TƯ TƯỞNG GIÁO DỤC CỦA KOMENXKI, VẬN DỤNG TRONG GIÁO DỤC ĐẠI HỌC Ở NƯỚC TA HIỆN NAY

Lịch sử phát triển của xã hội Việt Nam nói chung và lịch sử phát triển của nền giáo dục Việt Nam nói riêng qua hàng nghìn năm lịch sử là sự kết tinh đặc sắc của tinh hoa giáo dục nhân loại; truyền thống văn hóa, giáo dục của dân tộc; quan điểm khoa học, cách mạng của nền giáo dục Mácxit và đặc biệt là tinh hoa trong tư tưởng giáo dục của chủ tịch Hồ Chí Minh. Việc nghiên cứu, ứng dụng sáng tạo các giá trị tốt đẹp trong các tư tưởng giáo dục của các bậc tiền nhân trong lịch sử vào công cuộc đổi mới, xây dựng và phát triển nền giáo dục nước nhà trong thời kì đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa hiện nay là vấn đề có ý nghĩa đặc biệt quan trọng bảo đảm tính kế thừa trong quá trình chấn hưng nền giáo dục Việt Nam. Kế thừa và phát triển sâu sắc các giá trị tư tưởng giáo dục trong lịch sử, Đảng và Nhà nước ta đang quyết tâm lãnh đạo công cuộc cải cách căn bản, toàn diện nền giáo dục nước nhà nhằm đào tạo ra những con người vừa hồng, vừa chuyên thực hiện thắng lợi hai mục tiêu chiến lược là: xây dựng chủ nghĩa xã hội và bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa. Một trong những tư tưởng quý báu trong kho tàng văn hóa – giáo dục của nhân loại, thấm đẫm triết lý giáo dục nhân văn chủ nghĩa, có ảnh hưởng sâu sắc đến sự phát triển của nền giáo dục Việt Nam hiện nay là tư tưởng giáo dục của Komenxki – Người được mệnh danh là ông tổ của nền sư phạm cận đại.

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ QUỐC PHÒNG

PHẦN MỞ ĐẦU

Lịch sử phát triển của xã hội Việt Nam nói chung và lịch sử phát triểncủa nền giáo dục Việt Nam nói riêng qua hàng nghìn năm lịch sử là sự kếttinh đặc sắc của tinh hoa giáo dục nhân loại; truyền thống văn hóa, giáo dụccủa dân tộc; quan điểm khoa học, cách mạng của nền giáo dục Mácxit và đặcbiệt là tinh hoa trong tư tưởng giáo dục của chủ tịch Hồ Chí Minh Việcnghiên cứu, ứng dụng sáng tạo các giá trị tốt đẹp trong các tư tưởng giáo dụccủa các bậc tiền nhân trong lịch sử vào công cuộc đổi mới, xây dựng và pháttriển nền giáo dục nước nhà trong thời kì đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đạihóa hiện nay là vấn đề có ý nghĩa đặc biệt quan trọng bảo đảm tính kế thừatrong quá trình chấn hưng nền giáo dục Việt Nam Kế thừa và phát triển sâusắc các giá trị tư tưởng giáo dục trong lịch sử, Đảng và Nhà nước ta đangquyết tâm lãnh đạo công cuộc cải cách căn bản, toàn diện nền giáo dục nướcnhà nhằm đào tạo ra những con người vừa hồng, vừa chuyên thực hiện thắnglợi hai mục tiêu chiến lược là: xây dựng chủ nghĩa xã hội và bảo vệ vững chắc

Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa Một trong những tư tưởng quý báu trongkho tàng văn hóa – giáo dục của nhân loại, thấm đẫm triết lý giáo dục nhânvăn chủ nghĩa, có ảnh hưởng sâu sắc đến sự phát triển của nền giáo dục ViệtNam hiện nay là tư tưởng giáo dục của Komenxki – Người được mệnh danh

là ông tổ của nền sư phạm cận đại

Tư tưởng giáo dục của Komenxki được trình bày trong nhiều tác phẩm

mà nổi bật trong số đó là tác phẩm: Khoa sư phạm vĩ đại hay Phép giảng dạy

lớn (Opera diactika omnia ) là sự kết tinh của quan điểm triết học duy cảm

với tính nhân văn, nhân đạo chủ nghĩa trong giáo dục con người dưới ánhsáng của văn hóa Phục Hưng Mặc dù những tu tưởng giáo dục củaKomenxki trong tác phẩm này đã được đưa ra cách hơn 4 thế kỷ nhưng nóvẫn mang ý nghĩa thời sự Đặc biệt hiện nay khi cánh cửa của nền kinh tế tri

thức đang mở rộng hướng nhân loại vào kỷ nguyên khoa học và công nghệ,khi mà việc giáo dục, học tập thường xuyên, suốt đời của mỗi con người trởthành một nhu cầu thiết thực của cuộc sống Đại hội đại biểu toàn quốc lần

