Thật vậy, mở đầu khổ thơ, Xuân Quỳnh đã miêu tả những trạng thái đầy đối cực của những con sóng, từ đó đó gợi mở đến những trạng thái phức tạp của người con gái khi yêu: “Dữ dội và dịu
Trang 11
Sóng
1 CÂU 1,2 KHỔ I:
Bàn về thơ ca có ý kiến cho rằng: “Một câu thơ hay là một câu
thơ giàu sức gợi” Thật vậy, mở đầu khổ thơ, Xuân Quỳnh đã miêu tả
những trạng thái đầy đối cực của những con sóng, từ đó đó gợi mở đến những trạng thái phức tạp của người con gái khi yêu:
“Dữ dội và dịu êm
Ồn ào và lặng lẽ”
- Hai câu thơ đầu có tới bốn tính từ mang sắc thái tương phản
cả về ngữ âm và ngữ nghĩa gợi ra sự thất thường muôn đời của sóng:
“Dữ dội - dịu êm”, “ồn ào - lặng lẽ” Lúc biển động phong ba, sóng
“ồn ào”, “dữ dội”, lúc trời yên bể lặng, sóng “lặng lẽ”, “dịu êm”
→ Đây phải chăng là những đối cực của tình yêu, có những khi rất bình yên nhưng cũng có những ngày bão tố
- Ta phải thừa nhận một điều rằng tình yêu đã làm cho con người
lạ lẫm với chính mình bởi sự đan xen hòa trộn bộn bề cảm xúc Cũng như sóng, trái tim người con gái đang yêu khi hờn ghen giận dữ, khi dịu
êm, sâu lắng Ý thơ của Xuân Quỳnh thoạt nhìn tưởng đơn giản nhưng khi bóc tách lại thấy thật tinh tế Sự đối lập ấy khiến ta nhớ tới những vần thơ quen thuộc:
“Em bảo anh đi đi Sao anh không đứng lại
Em bảo anh đừng đợi
Trang 22
Sao anh vội về ngay”
- Không dừng lại ở đó, ta còn có thể hiểu ý thơ theo một nghĩa khác: ẩn chứa bên trong của vẻ bề ngoài mạnh mẽ, “dữ dội” ấy chính là
sự yếu đuối, mỏng manh, “dịu êm” của người con gái Bởi suy cho cùng,
người phụ nữ có độc lập, tự chủ, can đảm với đâu, bản chất họ vẫn là phái yếu, vẫn thuộc về những gì dịu dàng, bình yên và sâu lắng
- Bên cạnh đó, liên từ “và” được điệp lại hai lần → gắn kết những những đối lập ấy thành một thể thống nhất Dù cho có “ồn ào”, “dữ
dội” hay “dịu êm”, “lặng lẽ” thì đó cũng chỉ là biểu hiện của một trái
tim yêu chân thành, tha thiết mà thôi
- Ngoài ra, hai câu thơ cũng có cấu trúc thật độc đáo: mở đầu là
“ồn ào”, “dữ dội” nhưng kết thúc lại là “lặng lẽ”, “dịu êm” Nghĩa là
đi đến cuối cùng thì tình yêu vẫn lắng vào những “dịu êm”, “lặng lẽ”,
cái ấm áp của hạnh phúc gia đình, cảm giác bình yên trong tình yêu vẫn
luôn là điều mà họ hướng đến Đó chính là tính cách truyền thống của người phụ nữ Á Đông
Trang 33
“Bao giờ cho sóng bỏ ghềnh
Cù lao bỏ biển, anh mới đành bỏ em” →Áp dụng linh hoạt
Hay ông hoàng của thơ tình Xuân Diệu cũng đã khao khát
“ Anh xin làm sóng biếc Hôn mãi cát vàng em”
- Ở đây, nghệ thuật tương phản được nhà thơ sử dụng thật tinh tế
giữa “sông” và “bể” “Sông” là không gian tù túng, chật hẹp,“bể” ở đây là biển lớn đại dương, chỉ giới hạn bao la, vô tận Chính vì thế mà
“sông” không bao giờ là đủ để cho sóng có thể vùng vẫy, khiến sóng
không còn là mình, “không hiểu nổi mình”
