2. BIỆN PHÁP NÂNG CAO UY TÍN NGƯỜI LÃNH ĐẠO QUẢN LÝ GIÁO DỤC HIỆN NAY

Bởi lẽ, hoạt động lãnh đạo - quản lý là một hoạt động vốn phức tạp đòi hỏi chủ thể của nó người lãnh đạo quản lý muốn lãnh đạo - quản lý đơn vị thành công phải có uy tín và rộng hơn phải

BIỆN PHÁP NÂNG CAO UY TÍN NGƯỜI LÃNH ĐẠO QUẢN LÝ

GIÁO DỤC HIỆN NAY

MỞ ĐẦU

Đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý là lực lượng nòng cốt trong sự nghiệp xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội và bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa hiện nay Quan tâm đến vấn đề đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý các cấp là một nhiệm vụ có tầm quan trọng đặc biệt để thực hiện thành công công cuộc đổi mới Nghị quyết Hội nghị lần thứ

tư Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa XI) đã xác định: “Xây dựng đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý các cấp,… đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế”1 Muốn vậy chúng ta cần: “đặc biệt nhấn mạnh, muốn có được sức mạnh và uy tín thì Đảng phải tự rèn luyện,

tự củng cố, đổi mới, chỉnh đốn… cán bộ cấp cao, cán bộ chủ chốt các cấp, các ngành phải nhận thức sâu sắc, đầy đủ các yêu cầu cấp bách của nhiệm vụ xây dựng, chỉnh đốn Đảng trong tình hình hiện nay”2

Uy tín có ảnh hưởng mạnh mẽ đến đời sống hoạt động của tập thể, xã hội Uy tín là một nội dung quan trọng, cần được quan tâm nghiên cứu làm sáng tỏ Bởi lẽ, hoạt động lãnh đạo - quản lý là một hoạt động vốn phức tạp đòi hỏi chủ thể của nó (người lãnh đạo quản lý) muốn lãnh đạo - quản lý đơn

vị thành công phải có uy tín và rộng hơn phải có đầy đủ những phẩm chất nhân cách cần thiết của nhà lãnh đạo - quản lý Làm rõ vấn đề này không những chỉ có ý nghĩa to lớn đối với hoạt động lãnh đạo - quản lý nói chung,

mà còn có ý nghĩa thiết thực trong việc xây dựng, củng cố uy tín người cán bộ quân đội, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong tình hình mới Thực tiễn hiện nay, tình trạng giảm sút và mất uy tín ở một bộ phận không nhỏ cán bộ lãnh đạo -quản lý, trong đó có cán bộ lãnh đạo - -quản lý giáo dục, đã ảnh hưởng tiêu cực đến uy tín của tổ chức Đảng, Nhà nước, ngành Việc củng cố và nâng cao

1 Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Hội nghị lần thứ tư BCHTW (khóa XI), Nxb CTQG H.2012, tr.26.

2 Sđd, tr.97

uy tín của cán bộ lãnh đạo - quản lý nói chung, cán bộ lãnh đạo - quản lý trong giáo dục nói riêng là một yêu cầu quan trọng

NỘI DUNG

1 Một số nội dung về uy tín trong hoạt động lãnh đạo - quản lý

Có nhiều quan điểm khác nhau về uy tín, chẳng hạn:

Có quan điểm cho rằng: Uy tín là sự tín nhiệm do tài năng, đạo đức gây nên

Có quan điểm thì lại cho rằng: Uy tín là sự tín nhiệm và mến phục của mọi người

Ở đây, các tác giả do cách tiếp cận, góc độ nghiên cứu và mục đích nghiên cứu khác nhau nên khi đưa ra các quan điểm của mình vẫn chưa phản ánh được đầy đủ nội hàm của hiện tượng này, mà mới chỉ dừng lại ở cách nhìn chung chung, hay nhấn mạnh một phía hoặc là chủ thể hoặc là khách thể