XI khẳng định: Giáo dục và đào tạo có sứ mệnh nâng cao dân trí, phát triểnnguồn nhân lực, bồi dưỡng nhân tài, góp phần quan trọng phát triển đấtnước, xây dựng nền văn hóa và con người Việt Nam Phát triển giáo dục vàđào tạo cùng với phát triển khoa học công nghệ là quốc sách hàng đầu; đầu

tư cho giáo dục và đào tạo là đầu tư phát triển Đổi mới toàn diện giáo dục

và đào tạo theo nhu cầu phát triển của xã hội Tuy nhiên, bên cạnh tiến bộ đãđạt được, giáo dục ở nước ta vẫn còn nhiều yếu kém, bất cập mà Đảng quantâm nhất là chất lượng và hiệu quả giáo dục còn thấp Đối với các nhàtrường quân đội là một bộ phận của hệ thống giáo dục quốc gia, nghiên cứu

và vận dụng linh hoạt tinh hoa văn hóa giáo dục của nhân loại nói chung và

tư tưởng giáo dục của Komenxki nói riêng là một vấn đề quan trọng bảođảm cho quá trình giáo dục đào tạo trong các nhà trường quân sự phát triểnhài hòa, thống nhất giữa tính hiện đại và tính truyền thống góp phần tích cựcvào quá trình xây dựng và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao phục vụ

sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc

NỘI DUNG

I NHỮNG TƯ TƯỞNG CỦA KOMENXKI VỀ GIÁO DỤC TRONG TÁC PHẨM “KHOA SƯ PHẠM VĨ ĐẠI”

1 Khái lược tiểu sử Komenxki và hoàn cảnh ra đời của tác phẩm

“Khoa Sư phạm vĩ đại”

J.A.Komenxki (1592 – 1670) là giáo dục, nhà dân chủ lớn nhà hoạt động

xã hội xuất sắc ở thế kỉ XVII Ông sinh ngày 28/03/1592 trong một gia đìnhlàm thợ, tại một thị trấn thuộc xứ Môrava miền Trung Tiệp Khắc (cũc), nay làCộng hoà Séc Lúc này ở Châu Âu đang diễn ra cuộc đấu tranh chống phong

kiến theo tư tưởng của chủ nghĩa nhân “Hội cộng sản thiên chúa giáo

Tabarớt” và đã bị chính quyền phong kiến đàn áp, hội phải tự giải thể, các

thành viên phải chạy sang Ba Lan và xây dựng ở đấy một tổ chức mới cả

người Séc là “Hội anh em những người Tiệp Khắc” Hội hoạt động theo tôn

chỉ mục đích của mình hướng tới việc thay thế nền quân chủ độc đoán bằngnền cộng hoà Tư sản cho nước mình Hội cử con em của mình đi nước ngoàihọc tập, trong số đó có Komenxki

Tốt nghiệp đại học, Komenxki trở về với hội, được hội giao cho việc dạyhọc cho con em của hội Ông đã trở thành một thầy giáo giỏi, đầy nhiệt huyết,được học trò và mọi người yêu mến, đồng thời tôn giáo chính của hội “Đạotin lành” đã phong cho ông danh hiệu “Mục sư” Trong quá trình hoạt độnggiáo dục Komenxki đã viết hàng trăm tác phẩm các loại, bao gồm: Sách giáokhoa, sách văn học, từ điển, sách về phương pháp dạy học, trong đó có nhữngtác phẩm đã được dịch, lưu hành rộng rãi ở châu Âu, Ả Rập và thịnh hành chỉđứng sau Kinh thánh Cống hiến lớn lao nhất của ông là sách viết về phương

pháp dạy học Đó là tác phẩm “Khoa sư phạm vĩ đại” (có thể gọi là lí luận dạy

học vĩ đại) Tác phẩm này, mới đầu Komenxki viết bằng tiếng Séc, trongnhững năm sống lưu vong tại Hà Lan, với hi vọng sẽ góp phần cải cách nền

giáo dục nhà nước sau chiến tranh Nhưng thời gian trôi qua, tuổi đời đã cao

và Komenxki thấy không có hi vọng trở về tổ quốc, tác giả đã tự dịch ra tiếngLa-tinh và xuất bản lần đầu tiên vào năm 1657 tại Amxtecđam, lấy tên làOpera diactika omnia

