MỞ ĐẦU Nghề dệt vải truyền thống nói chung có vị trí vô cùng quan trọng trong đờisống của các tộc người ở Thái Lan, trong đó có tộc người Karen tại Chiang Mai.Tuy nhiên trong vài năm trở
Trang 1Thành phố Hồ Chí Minh, 2020
ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
Khoa Đông Phương học
TIỂU LUẬN VĂN HÓA XÃ HỘI ĐÔNG NAM Á
NGHỀ DỆT TRUYỀN THỐNG CỦA TỘC NGƯỜI
KAREN TẠI CHIANG MAI, THÁI LAN
Tác giả: Nguyễn Ngọc Nhung
Trang 2Thành phố Hồ Chí Minh, 2020
ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
Khoa Đông Phương học
TIỂU LUẬN VĂN HÓA XÃ HỘI ĐÔNG NAM Á
NGHỀ DỆT TRUYỀN THỐNG CỦA TỘC NGƯỜI
KAREN TẠI CHIANG MAI, THÁI LAN
Tác giả: Nguyễn Ngọc Nhung
Trang 31 MỞ ĐẦU
Nghề dệt vải truyền thống nói chung có vị trí vô cùng quan trọng trong đờisống của các tộc người ở Thái Lan, trong đó có tộc người Karen tại Chiang Mai.Tuy
nhiên trong vài năm trở lại đây, nó đã bị mai một đi nhiều Việc tìm hiểu nghề dệtcổ
truyền trên cơ sở phân tích, nghiên cứu một cách khoa học sẽ cho thấy vai trò và vịtrí của nó trong đời sống kinh tế và sự phát triển của bản sắc văn hóa dân tộc Karen.Qua nghiên cứu sẽ biết được các tri thức dân gian về kỹ thuật cũng như các giá trịnhân văn tư duy thẩm mỹ của người dân trong lối dệt vải Trong tình hình hiện nay,không chỉ đối với Việt Nam mà còn với nhiều nước trên thế giới, việc nghiên cứunghề dệt không chỉ dừng lại ở mục đích nhìn nhận lại những di sản trong quá khứmà
nó còn có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo tồn, gìn giữ và phát huy các giá trị này,góp phần nâng cao đời sống kinh tế cho các tộc người bằng chính ngành nghềtruyền
thống mà ông bà tổ tiên để lại
Với suy nghĩ như trên, tác giả quyết định thực hiện đề tài “Nghề dệt truyền thống của tộc người Karen tại Chiang Mai, Thái Lan” với hy vọng sẽ góp phần
vào sự hiểu biết kỹ lưỡng hơn về nghề dệt của các tộc người thiểu số khác tại quốcgia láng giềng Phản ánh nét riêng biệt trong lối suy nghĩ, kinh nghiệm dệt vải khácnhau giữa mỗi tộc người của mỗi quốc gia, đồng thời mong muốn có thể cung cấp
Trang 4thêm tư liệu để các nhà hoạch đính chính sách, các cấp chính quyền địa phương cóthêm những đề án, đường lối để khôi phục, phát triển và bảo tồn ngành nghề nàymãi
về sau
Trang 5Các nhà khoa học đã đưa ra nhiều luồng nhận định khác nhau về nơi sinhsống
ban đầu của tộc người Karen Trong đó, một nhóm các nhà khoa học dựa vào cáccâu
chuyện truyền miệng của người Karen, họ kể rằng hành trình di cư của tổ tiên đãphải
vượt qua “những dòng cát”, ám chỉ một vùng đất rộng lớn chỉ có toàn cát Thêm vào
đó, họ còn nhắc tới vùng đất cũ nơi họ từng sinh sống có tên gọi là “Thibi - Kolbi”,khiến cho mọi người nghĩ vùng Tây Tạng (Tibet) và sa mạc Gobi chính là nơi ở sơkhai ban đầu của tộc Karen5
Nhóm còn lại thì cho rằng cội nguồn của người Karen nằm ở Mông Cổ, vìlánh