Uy tín là một hiện tượng tâm lý xã hội chứ không phải là một thuộc tính hay là một phẩm chất nhân cách Uy tín chỉ hình thành trong mối quan hệ qua lại giữa người với người trong cộng đồng tập thể xã hội Ở đâu có quan

hệ xã hội thì ở đó có hiện tượng uy tín Một người có phẩm chất nhân cách tốt nhưng không đặt trong mối quan hệ với người khác thì những phẩm chất nhân cách đó không thể gọi là uy tín được Tuy nhiên không có những phẩm chất nhân cách đó, thì cũng không thể có uy tín được Chính nhờ có các phẩm chất nhân cách đó và thông qua các mối quan hệ xã hội mà uy tín được hình thành

và phát triển Chính vì thế, khi đưa ra khái niệm uy tín, phải thể hiện được nội hàm của nó bao gồm cả chủ thể và khách thể trong mối quan hệ biện chứng, tác động lẫn nhau để hình thành uy tín

Chủ thể của uy tín, có thể là cá nhân hay tổ chức xã hội có các điều kiện khách quan và chủ quan đem lại Điều kiện khách quan, đó là vị thế xã hội của họ Điều kiện chủ quan, đó là những nhân tố thuộc về chủ thể như: phẩm chất chính trị - đạo đức; năng lực công tác; và những giá trị xã hội có thể cảm hoá, thu hút, lôi kéo được những người xung quanh

Khách thể của uy tín, đó là những người xung quanh đặt trong mối quan hệ trực tiếp, gắn bó với chủ thể, họ bị chủ thể tác động, cảm hoá, thu hút thông qua sự ám thị dẫn đến thừa nhận, tin tưởng và tuân theo

Từ những phân tích trên, có thể khẳng định: “Uy tín là một hiện tượng tâm lý xã hội, hình thành trên cơ sở những phẩm chất, năng lực và các giá trị

xã hội của cá nhân (hay tổ chức xã hội) có sức cảm hoá lớn, thu hút, lôi kéo người khác, được mọi người thừa nhận, tin tưởng tuân theo”1

Uy tín gồm hai thành phần: Uy: là phần quyền lực do xã hội qui định,

do nhà nước hoặc cấp trên đề bạt, bổ nhiệm vào một chức vụ nào đó, chức vụ càng cao thì uy càng lớn; Tín: là sự tín nhiệm, là lòng tin, là ảnh hưởng đối với những người xung quanh, được mọi người tôn trọng, quí mến một cách tự giác Uy tín chân chính và đích thực chỉ có thể có được khi uy luôn luôn đi đôi với tín Nếu hai phần tương quan hợp lý sẽ bổ sung cho nhau và nâng nhau lên, làm cho uy càng thêm mạnh và tín càng thêm bền Nếu có uy mà không có tín thì sớm muộn thì uy cũng bị sụp đổ; nếu có tín mà không có uy thì tác dụng của tín sẽ bị hạn chế Tâm lý học mácxít khẳng định uy tín của một người nào đó phải là uy tín thực do chính người đó tạo ra bằng phẩm chất, năng lực của bản thân và được quần chúng thừa nhận

Đã là con người thì ai cũng coi trọng uy tín của mình, bởi vì nó luôn gắn với nhân cách và danh dự Đặc biệt đối với cán bộ lãnh đạo và cán bộ quản lý thì uy tín là cái cần thiết số một, là tiêu chuẩn tổng hợp về năng lực và phẩm chất Là chìa khoá để đi vào lòng người và cứu cánh để hoàn thành nhiệm vụ Do vậy, đã là lãnh đạo thì cần phải có uy tín, không có uy tín thì không thể lãnh đạo được Bởi vì, uy tín có một sức mạnh ám thị rất mãnh liệt Khi một cán bộ lãnh đạo có uy tín thì mọi mệnh lệnh, mọi ý kiến đều được cấp dưới tin tưởng, đem hết tinh thần và nghị lực để thực hiện cho bằng được với tinh thần tự giác, phấn khởi Ngược lại, nếu người lãnh đạo không có uy tín thì mọi mệnh lệnh thường bị cấp dưới nghi ngờ, không toàn tâm, toàn ý thực hiện, thậm chí còn tìm cách đối phó, khước từ, phá ngang