Vào thời Komensky, tình hình tổ chức trường lớp và công việc giảng dạy

ở Tiệp khắc cũng như ở nhiều nước châu Âu mang nặng tính sách vở, kinhviện không có hệ thống và kiến thức trong nhà trường xa rời đời sống, đócũng là những điều khiến cho nhà sư phạm Komenxki không thể bỏ qua.Trong tác phẩm của mình, Komenxki chủ trương việc giáo dục con ngườiphải tiến hành theo quy luật chung của tạo hóa, bởi lẽ con người chẳng những

là một thành viên mà còn là một sinh vật hoàn thiện nhất của tạo hóa Xuấtphất từ những kinh nghiệm chuyên môn và quan niệm triết lý của mình,Komenxki đã đề ra nhiều biện pháp cụ thể trong công việc giáo dục Những

dự kiến của ông nêu ra cách đây gần bốn thế kỷ nhưng thật là sáng tạo và có ýnghĩa thiết thực cho đến ngày nay Tác phẩm này, ngay sau khi ra đời, đãđược dịch ra hầu hết các thứ tiếng châu Âu và được coi là những nguyên tắc

lý luận làm cơ sở cho nền giáo dục hiện đại sau này Với đóng góp to lớn củaông cho giáo dục, người đời coi ông là “ Ông tổ của nền giáo dục cận đại”.Đúng như Misơlê một sử gia Pháp đã đánh giá“ Cômexki là một thiên tài rực

rỡ một phát minh lỗi lạc, một Galilê của giáo dục” Và ông được ving dự nhân

kỉ niệm 400 năm ngày sinh của ông, UNESCO đã ghi nhận ông là danh nhânvăn hoá thế giới

2 Những tư tưởng của Komenxki về giáo dục trong tác phẩm “Khoa

Sư phạm vĩ đại”

2.1 Quan điểm triết học – cơ sở phương pháp luận của quan điểm giáo dục của Komenxki

Komenxki chịu ảnh hưởng rất lớn quan điểm triết học của Becon (nhà triếthọc duy vật người Anh thế kỷ XVII, người đề xướng “Thuyết duy cảm” vớiquan điểm cơ bản là: cảm giác là nguồn gốc của ý thức) Vận dung vào trongquá trình giáo dục, ông cho rằng: cái gì không qua cảm giác ban đầu của trẻ emthì sẽ không đọng lại trong đầu óc của chúng Ở đây, Komenxki đã thừa nhậnthế giới khách quan là nguồn gốc của ý thức Trẻ em tri giác thế giới bằng cácgiác quan và ý thức của trẻ em là phản ánh sự tồn tại của thế giới bên ngoài Vìthế ông yêu cầu thầy giáo phải cho trẻ em được nhận thức bằng các giác quancủa mình Ông đưa ra một hệ thống các nguyên tắc dạy học xuất phát từ luậnđiểm này, trong đó nguyên tắc trực quan được coi là nguyên tắc quan trọng nhất(ông gọi là nguyên tắc vàng ngọc trong giáo dục và dạy học trẻ em) Ông yêucầu thầy giáo phải cho trẻ em được sử dụng tất cả các giác quan vào việc tri giáctài liệu (nghe, nhìn, ngửi, nếm, sờ mó…) Chỉ sau khi trẻ được tri giác như vậytrẻ sẽ hiểu biết thế giới Đây là một quan điểm học thuật tiến bộ mang tính duyvật và tiệm cận với tư tưởng tiến bộ dạy học tích cực; chống thụ động hóa ngườihọc trong giáo dục học hiện đại, qua đó phát huy cao độ tính tích cực hoạt độnghọc tập của trẻ dưới sự giúp đỡ của thầy giáo.

