quan

họ ở vùng Kinh Bắc không nơi nào có được – đặc biệt ngày nay Hội Vua Bà là lễ

hội dài ngày nhất và thu hút đông đảo người hát Quan họ nhất, nên Viêm Xá đượcdân Kinh Bắc xem như là làng Quan họ gốc và thủy tổ của các làn điệu dân ca ấy làVua Bà (hiện đang được nhân dân thờ phụng tại đền thờ trên làng Viêm Xá).

Ảnh 1: Làng Diềm - nơi còn lưu giữ nhiều yếu tố truyền thống văn hóa vùng Kinh

Bắc.

(Nguồn:

https://mytour.vn/location/4858-lang-diem-que-huong-thuy-to-quan-ho.html), truy cập ngày 29.11.2021

Ảnh 2: Đền Vua Bà trong ngày lễ hội làng Diềm.

(Nguồn: https://www.phaphoc.com/le-hoi-lang-diem), 0truy cập ngày 29.11.2021

2 Phân loại

Từ xa xưa dân ca quan họ đã là món ăn tinh thần, một nét sinh hoạt văn hóađẹp của người dân Kinh Bắc Đây là những làn điệu dân ca đặc sắc của vùng đồngbằng Bắc Bộ - thể loại dân ca phong phú nhất về mặt giai điệu trong kho tàng dân

ca Việt Nam Mỗi một bài quan họ đều có giai điệu riêng Có ít nhất 300 bài (giaiđiệu) quan họ đã được ký âm (ghi âm bằng ký hiệu âm nhạc trên giấy), gồm nhữngđoạn thơ, bài thơ chủ yếu là thể lục bát do các nghệ nhân quan họ truyền thống bàngiao cho các nhà sưu tầm lưu giữ cho đến hôm nay Dân ca quan họ mang nhiều nétđộc đáo, được chia thành những loại sau:

2.1 Quan họ truyền thống

Quan họ truyền thống chỉ tồn tại ở 49 làng Quan họ gốc ở xứ Kinh Bắc Quan

họ truyền thống là hình thức tổ chức sinh hoạt văn hóa dân gian của người dân KinhBắc, với những quy định nghiêm ngặt, khắt khe đòi hỏi liền anh, liền chị phải amtường tiêu chuẩn, tuân theo luật lệ Điều này giải thích lý do người dân Kinh Bắcthích thú “chơi Quan họ”, không phải là “hát Quan họ” Quan họ truyền thống không

có nhạc đệm và chủ yếu hát đôi giữa liền anh và liền chị vào dịp lễ hội xuân thu nhị

kỳ ở các làng quê Trong quan họ truyền thống, đôi liền anh đối đáp với đôi liền chịđược gọi là hát hội, hát canh; hát cả bọn, cả nhóm liền anh đối đáp cùng cả nhómliền chị được gọi là hát chúc, mừng, hát thờ

Ảnh 3: NSƯT Thu Huyền hát Quan họ “Cò lả”

(Nguồn: https://www.youtube.com/watch?v=MS_HaP2-J4U), truy cập ngày

29.11.2021

“Chơi quan họ” truyền thống không có khán giả, người trình diễn đồng thời làngười thưởng thức (thưởng thức “cái tình” của bạn hát) Nhiều bài quan họ truyềnthống vẫn được các liền anh, liền chị “chơi quan họ” ưa thích đến tận ngày nay như:

Hừ La, La rằng, Cò lả, Tình tang, Bạn kim lan, Cái ả, Cây gạo…

2.2 Quan họ mới

Quan họ mới còn được gọi là “hát Quan họ”, là hình thức biểu diễn (hát) quan

họ chủ yếu trên sân khấu hoặc trong các sinh hoạt cộng đồng Tết đầu xuân, lễ hội,hoạt động du lịch, nhà hàng… Thực tế, quan họ mới được trình diễn vào bất kỳngày nào trong năm Các băng đĩa CD, DVD về quan họ ngày nay đều là hình thứcquan họ biểu diễn trên sân khấu, tức quan họ mới Quan họ mới luôn có khán thínhgiả, người hát trao đổi tình cảm với khán thính giả không còn là tình cảm giữa bạnhát với nhau Quan họ mới không còn nằm ở không gian làng xã mà đã vươn ra ởnhiều nơi, đến với nhiều thính giả ở các quốc gia trên trên thế giới