1 Tâm lý học lãnh đạo - quản lý bộ đội, Nxb Quân đội nhân dân, H.2002, tr.180

Từ đó có thể thấy rõ một điều rằng, trong một tập thể mà người đứng đầu có uy tín thì sức mạnh của nó được nhân lên nhiều lần so với sức mạnh của nhiều người cộng lại Người lãnh đạo trở thành trung tâm của sự đoàn kết, nhất trí và những tình cảm tốt đẹp; tạo ra bầu không khí tâm lý xã hội trong đơn vị luôn nhẹ nhàng, vui vẻ, thoải mái Ngược lại, trong một đơn vị mà người đứng đầu không có uy tín thì sức mạnh của cả tập thể sẽ yếu đi rất nhiều so với sức mạnh của từng thành viên cộng lại Người lãnh đạo sẽ trở thành một cái cớ để phát triển những hành vi vô tổ chức, vô kỷ luật, là chỗ dựa cho những tư tưởng và tình cảm không lành mạnh Tâm trạng tập thể trở nên nặng nề, nghi kỵ, khó chịu, lo âu

Uy tín có vai trò rất quan trọng trong đời sống hoạt động của tập thể Người có uy tín là người có sức mạnh hướng dẫn, tổ chức hoạt động và giáo dục mọi người theo hướng tích cực, đồng thời có thể điều khiển được suy nghĩ, hành động của những người xung quanh Người cán bộ lãnh đạo - quản

lý có uy tín có khả năng hướng dẫn tổ chức hoạt động cho tập thể, nhất là khi cần vượt qua khó khăn, phức tạp, ác liệt Bằng sáng kiến và hành động quyết tâm với uy tín của mình, họ dẫn dắt tập thể đạt tới mục đích hoạt động theo con đường ngắn nhất

Người cán bộ lãnh đạo - quản lý có uy tín cao có giá trị nêu gương mẫu mực giáo dục thuyết phục người khác Bằng sức mạnh ám thị của lời nói, việc làm, họ có thể giúp những người xung quanh giải quyết những khó khăn vướng mắc, hướng tới mục đích chung hoạt động của tập thể mà rèn luyện phẩm chất nhân cách, đáp ứng với yêu cầu đòi hỏi của xã hội và của lĩnh vực chuyên môn Trong tập thể nhà trường, người có uy tín sẽ là tấm gương mẫu mực về phẩm chất chính trị, năng lực chuyên môn cũng như những giá trị xã hội của giáo viên, học sinh để mọi người điều chỉnh, định hướng quá trình tự giáo dục, rèn luyện của bản thân, đáp ứng với yêu cầu của nhà trường Người

có uy tín cao còn có thể thuyết phục, cảm hoá những người xung quanh, kể cả

những người được coi là phần tử “chậm tiến”, khó tiếp nhận những chuẩn giá trị của xã hội

Đặc điểm về xây dựng, giữ gìn và bảo vệ uy tín, chống uy tín giả

Đối với cá nhân con người, quá trình xây dựng uy tín đòi hỏi sự tu dưỡng rèn luyện rất công phu, lâu dài, nhưng để mất uy tín thì chỉ trong chốc lát Bởi vậy, con người nói chung, đội ngũ cán bộ lãnh đạo - quản lý nói riêng cần quan tâm xây dựng, giữ gìn và bảo vệ uy tín của mình Muốn giữ gìn và bảo vệ uy tín một cách đúng đắn và có hiệu quả cần nắm vững một số đặc điểm sau đây:

Mỗi người chỉ có thể có uy tín trong một vài lĩnh vực nhất định Nếu muốn tăng uy tín bằng cách lao vào các lĩnh vực khác mà bản thân chưa có kinh nghiệm chính là đặt uy tín của mình bên bờ vực thẳm Đặc biệt là những người đã có uy tín trong các lĩnh vực chuyên môn, nếu không nắm được đặc điểm này cứ tưởng bỏ chuyên môn chuyển sang làm quản lý, lãnh đạo sẽ tăng thêm uy tín, nhưng thực tế thì tác dụng ngược lại