nạn chiến tranh nên di cư tới vùng phía Đông Tây Tạng sinh sống, sau đó thì dichuyển vào lãnh thổ Trung Hoa và người Hoa gọi nhóm người này là “người Châu”.Trong khi đó, các nhà khoa học phương Tây và nhà truyền giáo, những ngườinghiên
cứu về tộc người Karen thì lại cho rằng nguồn cội của họ có lẽ ở khu vực phía TâyTrung Quốc sau đó di cư từ từ xuống vùng Myanmar, họ tin rằng thuở ban đầungười
Karen sinh sống dọc con sông Trường Giang (phiên âm từ tiếng Trung là Yangtse)
Mà từ “Yang” lại chính là một tên gọi khác nữa mà người miền Bắc Thái Lan vàngười Shan ở Myanmar dùng để gọi người Karen6
Vì vậy, nhà nghiên cứu đến từ Trường Đại học Quốc gia Singapore, RajaAnanda đã tổng hợp, phân tích nguồn gốc nơi ở và hành trình di cư của tộc ngườiKaren sao cho phù hợp với các quan điểm của những nhà khoa học đã đề cập ở trên
3Charles F Keyes (1971) Introduction, Ethnic Adaption andIdentity: the Karen
on the Thai Frontier with Burma Philadelphia: Institute for the Study of Human Issues
4Renard, R.D (1980) Kariang: History of Karen-Tai Relations from the
Beginnings to 1923 (luận án tiến sĩ)
5Paul Lewes & Elain Lewes (1985) Six Hill-Tribes (Sáu bộ lạc trên đồi) Chiang
Mai: Hill-Tribe Handicrafts, tr.70
6Wichat Booranaprasertsook (2012) Stories from the Thai-Burmese Border:
Intellectual Sparks for Sustainable Development Bangkok: The Thailand Research Fund,
tr.2
Trang 6như sau: Khoảng năm 2617 TCN, tộc người Karen thuở sơ khai sinh sống tại Mông
Trang 7Cổ, sau đó di cư tới phía Đông Turkestan 7 vào khoảng năm 2013 TCN,
đại Ayudhaya giai đoạn cuối và đầu triều đại Rattanakosin Thời gian này, Thái và
7Turkestan (còn gọi là Turkistan hay Turkistan) là một khu vực ở Trung Á, ngày nay là khu vực mà chủ yếu là các dân tộc Turk sinh sống Turkestan được phân chia thành Tây Turkestan (thuộc Nga) và Đông Turkestan (thuộc Trung Quốc) Đông Turkestan là quê
hương của những người Turk định cư sớm nhất trong khu vực và người Duy Ngô Nhĩ Khu
vực này được nhà Thanh quản lý vào giữa thế kỷ 18 và được đặt tên là Tân Cương, có nghĩa
là “biên cương mới” Sau đó Cộng hòa nhân dân Trung Hoa đã quản lý khu vực này và hiện
nay nó có tên gọi chính thức là Khu tự trị Duy Ngô Nhĩ Tân Cương.
8Rajah Ananda (2008) RemainingKaren: A Study of CulturalReproduction and
the Maintenance of Identity Canberra: ANUE Press
9Theo các bằng chứng ngôn ngữ và lịch sử, cuộc di cư về phía tây nam của các dân tộc nói ngôn ngữ Tai diễn ra vào thế kỷ thứ VIII cho đến thế kỷ thứ X.
10Sông Thanlwin, dài 2815 km, còn được biết đến với tên Salween, là dòng sông lớn
của châu Á chảy qua các nước Trung Quốc, Myanmar, Thái Lan Sông bắt nguồn từ Tây Tạng, chảy qua phía Tây tỉnh Vân Nam sát biên giới với Myanmar, qua phía Đông Bắc Myanmar và trở thành đường biên giới tự nhiên giữa Myanma và Thái Lan, chảy sâu vào trong lãnh thổ Myanmar và đổ ra biển Andaman tại Mawlamyine Ở gần cửa sông, nó tạo nên đồng bằng nhỏ Thanlwin.