- Trong khổ thơ này, sóng là em và em cũng chính là sóng Cho nên, cũng như sóng, trái tim của người con gái đang yêu không chịu chấp nhận sự tầm thường, nhỏ bé, luôn khát khao khám phá chính mình trong tình yêu, khao khát một tình yêu lớn lao và khao khát được giải phóng khỏi mọi giới hạn để con người thực sự là mình, tình yêu thực sự là tình yêu Đó chính là quy luật của tình yêu chân
chính muôn đời Bởi:
“Vì tình yêu muôn thuở
Có bao giờ đứng yên” (Xuân Quỳnh)
- Hơn nữa, hãy xét trong hoàn cảnh ra đời của bài thơ, vào những năm 60, 70 thì đây quả thật là một quyết định táo bạo, mạnh mẽ của
người con gái sinh ra với sứ mệnh để yêu và làm thơ này Nhưng cũng chưa chắc quyết định mạo hiểm là sẽ có được sự hồi đáp của tình yêu
Bởi tình yêu là một hiện tượng khó lý giải Giống như nhà thơ Xuân
Diệu đã từng viết:
Trang 44
“Làm sao cắt nghĩa được tình yêu
Có nghĩa gì đâu một buổi chiều
Nó chiếm hồn ta bằng nắng nhạt Bằng mây nhè nhẹ, gió hiu hiu”
- Và cũng có thể thấy rằng, sự táo bạo, mạnh mẽ ấy chính là một
trong những nét hiện đại trong thơ Xuân Quỳnh, một quan niệm mới
mẻ về người phụ nữ hiện đại dám đấu tranh vì tình yêu, vượt qua
những thứ lễ giáo phong kiến để đến với hạnh phúc đích thực của cuộc đời mình Nếu trong bài thơ “Hương thầm”, nhà thơ Phan Thị Thanh Nhàn từng viết:
“Giấu một chùm hoa sau chiếc khăn tay
Cô gái ngập ngừng sang nhà hàng xóm Bên ấy có người ngày mai ra trận”
Để rồi họ chia tay mà chẳng dám nói với nhau điều gì Xuân Quỳnh thì không như vậy, chị luôn quan niệm không chỉ riêng người con trai mới
có thể chủ động trong tình yêu mà người phụ nữ cũng vậy, phải chủ động tìm đến với tình yêu để được sống với chính mình Đây chính
là thông điệp mới mẻ mà Xuân Quỳnh muốn gửi gắm đến bạn đọc Và
kỳ diệu thay, sức sống của thông điệp này vẫn còn lan tỏa như hương thơm của đóa hoa tình yêu nở rộ giữa khoảng trời xanh thẫm của bao nhiêu thế hệ độc giả yêu mến thơ ca
3 CÂU 1,2 KHỔ II:
Trang 5bồi hồi đang trào dâng trong lòng nhà thơ
- Bên cạnh đó, nhà thơ đã sử dụng nghệ thuật tương phản giữa
“ngày xưa” và “ngày nay” cùng với cụm từ “vẫn thế” như để khẳng
định sự trường tồn vĩnh cửu của sóng cũng như sự trường tồn bất diệt của tình yêu
- (Và cũng không biết từ bao giờ, nhân loại đã mượn hình ảnh của ) Cho nên, sóng là hình ảnh ẩn dụ cho tình yêu của em, con sóng
ngày xưa như thế nào thì con sóng ngày nay vẫn thế và tình yêu của em dành cho anh vẫn sẽ như vậy, vẫn vẹn nguyên, thủy chung
- Sóng nước cũng vậy mà sống tình cũng cũng thế Nhớ năm xưa Trương Chi cũng đã nổi sóng tình trước nhan sắc kiều diễm của Mị
Nương, Kim Trọng cũng nổi sóng tình trước vẻ đẹp “nghiêng nước nghiêng thành” của Thúy Kiều Vì lẽ đó, tình yêu luôn là điểm sáng vĩnh cửu giúp con người hướng đến mà sống Đó là bất di, bất dịch