Uy tín của mỗi người được phát triển theo “đường cong của viên đạn bắn”, đỉnh cao của uy tín ở vào một thời điểm nhất định tuỳ theo đặc điểm nghề nghiệp Những người thực sự có uy tín và biết quí trọng danh dự, thường họ biết rút lui một cách đúng lúc thì uy tín của họ được bảo tồn Còn nếu cứ sa đà vào việc tính toán thiệt hơn, chần chừ, nấn ná thì uy tín ngày càng bị hao mòn, suy sụp do những điều kiện khách quan tất yếu như tính chất nghề nghiệp, tình trạng sức khoẻ, tuổi tác, bệnh tật

Khi có dấu hiệu uy tín bị giảm sút, cách tốt nhất là tự suy nghĩ và kịp thời tìm ra nguyên nhân, có kế hoạch nhanh chóng điều chỉnh Kinh nghiệm cho thấy rằng, mỗi khi người cán bộ lãnh đạo - quản lý có sai lầm, khuyết điểm, nhưng nếu có quyết tâm sửa chữa một cách tự giác và chân thành thì mọi người không những không oán ghét mà còn có thái độ thông cảm và trân trọng Ngược lại khi đã có sai lầm, khuyết điểm mà thái độ không thực sự cầu thị, tìm cách che dấu, đối phó, biện bạch thì càng mất uy tín nhiều hơn

Đối với cán bộ lãnh đạo - quản lý mọi sai lầm đều phải trả giá, sai lầm càng nặng thì cái giá phải trả càng cao Khi trả giá, con người buộc phải sử dụng những năng lực còn ẩn dấu để vượt qua thử thách, đó chính là cơ chế tự điều chỉnh Nhờ cơ chế tự điều chỉnh này mà con người ngày càng hoàn thiện,

xã hội ngày càng phát triển, văn minh Nếu phạm sai lầm mà không phải trả giá, thì con người không bao giờ thức tỉnh, sai lầm cứ lặp đi, lặp lại trở thành

“mãn tính”

Trong xã hội, uy tín của một cán bộ lãnh đạo - quản lý không phải chỉ

là việc riêng của cá nhân mà còn có ảnh hưởng rất lớn đến uy tín của Đảng và Nhà nước Xét theo tiêu chuẩn chính trị của một cán bộ lãnh đạo - quản lý là phải xem người đó đã làm nâng cao hay giảm sút uy tín của Đảng và Nhà nước ở mức độ nào Bởi vì, đối với người lao động, Đảng và Nhà nước không phải đâu xa lạ, mà ngay trước mắt - người lãnh đạo - quản lý họ

Tóm lại, để xây dựng, giữ gìn và bảo vệ uy tín của mình, người cán bộ lãnh đạo - quản lý không có con đường nào khác là không ngừng tu dưỡng, rèn luyện, hoàn thiện phẩm chất nhân cách của mình theo yêu cầu của tổ chức, của xã hội; dám làm, dám chịu trách nhiệm, hết lòng vì nhiệm vụ chung

Thực tế đã chứng tỏ, những người thực sự không có uy tín, mà vẫn được bố trí vào các chức vụ cán bộ lãnh đạo - quản lý thì tất yếu họ phải cố gắng bằng mọi cách không chính đáng để tạo ra “uy tín” Trong tâm lý học người ta gọi đó là uy tín giả Uy tín giả rất đa dạng, nhưng thông thường có mấy loại sau đây:

Uy tín giả quyền lực: là loại người luôn luôn phô trương sức mạnh của quyền lực Bộ mặt luôn luôn lạnh lùng, trầm ngâm, quan trọng hoá, cái gì cũng tỏ vẻ quốc gia đại sự Luôn giữ một khoảng cách với mọi người xung quanh, sợ tiếp xúc gần gũi, sợ biểu lộ một nụ cười trước quần chúng Cấp dưới luôn luôn thấy sợ hãi, đôi khi sợ hãi một cách vô cớ Gây tâm lý nặng

nề, bị dồn nén ức chế làm cho năng suất lao động giảm sút, hạn chế mọi hứng

thú lao động và phát huy sáng kiến của quần chúng, làm cho cấp dưới thiếu trung thực với cấp trên