2.2 Triết lý giáo dục cơ bản: Giáo dục phải thích ứng với tự nhiên.

Theo Komenxki, tự nhiên vốn đã có “trật tự” tức là qui luật, mà conngười là một thực thể của tự nhiên Vậy hoạt động giáo dục của con ngườicũng phải tuân thủ “trật tự” của tự nhiên Ông nói: “Trật tự - đó là linh hồncủa tất cả cái gì tồn tại” Cái “trật tự” của tự nhiên theo ông đó là cái vốn có,cái được rút ra từ thiên nhiên, từ đó nhiệm vụ của giáo dục cần phải vạch rađược cái “trật tự” ấy mà phỏng theo, tức là giải pháp tương tự Ông chorằng: con người là thực thể của tự nhiên, mà tự nhiên diễn ra theo quy luậtnên giáo dục con người cũng tuân theo quy luật Komenski nhấn mạnh rằngthiên nhiên là cái chuẩn, là cái mẫu mực mà giáo dục phải bắt chước để có thể

đạt được kết quả như mong muốn Theo ông mối quan hệ chi phối của thiênnhiên đối với giáo dục phản ánh mối quan hệ giữa thiên nhiên và con người,hay nói cách khác, con người là một bộ phận của thiên nhiên Phương thứctồn tại và vận động của thiên nhiên cũng là phương thức tồn tại và vận độngcủa con người Chính vì thế mà con người phải tuân theo những quy luật quantrọng nhất, phổ biến nhất của thiên nhiên đang tác động trong thế giới cỏ cây,động vật cũng như trong mối quan hệ của con người Ông nói: “Con chimkhông sinh nở về màu thu tàn lụi, mùa đông băng giá, mùa hè nòng bức mà

về mùa xuân - khi ánh sáng sưởi ấm trái đất Đem lại sức sống cho muônloài Vậy, giáo dục con người cũng phải bắt đầu từ tuổi trẻ và giờ học tốtnhất là buổi sáng” hoặc “làm vườn cũng vậy, anh ta phải phân định côngviệc theo thời vụ Anh không gieo hạt giống giữa mùa đông, cũng không làmviệc đó vào mùa hè hoặc mùa thu, mà thời vụ thích hợp nhất vẫn là mùaxuân Với những cây đã lớn, đó cũng là lúc nhựa sống tích luỹ trong rễ câybắt đầu chuyển đi nuôi cây Tuy vậy, trong cả quá trình sinh trưởng của cây,người làm vườn cần phải nắm vững thời gian thích hợp cho từng công việc,tức là thời điểm khi nào bón phân, khi nào bấm tỉa, khi nào cắt bớt nhữngcành con bởi lẽ mỗi loài cây đều có thời vụ của nó Khi nào đâm chồi khinào nở hoa, khi nào cành lá sum suê và khi nào thì quả chín… một người thợxây dựng hiểu biết không bao giờ khởi công tuỳ tiện, anh ta dứt khoát phảitính toán và ấn định thời gian, khi nào thì đốn cây, khi nào nung gạch, khinào đặt móng và khi nào xây trát ”

Ông luôn so sánh việc giáo dục và hoạt động của nhà trường với sinhhoạt của cỏ cây hoa lá và cuộc sống xã hội xem có phù hợp không, nếukhông phù hợp sẽ trái quy luật và chỉ dẫn đến sự đổ vỡ của sự nghiệp giáodục Ông nói: “Với một đứa bé chưa biết nói, việc học chưa thể đặt ra được,bởi vì cái rễ của lý trí còn ẩn sâu trong đứa bé Còn việc trau dồi kiến thức

cho con người ở tuổi già thì đã quá muộn, bởi vì lý trí và trí nhớ đã giảm sút.Việc học tập ở tuổi trung niên là điều không dễ dàng, bởi vì sức mạnh của trítuệ bị phân tán bởi nhiều việc, khó có thể tập trung vào học tập Cho nên nhàgiáo dục cần phải quan tâm tới tuổi trẻ chừng nào sự tươi mát của cuộc đời vàtrí tuệ còn đang ở đà phát triển Ở độ tuổi đó, con người ta chiếm lĩnh tất thảy

và kiến thức dễ dàng bắt rễ sâu”

Ông xem trẻ vào đời như con khỉ con, gặp cái gì nó cũng bắt chước Vìthế để việc giáo dục trẻ em tốt cần phải cải tạo môi trường giáo dục và phảigiáo dục bằng tấm gương của mọi người xung quanh, nhằm đặt những dấu ấnban đầu tốt đẹp lên trẻ em Ông cũng chỉ rõ trẻ em bị nhiễm thói xấu ban đầuthì sau này sửa lại rất khó, chẳng khác gì lần đầu nấu cơm khê trên cái xoongmới thì sau này mùi khê ấy còn ảnh hưởng dai dẳng mãi về sau