Trang 8Myanmar cứ binh chiến suốt nhiều năm, cho dù là bên nào tấn công trước cũng đềuphải hành quân qua lãnh thổ của người Karen, vì thế nên một bộ phận người Karen
bị bắt làm tù binh khổ sai, cung cấp lương thực hoặc phải dẫn đường cho quân lính.Khi họ bị đưa tới Thái Lan thì một số người đã quyết định ở lại đây an cư và mong
có một cuộc sống bình yên hạnh phúc
Ngoài ra, còn có nhiều bằng chứng cho thấy trước đó người Karen đã tớiVương quốc Lan Na11 sinh sống khi bờ đông của con sông Thanlwin bị Vương quốc
11Vương quốc Lanna là một vương quốc tồn tại từ cuối thế kỉ XIII đến gần cuối thế
kỉ XVIII, phạm vi bao gồm vùng miền núi phía bắc của Thái Lan, một phần nhỏ của Lào
và một phần khác của Myanmar ngày nay Đây là một đất nước với Hoàng gia, hệ thống luật pháp và có một nền văn hóa riêng biệt Về sau, vì sự kìm kẹp của các quốc gia lớn hơn
ở ngay cạnh, Lanna thu hẹp dần Đến thế kỉ XVIII - XIX thì chỉ còn thành phố Chiang Mai
và 1000 km xung quanh Chiang Mai Tới năm 1892, Xiêm chính thức chiếm Lanna và xóa cái tên Lanna ra khỏi bản đồ.
Trang 9Yonok 12 thống trị Người Karen đã khuất phục đầu hàng trước vương
đó họ được đưa tới vùng Mae Sa Riang và tỉnh Chiang Mai sinh sống mà trước đây
khu vực này là nơi sinh sống của người Lawa 13 14
Truyền thuyết của người Karen còn nhắc tới việc họ được Quốc VươngChiang
Mai ban cấp đất đai, đổi lại họ phải trả tiền mua đất và hằng năm phải cống nạp lễvật như vải dệt, mật ong rừng và nông sản cho Quốc Vương Không những vậy, giớinghiên cứu còn phát hiện bài thơ ca ngợi mối quan hệ tốt đẹp giữa tộc người Karen
và Vương quốc Chiang Mai như sau:
“AĩiulaHàui^ (GTOTU) uìnĩt™
_. V _Ị
mflT1UŨ$0 (AU) umdQ^iiuLi
lổQ^UAĩiặuỉTMànuiổ^uTm^ (mhs^)
ĨS&NIIIUINÁĨ làĩnĩTummiuưu”15
Tạm dịch:
“Khi nào nước sông Kong (Thanlwin) chưa cạnSừng trâu chưa thẳng, hoàng gia chưa lụi tànVương quốc Chiang Mai và Yang Đỏ (Karen)
Sẽ luôn là bằng hữu, không gây chiến với nhau”
12Một vương quốc của người Thai Yuan, hình thành trước thế kỉ VII.
13Lawa là tộc người đã sinh sống ở miền trung và bắc Thái Lan trước khi người Thái tới nơi này Ngôn ngữ Lawa thuộc nhánh Môn-Khmer của ngữ hệ Austro-Asiatic (nhánh phụ Palaung-Wah).
14Paul Lewes & Elain Lewes (1985) Six Hill-Tribes (Sáu bộ lạc trên đồi) Chiang
Mai: Hill-Tribe Handicrafts, tr.70
15Chutiman Sasong, Nipon Kampha & Sanya Sasong (2019) Integration of Social
Capital Link the Border Trade Routes to Improve the Quality of Life of the Kaya Ethnic
Group, Ban Doi Sang, Mae Hong Son Province MJUAcademic Review, 2
Trang 10Vào năm 1875, một nhóm người Karen với số lượng rất đông từ Myanmar di
cư tiếp tới Thái Lan khi vua Alaungpaya 16 tiến hành đàn áp người Môn Nhữngngười
Karen đã che chở cho người Môn và đi theo họ di cư tới Ayudhaya Trong đó mộtnhóm người Karen và người Môn xuống tới tận tỉnh Suphanburi, Ratchaburi vàUthai