của quy luật tự nhiên, quy luật của lòng người, của tình yêu Và ở một bài thơ khác, Xuân Quỳnh cũng đã từng khẳng định sự vĩnh hằng, vẹn nguyên của tình yêu này:
“Tiếng yêu từ những ngày xưa Vượt qua năm tháng bây giờ đến ta Tiếng yêu từ những ngày xưa
Trang 66
Trải bao cay đắng vẫn là vẹn nguyên”
4 CÂU 3,4 KHỔ 2:
Xuân Quỳnh viết “Sóng”, chị đang hát những khúc hát về tình
yêu để đến bây giờ, biết bao thập kỷ trôi qua rồi, những độc giả vẫn dành biết bao nhiêu tình yêu của mình cho một mảnh “tình thơ” đã cũ
và tình yêu trong sóng sẽ mãi mãi là khát vọng của tuổi trẻ, của lứa đôi:
“Nỗi khát vọng tình yêu
Bồi hồi trong ngực trẻ”
- Tình yêu không bó hẹp trong phạm vi lứa tuổi nào nhưng tình yêu thường gắn với tuổi trẻ
- Ở lứa tuổi mùa xuân của cuộc đời người thì tình yêu mới phát triển mạnh mẽ nhất và mang đầy đủ ý nghĩa nhất Tình yêu tràn đầy ở
tuổi thanh xuân làm “bồi hồi” trái tim trong “ngực trẻ”, khiến cho trái
tim lúc nào cũng thổn thức, cũng nhớ mong Vì lẽ đó, khát vọng tình yêu phải gắn liền với ngực trẻ kia mới đủ chỗ cho khát vọng yêu đương
- Đồng thời, các tính từ “khát vọng”, “bồi hồi” được nhà thơ sử
dụng một cách tinh tế, diễn tả những trạng thái của con tim trong ngực trẻ
- Nơi “ngực trẻ” kia, trái tim anh, trái tim em, trái tim của sóng,
trái tim của đại dương đập cùng nhịp đập Và nhà thơ Xuân Diệu cũng đã từng say mê với tình yêu ở tuổi trẻ:
“Hãy để trẻ con nói cái ngon của kẹo
Hãy để tuổi trẻ nói hộ tình yêu”
Trang 77
- Và có thể nói, “nỗi khát vọng tình yêu” xôn xao, rạo rực trong
trái tim, trong quan niệm của Xuân Quỳnh cũng là khát vọng muôn đời của nhân loại
5 KHỔ III:
Giấu mình trong hình tượng sóng ở khổ thơ 1, 2, đến đây hình tượng em đã trực tiếp xuất hiện Em đặt trong sự đối diện với muôn trùng sóng biển, trước cái vô biên, vô hạn của đất trời và tình yêu
“Trước muôn trùng sóng bể
Em nghĩ về anh, em
Em nghĩ về biển lớn
Từ nơi nào sóng lên”
-Trước tiên, giọng thơ trầm lắng như lời thì thầm của nhân vật
trữ tình
-Bên cạnh đó, điệp ngữ “em nghĩ” lập lại hai lần trong một khổ
thơ như một điệp khúc thể hiện sự trăn trở, suy tư của người phụ
nữ đang yêu Em “nghĩ về anh, em” là nghĩ về tình yêu của chúng mình, “nghĩ về biển lớn” là nghĩ về cuộc đời Tình yêu của mình rồi
sẽ ra sao giữa mênh mông cuộc đời Đó phải chăng là sự lo sợ của nhân vật trữ tình Bởi cuộc đời thật lắm gian truân và thử thách, đôi khi tình yêu của chúng mình sẽ mất Và nhà thơ Đỗ Trung Quân cũng
từng viết:
“Anh chỉ thấy một điều mong manh nhất
Là tình yêu là tình yêu ngát hương”
Hay Xuân Quỳnh cũng từng tâm sự:
Trang 88
“Em đâu dám nghĩ là vĩnh viễn Hôm nay yêu, mai có thể xa rồi”
Hay ở một bài thơ khác chị cũng viết:
“ Lời yêu mỏng manh như màu khói,
Ai biết lòng anh có đổi thay?”