Từ đó, ông chỉ ra những hạn chế của nền giáo dục đương thời là: khôngchọn đúng thời điểm để rèn luyện tâm tính cho học sinh; không phân chiamột cách chính xác nội dung học theo mức độ trình độ và trình tự Ông kếtluận: “Việc tu luyện con người cần bắt đầu vào mùa xuân của cuộc đời, tức làvào độ tuổi ấu thơ (ấu thơ là hình ảnh của mùa xuân, tuổi thanh niên là hìnhảnh mùa hè, tuổi trưởng thành là hình ảnh mùa thu và tuổi già là mùa đông).Những giờ buổi sáng là thời điểm minh mẫn hơn đối với việc học tập, buổitrưa giống như mùa hè, buổi tối trong ngày là mùa thu và đêm là mùa đông.Toàn bộ nội dung học phải theo độ tuổi, đừng để điều gì vượt quá khả năngnhận thức của học sinh

Như vậy, theo Komenxki, trong giới tự nhiên cũng như trong giáo dụcđều vận động theo các quy luật khách quan vì thế tổ chức giáo dục cho trẻ emphải nắm vững các yếu tố đó Phải tuân theo quy luật tự nhiên, phải tôn trọngcác yếu tố khách quan khi giáo dục cho trẻ Ông cũng kịch liệt lên án và phêphán lối giáo dục phản khoa học, duy ý chí, kinh nghiệm không hợp quy luật

Dựa vào những thí dụ lấy trong giới tự nhiên, ông đã nêu lên nhữngnguyên tắc giáo dục sau:

- Quá trình giáo dưỡng và giáo dục phải thực hiện từ sớm, trước khi tinhthần người ta bị hư hỏng đi

- Quá trình đó cần có sự chuẩn bị tư tưởng để người học sinh ham thích

sự học

- Cần đi từ cái dễ tới cái khó

- Công việc ở nhà trường không nên là một gánh nặng cho một ai

- Tiến hành mọi việc đều phải đi từng bước

- Chỉ nên bắt người ta làm cái gì người ta muốn và làm có phương pháp

- Dạy bất cứ điều gì cũng phải đặt ngay trước giác quan của người ta

- Dạy điều gì cũng cần cho biết cái lợi ích thực tế của điều ấy

- Dạy mọi điều cần tuân theo nguyên tắc của một phương pháp tự nhiên

2.3 Vai trò của giáo dục và của nhà trường

J.A Komenxki đánh giá rất cao vai trò của giáo dục, ông cho rằng: nếunhư con người không nhận được sự giáo dục sẽ không thành người Ông nói:

“Con người muốn trở thành con người thì cần phải có học vấn” và “những kẻgiàu có mà không có học vấn thì chẳng khác gì những con lợn béo ị vì ăncám; những người nghèo khổ mà không có sự hiểu biết thì cũng không khác

gì những con lừa đau khổ buộc phải tải nặng Một người có hình thể đẹp đẽ

mà không có văn hoá thì chỉ là một con vẹt có bộ lông hào nhoáng, hoặc nhưnguời ta nói: một lưỡi kiếm bằng chỉ trong vỏ kiến bằng vàng”

Komenxki cho rằng mọi người trong xã hội phải được học hành qua cáctrường lớp đó Ông nói: Hạnh phúc thay xã hội có nhiều trường học tốt, sáchgiáo khoa tốt, thầy dạy tốt, phương pháp cơ quan giáo dục tốt Đây là tưtưởng thể hiện sự nhân đạo, tiến bộ, bình đẳng tôn trọng quyền con người,

quyền được học hành để tiến bộ của con người, tư tưởng này phù hợp với tưtưởng giáo dục dành cho mọi người của xã hội tiến bộ ngày nay.

Ngoài ra, ông đặc biệt đề cao vai trò của người thầy giáo và nhà trườngtrong quá trình giáo dục con người Ông nói: Dưới ánh sáng mặt trời không

có nghề nào cao quý hơn nghề dạy học Ông cũng đề cao vai trò của nhàtrường trong việc hình thành rèn luyện nhân cách Ông gọi nhà trường là