Uy tín gia trưởng: là người lãnh đạo và quản lý theo kiểu gia đình chủ nghĩa, thủ trưởng được coi như cha mẹ của cấp dưới Dùng “nhân trị” thay cho pháp trị, xây dựng “ê kíp” theo kiểu bè cánh: “nếu anh tận tuỵ với tôi thì tôi ban phát quyền lợi cho anh” Đặc trưng của kiểu quản lý gia trưởng là thái

độ cửa quyền, đem của cải xã hội ban phát cho những người ân huệ, bất chấp chế độ, chính sách V.I.Lênin gọi đó là “gia trưởng lộng hành” Tác hại của

nó là gây chia rẽ bè phái, cục bộ địa phương; phục tùng cá nhân một cách mù quáng, dễ tạo ra một đội ngũ cán bộ cấp dưới xum xoe, nịnh bợ

Uy tín giả công thần: là những người quen sống và làm việc với những thành tích quá khứ, tự coi mình là lý tưởng, bất khả xâm phạm Thường chủ quan, phiến diện, ít chịu khó học tập nghiên cứu để nâng cao trình độ, thích đem kinh nghiệm và hiểu biết cũ áp dụng vào điều kiện mới Hay bảo thủ, trì trệ, xem thường quần chúng, xem thường cán bộ lớp trẻ, khó tiếp thu cái mới, khó tiếp nhận phê bình V I.Lênin gọi đó là bệnh “công thần cộng sản chủ nghĩa” Tư tưởng công thần dẫn tới bệnh quan liêu, tham quyền cố vị, cản đường cái mới và lớp trẻ tiến lên

Uy tín giả hình thức: là những người tạo uy tín không phải bằng thực chất, mà chỉ bằng sự phô trương hình thức bề ngoài Thường phóng đại thành tích, che dấu khuyết điểm theo kiểu “làm thì láo, báo cáo thì hay”, thông tin sai lạc, làm cho cấp trên nắm sai tình hình

Uy tín giả tiểu nhân: là những người chỉ hay để ý, xoi mói, chấp nhặt những vấn đề vặt vãnh, khuyếch đại những việc nhỏ để đe doạ cấp dưới Đối

xử theo kiểu nhỏ nhen, hay thù vặt và định kiến ít chú ý những vấn đề chiến lược, quan trọng, cơ bản, bỏ qua những vấn đề nguyên tắc Những người quản

lý theo kiểu này làm cho cấp dưới không chú ý đến việc lớn, chỉ lo làm những chuyện lặt vặt để vừa lòng thủ trưởng

Uy tín giả mị dân: là những người tạo uy tín bằng cách mua chuộc cấp dưới Quản lý theo kiểu phường hội, dễ dãi với tất cả mọi người, bao che cho nhau Ở những đơn vị mà người thủ trưởng quản lý theo kiểu mị dân thường

vi phạm nguyên tắc, chế độ, vi phạm lợi ích xã hội, lợi ích Nhà nước để “phân phối nội bộ” một cách vô nguyên tắc Người quản lý mất hết khả năng giáo dục, theo đuôi quần chúng, bị cấp dưới coi thường

Qua sự phân tích trên cho thấy: Uy tín giả được tạo nên không dựa trên

cơ sở những giá trị xã hội đích thực của phẩm chất, năng lực của cá nhân cũng như sự tuân theo tự giác của quần chúng Trái lại, uy tín giả được hình thành chủ yếu dựa trên sự bắt buộc, hoặc sự lừa dối tự tạo ra những uy lực về vật chất và tinh thần, về chính trị và kinh tế Hiện tượng uy tín này nếu xuất hiện sẽ gây nhiều khó khăn cho lãnh đạo - quản lý, bởi tự nó đã tung ra các