Thani17 Vì các nhà nghiên cứu phát hiện rằng nhóm người Karen hiện sinh sống tạicác tỉnh kể trên vẫn lấy giáo lí đạo Phật kiểu Môn trong đời sống sinh hoạt thườngngày, cả bài tụng kinh hay bài giảng thuyết Pháp cũng đều được viết bằng chữ cáicủa người Môn18
Xưa kia, nơi sinh sống của người Karen là vùng đất phía Đông Myanmargiáp
với vùng đất phía Tây Thái Lan chưa bao giờ bị chia cắt Nhưng khi bị các nước tưbản phương Tây xâm chiếm thì vùng đất này bị chia cắt thành 2 nơi để phục vụ choviệc phân chia bản đồ của họ Một phần thuộc về Myanmar, phần còn lại thuộc vềThái Lan nên dẫn tới việc tộc người Karen bị chia thành Karen Myanmar (BurmeseKaren) và Karen Thái Lan (Thai Karen) Sau khi Thực dân Anh chiếm được BắcMyanmar vào năm 1885 thì người Karen lại tiếp tục di cư xuống Thái Lan để lánhnạn vì thủ lĩnh bộ tộc không chịu quy hàng người Anh, nên người Anh đã tiến hànhcho quân đàn áp Trong đó, một nhóm xuống định cư ở vùng Kanchanaburi,Prachuab
Khiri Khan và Petchaburi (thuộc miền Tây Thái Lan), còn một nhóm thì tới dải đấtphía Tây của tỉnh Mae Hong Sorn, trải dài tới phía Bắc các tỉnh Tak, Lamphun,Lampang, Chiang Mai và Chiang Rai (thuộc miền Bắc Thái Lan)19
Sau giai đoạn tìm kiếm thuộc địa của các nước tư bản phương Tây, nhữngnhánh nhỏ trong tộc người Karen vẫn tiếp tục di cư xuống Thái Lan Một vài nhóm
di cư vì nội chiến Myanmar, còn một số nhóm thì di cư vì đói kém, khó khăn, nhómkhác nữa thì được đưa đến vì mục đích kinh doanh du lịch,
Theo báo cáo “Dự án điều tra cộng đồng Karen” của Mạng lưới nông dânKhu
vực phía Bắc, năm 2017 tại Thái Lan có khoảng 1930 ngôi làng Karen, tổng dân sốvào khoảng 549.395 người, chiếm 46,8% trong tổng số dân tộc thiểu sổ của Thái
16Alaungpaya là vị vua đầu tiên của triều Konbaung trong lịch sử Myanma, trị vì
từ năm 1752 đến năm 1760 Ông đã xây dựng Đế quốc Miến Điện thứ 3 đầu thế kỷ 18 tồn tại cho đến khi bị quân Anh thôn tính vào ngày 01/01/1886 Ông đã qua đời vì bị thương trong quá trình thúc quân xâm chiếm vương quốc Ayudhaya.
17Pinkaew Lueng-aramsri (1996) Folk Wisdom on EcoSystem: A Case-Study of
the Karen Community in Thung Yai Naraesuan Forest Bangkok: Lokdulyaphap
18Chantaboon Sutthi (1996) The Karen: Life, Culture and the Environment.
Bangkok: The Institute for Hill-Tribe Research, tr.14
19Wichat Booranaprasertsook (2012) Stories from the Thai-Burmese Border:
Intellectual Sparks for Sustainable Development Bangkok: The Thailand Research Fund,
tr.3
Trang 11Lan Phân bố rải rác trên khắp 16 tỉnh thành, trong đó 7 tỉnh miền Tây gồm:Kanchanaburi, Suphanburi, Prachuab Khiri Khan, Petchaburi, Nakhon Pathom,
Trang 12Uthai Thani và Ratchaburi 9 tỉnh miền Bắc gồm: Kamphaeng Phet,
Chiang Mai, Tak, Prae, Mae Hong Sorn, Lampang, Lampun và Sukhothai.