“Xưởng rèn luyện nhân cách” Nhà trường là nơi giữ vị trí chủ đạo và chiếm

ưu thế trong giáo dục nhân cách con người đồng thời là nơi cung cấp tri thứcrèn luyện kỹ năng “Giáo dục cho mỗi người để họ trở thành con người” Bảnchất của con người là bản chất xã hội Con người lớn lên mà không có học sẽchẳng khác nào những cây mọc hoang dại, những người muốn lớn lên, nhữngcây muốn vươn lên được ươm trồng trong vườn thì nhất thiết phải được chămsóc, tưới tắm tỉa tót Ông cho rằng chỉ có giáo dục mới làm cho con người trởthành con người theo đúng nghĩa là con người Nhà trường là nơi chế tạo rahạnh phúc ra con người chân chính Ông yêu cầu người thầy giáo phải có đủnhững phẩm chất nhân cách để có thể hoàn thành tốt nhiệm vụ của nghề dạyhọc Ông nói: không thể trở thành người thầy nếu không phải là một ngườicha Để nhà trường hoàn thành được sứ mạng của mình thì theo ông nó cầnphải gắn liền với đời sống, với lao động xã hội và nhân dân Komenxki chorằng: những kiến thức nhà trường trang bị phải giúp ích cho hoạt động thựctiễn, học để làm việc, để lao động, định hướng được những hiện tượng phổbiến trong đời sống hàng ngày Ông chống lại thứ triết học tách rời cuộc sốngđang thịnh hành lúc ấy mà ông gọi là “nghiên cứu hư ảo”, là “dẫm chân tạichỗ” Ông nói: “Dạy học không phải từ cuộc sống mà còn phải cho cuộcsống Chúng ta bước vào cuộc sống không chỉ với tư cách là một người quansát mà còn là người thực hiện”

2.4 Tư tưởng về cách phân chia lứa tuổi trẻ em trong giáo dục.

J.A Cômenxki cho rằng trẻ em phát triển qua các thời kỳ khác nhau, giaiđoạn trước chuẩn bị cho giai đoạn sau, giai đoạn sau dựa vào giai đoạn trước.Mỗi giai đoạn phát triển có những đặc điểm riêng vì thế giáo dục phù hợp với

tự nhiên là phải căn cứ vào sự phát triển của trẻ Ông chia các thời kì pháttriển của trẻ em thành các giai đoạn để tiến hành giáo dục như sau:

- Từ 0 đến 6 tuổi: Đặc điểm của thời kỳ này là phát triển các giác quannên cần phải coi trọng phát triển thể chất và cho trẻ tiếp xúc với thế giới để trẻđược phát triển Trẻ sẽ được vào học một loại trường gọi là “trường học lòngmẹ” và giáo dục theo phương thức người mẹ, bằng tình cảm, bằng cái đẹp đểtrẻ bắt chước những điều hay lẽ phải

- Từ 6 đến 12 tuổi: Đặc điểm của trẻ thời kỳ này là phát triển về mặt trínhớ, cho nên cần đưa trẻ vào trường quốc ngữ, học chữ, số, hình học, địalý v.v

- Từ 12 đến 18 tuổi: Đặc điểm của độ tuổi này là phát triển tư duy do vậychúng ta cần cho trẻ học các môn đề cao về tự nhiên và xã hội

- Từ 18 đến 24 tuổi: Đặc điểm của lứa tuổi này là phát triển về mặt ý chí,thông qua học tập để hoàn thiện con người cho xã hội Đây là giai đoạn cuốicủa đời học trò, sau đó bắt tay vào cuộc sống lao động

Đây là luận điểm mang tính tiến bộ, khoa học của Komenxki trong giáodục trẻ em Bởi vì lần đầu tiên trong lịch sử phát triển giáo dục của nhân loại,việc giáo dục trẻ em được đề cập phải căn cứ vào trình độ phát triển của trẻ.Nội dung, phương pháp, hình thức giáo dục và loại hình trường lớp phải phụthuộc vào trình độ phát triển của trẻ em Tư tưởng này của ông vẫn cònnguyên giá trị cho đến ngày nay có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việcphân chia các cấp học, bậc học của nền giáo dục hiện đại

2.5 Tư tưởng của Komenxki về hình thức tổ chức giáo dục

Komenxki là người đầu tiên trong lịch sử giáo dục đã xây dựng lí luận và

tổ chức trong thực tiễn một hình thức tổ chức dạy học, giáo dục mới mẻ gọi là

hệ lớp, bài Theo ông để tổ chức quá trình dạy học có hiệu quả phải phân chiahọc sinh thành các đơn vị mà theo ông gọi là: Lớp - Bài Lớp gồm những trẻ

em có trình độ tương đồng về tâm sinh lý và trình độ phát triển về trí tuệ nhậnthức Kiểu tổ chức dạy học này đòi hỏi chia học sinh thành từng lớp, theo độtuổi và có số lượng học sinh nhất định, thời gian học được xắp xếp theo thờikhoá biểu, phương pháp lên lớp chủ yếu bằng lời của người dạy cho cả lớp.Bài là đơn vị tri thức của từng môn học được giáo viên sắp xếp cho phù hợp

và truyền thụ cho học sinh Học sinh mỗi lớp học theo một chương trình đượcquy định cụ thể, mỗi chương trình gồm nhiều môn học, mỗi môn học đượcthực hiện thành một số bài học