Quan họ mới có hình thức biểu diễn phong phú hơn quan họ truyền thống,bao gồm cả hát đơn, hát đôi, hát tốp, hát có múa phụ họa… Quan họ mới cải biêncác bài bản truyền thống theo hai cách: không có ý thức và có ý thức Dù ít haynhiều nhưng hình thức hát quan họ có nhạc đệm được coi là cách cải biên không có

ý thức Đa số các bài quan họ mới thuộc dạng cải biên này Cải biên có ý thức lànhững bài bản đã cải biên cả nhạc và lời của bài bản quan họ truyền thống Loại cảibiên này không nhiều, ví dụ bài “Người ở đừng về” là cải biên từ làn điệu “Chuôngvàng gác cửa tam quan” (Xuân Tứ cải biên)

Hát quan họ với lời mới được nhiều người yêu thích tới mức tưởng nhầm làquan họ truyền thống như bài “Sông Cầu nước chảy lơ thơ” do Mai Khanh soạn lờimới từ làn điệu truyền thống “Nhất quế nhị lan” Quan họ mới được ưa thích hơnquan họ truyền thống không phải do không gian và những sinh hoạt theo lề lối cổcủa quan họ không còn nữa mà một phần do hoạt động “hát Quan họ” ngày naythường được gắn với chính quyền nhiệm vụ tuyên truyền, giới thiệu, quảng bá quan

họ trên diện rộng

II Nghệ thuật trình diễn dân ca Quan họ Bắc Ninh

1 Nghệ sĩ biểu diễn

Nghệ sĩ biểu diễn Quan họ được gọi là các “liền anh”, “liền chị” Liền anh làbên nam, người nam giới hát Quan họ và liền chị là bên nữ, người phụ nữ hát Quanhọ.

Liền anh, liền chị còn được gọi là anh Hai, chị Hai hay anh Ba, chị Ba Liềnanh, liền chị, liền em tương ứng với đàn anh, đàn chị, đàn em theo công dụng 2 củahình vị đàn (chỉ thứ bậc) Sự khác nhau chỉ là ở chỗ ba danh ngữ trước còn dùng để

tự xưng (trong sinh hoạt Quan họ) mà ba danh ngữ sau thì không Trong Nam bộ,người con trưởng trong gia đình được gọi là anh hai, chị hai mà không gọi là anh cả,chị cả như theo cách nói của người gốc miền Bắc Đối với những người trong họkhi hát thì giới thiệu họ là anh Hai, chị Hai hay anh Ba, chị Ba Cách gọi này cótrước khi gọi "hát Đúm, hát hội" là ca “Quan họ” Chính vì vậy, cho đến nay chỉ cóvùng Kinh Bắc ở Miền bắc Việt Nam gọi những người ca dân ca Quan họ

Ảnh 4: Liền anh, liền chị hát trên thuyền rồng (Nguồn: https://biendao24h.vn/ve-dep-cua-cac-lien-anh-lien-chi-trong-dan-ca-

quan-ho/), truy cập ngày 29.11.2021

Điểm chung của các liền anh, liền chị thời nay là họ rất thích “hát Quan họ”,không như thời xưa liền anh, liền chị không dám như vậy mà chỉ dám “ca Quan họ”hoặc “chơi Quan họ” Liền anh, liền chị ngày nay rất thích hát có nhạc đệm trên sânkhấu Họ rất thích mặc quần trắng giống quan tùy tùng của vua chúa ngày xưa(Hoạn quan) và liền chị rất thích mặc và dùng vật dụng có màu vàng của vua chúangày xưa Ngày xưa liền anh, liền chị chỉ ca hoặc chơi Quan họ dưới thuyền khinhàn rỗi, thuyền là thuyền chiến, thuyền chở hàng loại nhỏ đi trong sông, vùng