“Đừng ví em là biển Sâu thẳm và bao la Thuyền nan em bé nhỏ Không xa được bến bờ” (Anh Thơ)
- Những suy nghĩ, những trăn trở ấy, cuối cùng cũng được dồn nén trong một câu hỏi tu từ cuối khổ như để truy tìm cội nguồn bí ẩn
của sóng: “Từ nơi nào sóng lên” Đây cũng là câu hỏi làm tiền để cho
những suy tư của Xuân Quỳnh ở khổ thơ thứ tư Đồng thời câu thơ cuối
có nhắc đến “sóng”, đây cũng chính là ẩn dụ cho tình yêu (Cho nên, không biết từ bao giờ nhân loại đã mượn hình ảnh của …)
6 KHỔ IV:
Trang 9Em cũng không biết nữa Khi nào ta yêu nhau”
- (Sóng là hình ảnh ẩn dụ cho tình yêu, không biết từ bao giờ nhân loại đã mượn…)
- Em đang trên chuyến hành trình truy tìm căn nguyên của tình yêu Em không thẳng thắn nói ngay vào điều đó, mà muốn thông qua
hình ảnh sóng để trải lòng mình Theo khoa học “sóng” sinh ra từ “gió”
Thơ Xuân Quỳnh vốn không thường viết về những điều khô khan như thế, tác giả bẻ ngay “cuống lái” về những nốt nhạc của trái tim Vậy thì
“gió bắt đầu từ đâu”, em suy hoài, nghĩ mãi nhưng cuối cùng lại chẳng
tìm được câu trả lời Và rồi, để bao biện cho sự thất bại trong cuộc truy tìm của mình, người con gái ấy buông nhẹ một cái lắc đầu đầy
đáng yêu: “Em cũng không biết nữa”
- Và gửi lời tới anh một câu hỏi rất nhẹ nhàng “Khi nào ta yêu
nhau” Trái tim “em” luôn muốn tìm sự lý giải, cắt nghĩa tình yêu, truy
tìm căn nguyên tình yêu của chính mình: chúng ta yêu nhau từ bao giờ, chúng ta yêu nhau vì điều gì, Tất cả đều là những câu hỏi rất khó để trả lời hoặc là sẽ chẳng thể nào tìm ra được một câu trả lời nào trọn vẹn
cả cả Lý giải về tình yêu vốn dĩ là một hành trình rất thú vị, gây sự hấp
Trang 1010
dẫn với biết bao cây bút tài hoa Nếu như Xuân Diệu - ông hoàng thơ tình Việt Nam từng lý giải tình yêu bằng một buổi chiều có mây:
“Làm sao cắt nghĩa được tình yêu
Có nghĩa gì đâu một buổi chiều
Nó chiếm hồn ta bằng nắng nhạt Bằng mây nhè nhẹ gió hiu hiu”
Thì Nguyễn Bính lại khiến lòng người rạo rực khi lý giải phải tình yêu bằng cảm xúc “ghen tuông”:
“Nghĩa là ghen quá đấy mà thôi
Thế nghĩa là yêu quá mất rồi
Và nghĩa là cô và tất cả
Cô, là tất cả của riêng tôi”
Nhìn nhận trong cách truy tìm căn nguyên, cắt nghĩa về về tình yêu của những người nghệ sĩ mới thấy được, Xuân Quỳnh đã ghi được ấn tượng sâu đậm trong lòng độc giả từ cách lý giải rất riêng, rất nữ tính, đáng yêu Biết bao thế kỷ trôi qua rồi, con người vẫn cứ phân vân đi tìm câu trả lời cho tình yêu, say mê trong tình yêu, dành trái tim của mình để sẵn sàng đập nhanh hơn vì một người
-Có một quy luật của tình yêu đó là chẳng có quy luật nào cả
Và em vẫn sẽ can đảm bên cạnh anh, yêu anh bằng tất cả đủ đầy những cảm xúc của riêng mình Tình yêu vốn dĩ là một ẩn số giữa hai tâm hồn chứa đầy bí ẩn:
“Dầu tin tưởng: chung một đời, một mộng
Em là em, anh vẫn cứ là anh
Trang 11- Đọc khổ thơ ta như tìm thấy vị trí của những con sóng cũng như nỗi nhớ trong lòng người Con sóng thao thức ở mọi chiều cả về không gian và thời gian Đó cũng chính là nỗi nhớ trào dâng mãnh liệt trong tâm hồn của người con gái đang yêu Trong bốn câu thơ này này, sóng
là em mà em cũng chính là sóng (Không biết tự bao giờ nhân loại đã…)
- Có thể thấy, nỗi nhớ chính là thước đo nồng độ của tình yêu Tình yêu càng da diết, càng đắm say thì nỗi nhớ càng thêm mãnh liệt
Trang 1212
- Đồng thời, tình yêu có lúc lắng xuống vào bên trong nhưng cũng