Như vậy, theo ông trẻ em cần phải được chia thành lớp với số lượng nhấtđịnh với đầu vào như nhau, học cùng một chương trình học song có thi đánhgiá kết quả học tập, có nghỉ ngơi giữa học kỳ và cuối năm Sau một khoảngthời gian nhất định, nhà trường sẽ cho ra đời những lớp người tương đồngnhau về trình độ tri thức và kĩ năng

Đây là sự phát triển mới trong lý luận về hình thức tổ chức dạy học, làmột phát kiến vĩ đại của Komenxki có giá trị to lớn về lý luận và thực tiễn Vềmặt lí luận, giáo dục phải phù hợp với với đặc điểm và sự phát triển tự nhiêncủa trẻ Về mặt thực tiễn, tổ chức việc giáo dục theo hệ thống lớp – bài sẽcung cấp cho xã hội cùng một lúc nhiều trẻ em thành người lao động có trình

độ và kĩ năng cần thiết tương đồng để có thể tham gia đồng thời vào các khâu,các bước của nền sản xuất Đến nay lí luận về hệ thống lớp - bài của ông vẫncòn nguyên giá trị, là một trong những hình thức tổ chức dạy học cơ bản ở cáccấp học, bậc học Đây đồng thời cũng là một bước tiến mới khác biệt về chất

so với kiểu tổ chức dạy học trước đó nặng về tính chất cá nhân hóa và là cơ sở

để hoàn thiện hình thức tổ chức dạy học lên lớp hay còn gọi là hình thức bàigiảng ngày nay.

2.6 Tư tưởng về nội dung dạy học

Ông cho rằng dạy học phải đảm bảo nhiều mặt hài hoà có chọn lọc, thiếtthực bổ ích Nội dung dạy học gồm kiến thức, đạo đức, niềm tin, tín ngưỡng

và ông cho rằng không được bỏ qua yếu tố nào Nội dung toàn diện nhưngphải được chọn lọc để có tính thiết thực bổ ích cao Ông coi trọng tính tối ưu,lợi ích, cái thực tế của nội dung dạy học Học có thể ứng dụng được và chúng

ta phải tước bỏ những nội dung không cần thiết Ông phê phán chồng chéo,lẫn lộn quá tải Ngoài ra ông cũng nhấn mạnh việc giáo dục đạo đức cho họcsinh Ông chỉ rõ việc giáo dục đạo đức cần được đặt ra trước tiên và gồmnhiều phẩm chất không loại trừ phẩm chất nào Con đường và phương tiệngiáo dục đạo đức là gắn với đời sống mọi mặt xung quanh, với hoạt động thựctiễn Giáo dục đạo đức phải bằng việc làm, thực hành “Tình yêu lao động cóthể học được thông qua lao động” Ông coi trọng xây dựng môi trường tốt tạo

ra môi trường thuận lợi cho giáo dục đạo đức, ông coi trọng phương pháp nêugương tốt và tính kỷ luật cho giáo dục đạo đức “Kẻ nào thành đạt trong khoahọc nhưng lạc hậu trong đạo đức thì kẻ đó bị tụt hậu lại sau nhanh hơn sựthành đạt” hoặc “Phải bắt đầu sớm việc giáo dục trước khi có sự hư hỏngtrong ý nghĩ” Do vậy, ông cho là “Không cho phép buông lỏng đạo đức ởtrong cũng như ngoài nhà trường”

2.7 Tư tưởng của Komenxki về phương pháp giảng dạy

Komenxki quan niện trong dạy học vấn đề hàng đầu là nội dng khoa họcsau đó mới mới là sự truyền đạt Ông nói “ khoa học là cái cột lõi của vấn đềcòn nghệ thuật chỉ là cái thể hiện” Nhưng ông bàn sâu về phương pháp giảngdạy của người thầy Theo ông người thầy phải có phương pháp giảng dạythích hợp với từng loại đối tượng, sáng tạo ra những phương pháp giảng dạy

phong phú như: đàm thoại, kể chuyện, câu đố theo Komenxki nếu sử dụngphương pháp không phù hợp cũng giống như khi cắt tỉa 1 cành cây đáng lýcần đến một con dao thì họ (giáo viên) lại cầm chiếc gậy hoặc cái dùi dục.Người giáo viên phải vừa trang bị tri thức nhưng phải lôi cuốn được học sinhvào phán đoán, phân tích, chứng minh, tìm các mối liên hệ, rút ra được bảnchất sự vật Ông nói: “trong dạy không phải nhồi nhét vào đầu học sinh một

mớ ngôn từ, những triết lý lôi ra từ sách vở mà phải mở cho chúng tầm hiểubiết các sự vật ”

2.8 Tư tưởng của Komenxki về nguyên tắc dạy học

Các nguyên tắc dạy học được Komenxki nêu ra trong tác phẩm “ Khoa

sư phạm vĩ đại” là: Đảm bảo tính trực quan, tính hệ thống, tính vừa sức, tínhthiết thực, tính thực tiễn và tính vững chắc của tri thức

- Nguyên tắc dạy học trực quan.