nước cạn, nhiều lau sậy… Nhưng ngày nay, liền anh liền chị rất thích hát dưới

“thuyền rồng” như của vua chúa

2 Nội dung biểu diễn

Xứ Bắc xưa có mật độ các làng kết chạ lớn mạnh vào bậc nhất của vùng đồngbằng châu thổ Bắc bộ Trong một làng quan họ gốc thường có nhiều bọn quan họ:

có bọn quan họ nam và bọn quan họ nữ Các bọn Quan họ kết bạn với nhau theonguyên tắc “Âm - Dương tương cấu” hát giao duyên Những người hát Quan họthường được gọi là liền anh, liền chị Thông thường, trong buổi diễn các cặp nam vàcặp nữ giữa hai làng sẽ cùng nhau giao lưu, ca đối đáp Các cặp nam, cặp nữ từ hailàng lần lượt cất tiếng ca, bài hát cùng giai điệu nhưng ca từ khác nhau, uyểnchuyển qua lại

Ảnh 5: Liền anh liền chị hát giao duyên (2018).

(Nguồn:

https://biendao24h.vn/ve-dep-cua-cac-lien-anh-lien-chi-trong-dan-ca-quan-ho), truy cập ngày 29.11.2021

Dân ca Quan họ là một hình thức hát giao duyên, hát đối đáp Những liền anhtrong trang phục truyền thống khăn xếp, áo the và những liền chị duyên dáng trong

bộ áo mớ ba, mớ bảy, đầu đội nón thúng quai thao, cùng nhau hát đối những câu camộc mạc, đằm thắm, cách ca theo lối truyền thống không cần nhạc đệm mà vẫn đầychất nhạc, thể hiện nét văn hóa tinh tế của người Quan họ Mỗi bên đều phân công

rõ người hát dẫn, người hát luồn một cách phù hợp, giọng hát hai người họp lạithành một giọng Những lời ca tinh tế, câu từ là lời thơ, là những câu ca dao với từ

ngữ trong sáng, cuốn hút Mỗi câu ca là tiếng nói của tình yêu đôi lứa với sự luyếnláy nhịp nhàng thay cho tiếng nhạc đệm Mở đầu canh hát bao giờ cũng phải canhững bài giọng lề lối như: La rằng, Đường bạn, Tình tang, Cây gạo… sau đó mớihát đến các bài thuộc giọng vặt Cuối cùng là những bài thuộc giọng giã bạn Quanhững tiêu chuẩn khắt khe, các “bọn Quan họ” có cơ sở để đánh giá hơn kém; đồngthời cũng tạo nên những kích thích giúp các liền anh, liền chị sáng tạo ra những bàiđộc trong hát đối đáp Những bài ca mới hình thành phải đảm bảo hội tụ đủ các tốchất âm hưởng riêng của âm nhạc Quan họ Do đó, trong mỗi bọn Quan họ thường

có một người chuyên sáng tác ra những bài đối, giọng mới Họ chính là những

“nhạc sĩ dân gian” - tác giả của hàng trăm làn điệu quan họ được truyền khẩu từ đờinày qua đời khác cho tới ngày nay

Kết cấu của mỗi điệu hát lại được hình thành từ những lễ kết nghĩa Lễ kếtnghĩa được bắt đầu bằng những lời thăm hỏi tận tình hoặc những lời thề thốt Sau

đó, họ lại có buổi gặp nhau ở bên nam Tại đây, các liền anh, liền chị có thể hát thâuđêm suốt sáng để thổ lộ với nhau về tình cảm

Ảnh 6: Hát canh Quan họ Bắc Ninh.

(Nguồn: https://www.vntrip.vn/cam-nang/dan-ca-quan-ho-bac-ninh-5443), truy cập

ngày 29.11.2021

Căn cứ vào sự đồng nhất về cữ giọng, âm sắc, họ xếp thành từng cặp: anh Cả – chị

Cả, anh Hai – chị Hai, anh Ba – chị Ba, anh Tư – chị Tư… Lời ca trong Quan họchủ yếu nói về tình yêu nam nữ, sự gắn bó thủy chung Nhưng trên thực tế họ không

hề nghĩ đến chuyện yêu nhau mà chỉ quan hệ trên cơ sở bình đẳng tôn trọng lẫn