“hoả mù”, làm cho quần chúng khó phân biệt đúng, sai, phải, trái, tích cực, tiêu cực ảnh hưởng đến việc hình thành bầu không khí tâm lý tích cực, lành mạnh trong tập thể Uy tín giả dù biểu hiện dưới hình thức nào cũng đều có hại cho bản thân người cán bộ lãnh đạo - quản lý, có hại cho tập thể và có hại cho xã hội Do đó, những uy tín giả cùng với những biểu hiện cụ thể của nó cần phải được loại bỏ Nhiệm vụ của người cán bộ lãnh đạo - quản lý là khi

có hiện tượng uy tín giả trong tập thể phải động viên, giáo dục quần chúng để quần chúng nhận ra, tìm cách đấu tranh loại bỏ hoặc kìm hãm các ảnh hưởng tiêu cực của các hiện tượng này

2 Ý nghĩa của vấn đề trong nâng cao uy tín người quản lý lãnh đạo giáo dục hiện nay

* Tính tất yếu của vấn đề củng cố, nâng cao uy tín của người cán lãnh đạo – quản lý giáo dục hiện nay

Người cán bộ lãnh đạo - quản lý giáo dục muốn thực hiện tốt chức trách của mình thì phải có uy tín Uy tín của người cán bộ lãnh đạo - quản lý giáo dục là uy tín của người lãnh đạo, đứng đầu nhà trường, hình thành trên

cơ sở những phẩm chất, năng lực và các giá trị xã hội của người lãnh đạo có

sức cảm hoá lớn, thu hút, lôi kéo cán bộ, giáo viên, học sinh thuộc quyền, được tập thể thừa nhận, tin tưởng tuân theo Uy tín của người cán bộ lãnh đạo

- quản lý là yếu tố quan trọng trong việc lãnh đạo tập thể có hiệu quả Bởi thế, trong mọi mặt hoạt động của mình, người cán bộ lãnh đạo - quản lý phải biết chăm lo xây dựng uy tín chân chính thực sự của bản thân, dựa trên khả năng, trình độ chuyên môn vững chắc của mình, mức độ trưởng thành vững vàng về chính trị, tư tưởng, đạo đức và tác phong, phong cách lãnh đạo có hiệu quả, được quần chúng chấp nhận, ủng hộ

Để có cơ sở xây dựng, rèn luyện nâng cao giá trị của uy tín thực trong quá trình lãnh đạo - quản lý, đồng thời hạn chế, khắc phục hiện tượng uy tín giả trong tập thể đòi hỏi nhà lãnh đạo - quản lý phải nắm vững những nhân tố tạo thành uy tín của người lãnh đạo - quản lý giáo dục Đây là một nội dung được bàn khá nhiều trong các chuyên khảo về tâm lý học lãnh đạo - quản lý nói chung và tâm lý học lãnh đạo - quản lý giáo dục nói riêng Trên cơ sở kết quả nghiên cứu của các công trình tâm lý học có thể chia những nhân tố tạo thành uy tín tín của nhà lãnh đạo - quản lý giáo dục thành 3 nhóm: Đó là nhóm các nhân tố thuộc về chủ thể, biểu hiện của nhóm này là nhà lãnh đạo -quản lý muốn có uy tín, trước tiên phải có những phẩm chất tối thiểu nào đó

để quần chúng chấp nhận, hay nói cách khác uy tín do chính bản thân của nhà lãnh đạo - quản lý phấn đấu rèn luyện tạo ra, bao gồm phẩm chất chính trị - tư tưởng, đạo đức, năng lực chuyên môn nghiệp vụ giáo dục và các phẩm chất nhân cách đặc biệt tạo thành uy tín của nhà lãnh đạo - quản lý Tham gia vào việc tạo thành uy tín của nhà lãnh đạo - quản lý còn có nhóm các nhân tố thuộc về khách thể, tức là nhóm nhân tố thuộc về đối tượng lãnh đạo - quản lý

và nhóm các nhân tố tích cực thuộc môi trường xã hội Trong phạm vi bài tiểu luận này, để khẳng định thêm vai trò của đội ngũ cán bộ làm nòng cốt trong công tác lãnh đạo - quản lý ở trường học, tác giả muốn đi sâu làm rõ hơn những phẩm chất nhân cách cần có của người lãnh đạo - quản lý giáo