có khi nó lại được thể hiện ra bên ngoài Chỉ có những ai thực sự nhạy cảm, có chiều sâu trong tâm hồn mới có thể hiểu được nó
- Bên cạnh đó, “con sóng” được điệp lại 3 lần như điệp khúc của
một bản tình ca với những giai điệu da diết, như một nỗi ám ảnh thường trực về tình yêu và nỗi nhớ của nhà thơ
- Nghệ thuật nhân hóa “sóng nhớ bờ” kết hợp với sự đối lập:
“ngày” và “đêm”, “dưới lòng sâu” với “trên mặt nước”, để thấy rằng,
con sóng dù chìm hay nổi dùng ngày hay đêm nó vẫn luôn nhớ đến
bờ
→ Như vậy, Xuân Quỳnh đã phát hiện thấy sóng “không ngủ được” vì
“sóng mang trong mình nỗi nhớ, sóng chính là nỗi nhớ đã là sóng thì bao giờ cũng thức, sóng không ngủ vì nếu sóng ngủ thì chính sóng cũng không tồn tại nữa”( nhà phê bình Nguyễn Đăng Mạnh) Vì
lẽ đó sống chính là trái tim của biển cả, là nhịp đập, là sự sống của biển
Trang 1313
Cả trong mơ còn thức”
- Xuân Quỳnh tinh tế lắm khi sử dụng cụm từ “lòng em”- nơi sâu thẩm nhất trong tâm hồn người nghệ sĩ Khi chị nói “lòng em nhớ đến
anh” có nghĩa là “em” đang dốc cả tâm can của mình để trao gửi nỗi
nhớ niềm thương ấy đến anh- tình yêu đích thực trong cuộc đời “em”
- Có thể thấy, em nhớ anh như sóng nhớ bờ Sóng nhớ bờ trong
cõi thật, giới hạn bởi “ngày” và “đêm”, còn người con gái khi yêu thì
nỗi nhớ băng qua mọi giới hạn, xáo trộn cả cõi thật và cõi mơ, thống
trị cả tiềm thức, vô thức: “Cả trong mơ còn thức” Ca dao có câu:
“Nhớ ai bổi hổi bồi hồi Như đứng đống lửa như ngồi đống than”
Hay
“Đêm nằm lưng chẳng tới giường Trông cho mau sáng ra đường gặp anh”
Còn trong thơ của Xuân Quỳnh, nỗi nhớ ấy được diễn đạt một cách độc
đáo “trong mơ” mà vẫn “còn thức” Đây vốn dĩ không phải là sự
thức ngủ thông thường mà là sự thao thức, nhớ nhung trong tình yêu Tức là nỗi nhớ ấy vẫn luôn tồn tại, vẫn luôn hiện diện bên trong
tâm hồn người con gái khi yêu này Thế mới biết nỗi nhớ da diết trong thơ của Xuân Quỳnh là thế nào, nó luôn bồn chồn, khắc khoải vì nhớ vì yêu Nỗi nhớ ấy cũng đã từng xuất hiện ở một thi phẩm khác của nữ sĩ này:
“Những ngày không gặp nhau Biển bạc đầu thương nhớ Những ngày không gặp nhau
Trang 1414
Lòng thuyền đau rạn vỡ”(“Thuyền và biển”)
- Không dừng lại ở đó, ta có thể hiểu trạng thái “trong mơ còn
thức” không chỉ là nỗi nhớ, đó dường như còn là những dự cảm lo âu
của một trái tim từng bầm dập đau đớn vì những tổn thương, mất mát trong tình yêu nên luôn lo sợ:
“Lời yêu mỏng manh như màu khói
Ai biết lòng anh có đổi thay”
Một trái tim luôn xót xa:
“Em đâu dám nghĩ là vĩnh viễn Hôm nay yêu, mai có thể xa rồi”
Và do vậy, khi người phụ nữ đang yêu mà “trong mơ còn thức” thì
thức không chỉ để nhớ anh, thức còn như để trông giữ tình yêu, để tình yêu không tuột khỏi tầm tay Trăn trở, lo âu, bất ổn luôn là nét
tâm lý ám ảnh quen thuộc trong hồn thơ Xuân Quỳnh Chị đã gửi gắm
tâm tư mình vào bài thơ một cách thật tinh tế “Không mặt nạ, không son phấn, không vay mượn, không lên gân, Xuân Quỳnh đã gửi mình vào thơ Thơ Xuân Quỳnh là tính linh Xuân Quỳnh Trường hợp Xuân Quỳnh thật điển hình cho quy luật: thơ là sự ký thác phận người vào chữ có lẽ vì thế mà, dù đời thơ Xuân Quỳnh đã dừng, sóng thơ Xuân Quỳnh vẫn vỗ khôn nguôi.”(TS Chu Văn
Sơn)→ Áp dụng linh hoạt
9 CÂU 1,2 KHỔ VI:
Từ những nỗi nhớ da diết, cồn cào ấy, đến với khổ thơ thứ sáu,
Xuân Quỳnh đã khẳng định tấm lòng son sắt, rất thủy chung của