Ông coi nguyên tắc trực quan là nguyên tắc “vàng ngọc” Theo ông

trong dạy học đồng thời với lời nói hình tượng có ý quan trọng bởi “mọinguyên tắc đi từ cảm giác Theo ông nghiên cứu sự vật phải bằng quan sát bắtđầu từ cái trực quan “nghiên cứu sự vật phải bắt đầu phải băng quan sát chứkhông phải bằng suy nghĩ” Do vậy trong dạy học ông phát huy tối đa cácgiác quan của học sinh Theo ông “Thính giác và thị giác, miệng nói và taylàm luôn luôn gắn liền với nhau Chẳng cần kể cho học sinh nghe, tức là đểcác em nhận thức được bằng thính giác, mà còn dùng hình vẽ để các em trôngthấy và khắc sâu vào thị giác Cần tạo điều kiện cho học sinh học hỏi lẫn nhau

để sớm biết diễn đạt nội dung vấn đề bằng lời nói, bằng tay viết vẽ …khôngngoài mục đích khắc sâu nội dung vào thính giác, thị giác, và trí nhớ của các

em để đạt được mục tiêu trên đây, một việc làm tốt là nếu tất cả những nộidung chủ yếu học trong lớp được thể hiện bằng hình ảnh treo trên tường xungquanh lớp học Bởi vì làm được như vậy thì đó sẽ là những công cụ học tập

tuyệt vời giúp cho học sinh ghi chép tất cả những gì chúng nghe hoặc đọcđược qua sách vở …”.

- Nguyên tắc tính hệ thống trong dạy học.

Trong dạy học phải tiến hành tuần tự trong cả quá trình, trong từngbài giảng, từ dễ đến khó, giản đơn đến phức tạp, từ thấp đến cao Với quanniệm “Trật tự là linh hồn của tất cả cái gì tồn tại”, do đó ông đặt ra yêu cầutrong dạy học phải tiến hành tuần tự, kế tiếp nhau theo thứ tự tránh đảo lộn.Bài trước mở đường cho bài sau Ông đưa ra yêu cầu “Phân chia bài mục mộtcách chính xác theo từng lớp, cái gì trước cái gì sau, cái trước soi đường chocái sau; phân chia thời gian biểu hết sức chi ly để mỗi năm, mỗi tháng, mỗingày, mỗi giờ đều có nhiệm vụ, mục tiêu rõ ràng; khi đã có thời gian biểu vànội dung công việc, cần phải giữ đúng, không bỏ qua một cái gì, không đượcđảo lộn

- Nguyên tắc tính vừa sức trong dạy học.

Trong dạy học phải lường được khả năng nhận thức, đặc điểm lứa tuổi

để xây dựng nội dung, phương pháp giảng dạy phù hợp “ chỉ nên cho thâmnhập những kiến thức mà lứa tuổi và khả năng nhận thức cho phép và có nhucầu” hay “toàn bộ nội dung học phải chia theo độ tuổi, đừng để điều gì vượtquá khả năng nhận thức của học sinh”giáo viên cần phát hiện, tháo gỡ nhữngtrở ngại vướng mắc trong nhận thức học tập của học sinh “Không để cho họcsinh phải vất vả vì bài vở vượt quá sức” không bỏ mặc thả nổi học sinh ôngphê phán dại học “Không gò ép học sinh vào những đòi hỏi vượt quá phạm vituổi tác và phương pháp” Theo ông dạy học sẽ là thô bạo trong các trườnghợp “ép buộc chúng phải hiểu những điều mà lứa tuổi và trình độ chúng chưahiểu được, không có sự giải thích mào đầu một cách đầy đủ” Vì vậy ông đặtcác yêu cầu: Chỉ nên cho thâm nhập những kiến thức mà lứa tuổi và khả năngnhận thức cho phép và có nhu cầu; Không bắt chúng phải nhớ những điều mà