Các nhà nghiên cứu Thái Lan đã chia tộc người Karen ra làm 4 nhóm chính
Ba, Karen Bwe hay còn gọi là “Kayah” hay “Bre” Người Thái thường gọi họ
là “Karen đỏ”, “Yang đỏ” vì các cô gái thuộc nhóm này thường chuộng áo váy màu
đỏ Nhóm này thường được bắt gặp ở các làng Huay Seua Thau, Huay Deua và KunHuay Deua thuộc tỉnh Mae Hong Sorn với số lượng khoảng 1.500 người
Bốn, Karen Taungthu20 hoặc Karen Pa-o hay còn gọi là “Karen đen” vì phụ
nữ Taungthu thích vận trang phục màu đen Nhóm này có số lượng ít nhất, khoảng
600 người và phân phố ở vài ngôi làng lác đác trong tỉnh Mae Hong Sorn
Ngoài 4 nhóm chính kể trên thì vẫn còn nhiều nhánh nhỏ khác mới tới địnhcư
ở Thái Lan như nhánh Kayan hay còn gọi là “Karen cổ dài” Và lần di cư gần đâynhất thì nhánh Kayaw hay còn gọi là “Karen tai dài” cũng chuyển tới Thái Lan sinhsống
Mỗi nhánh của tộc người Karen sẽ có ngôn ngữ nói khác nhau, như KarenSgaw gọi bản thân mình là Paganyaw, còn Karen Pwo thì gọi mình là Phlong, cả hai
từ này đều có nghĩa chung là “người” Thật chất tộc người Karen không thích bị gọi
là Karen vì họ cảm giác bị khinh thường Về nguồn gốc cái tên “Karen” thì các nhàkhoa học suy đoán nó được hình thành là do gọi theo cách gọi của người Môn, theo
đó người Môn gọi tộc người này là Kareng21 Hoặc theo cách gọi của phương Tây,theo đó người Tây gọi nhóm người này là Karen, suy đoán sở dĩ người phương Tâygọi như vậy là do bắt chước theo người Myanmar vì người Myanmar gọi tộc ngườinày là Kayin22
20Taungthu có nghĩa là “người vùng cao”.
21Suriya Ratanakul & Somsonge Buruspat (1995) The Sgaw Karen Bangkok:
Mahidol University, tr.1
22Wichat Booranaprasertsook (2012) Stories from the Thai-Burmese Border:
Intellectual Sparks for Sustainable Development Bangkok: The Thailand Research Fund,
tr.5
Trang 13Tại Chiang Mai, nhánh Karen Sgaw và Karen Pwo phân bố đông nhất Họthường xây nhà trên các gò đất cao hoặc đôi khi cũng dựng nhà trên đồng bằng bằngphẳng như các dân tộc khác Họ định cư lâu dài, hiếm khi di chuyển chỗ ở tới nơikhác Người Karen rất tôn sùng thiên nhiên nên luôn sống hòa hợp với môi trường.
Họ làm rẫy, trồng lúa, rau đậu tùy theo mùa, theo địa hình hay các điều kiện tựnhiên
khác Bên cạnh đó cũng chăn nuôi gia súc nhưng nhằm phục vụ làm nguồn thựcphẩm cho gia đình hơn là mua bán đổi chác Nhìn chung, người Karen dựa vàonguồn
nước, núi rừng để sống nên đời sống tâm linh rất xem trọng các hiện tượng tự nhiên
và thần linh hóa các hiện tượng này
Tóm lại, Karen là tộc người đã có mặt từ rất sớm trên đất Siam và theo cácnhà
nghiên cứu, hầu hết người Karen trên đất Thái đều di cư từ Myanmar xuống vìnhiều
lí do khác nhau Quá trình di cư diễn ra trong một thời gian dài từ trước thế kỉ 18 vàhiện nay nó vẫn còn đang tiếp diễn do những mâu thuẫn nội bộ giữa tộc ngườiKaren
và chính quyền Myanmar Bên cạnh đó, Chính phủ Thái Lan cũng luôn tạo điềukiện
đón nhận làn sóng di cư này Cùng với các dân tộc khác, tộc người Karen đã tạo ranhững bản sắc văn hóa đặc trưng cho Thái Lan, đồng thời những kinh nghiệm đượctruyền từ đời này sang đời khác trong đời sống sinh hoạt và làm việc của ngườiKaren
là những báu vật hết sức quý giá về mặt tinh thần đối với Thái Lan nói riêng và cảthế giới nói chung Trong đó không thể nhắc đến nghề dệt vải nổi tiếng và lâu đờitại
Chiang Mai, nơi mà từng sợi vải, màu sắc cho tới họa tiết đều in dấu đậm nét bảnsắc
đặc trưng của tộc người Karen mà tác giả sẽ trình bày ở mục tiếp theo
Trang 142.2 Tộc người Karen với nghề dệt truyền thống
Phụ nữ Karen từ lâu đã được vang danh là có tay nghề dệt vải vào hàng bậcthầy trong số các phụ nữ dân tộc vùng cao khác Từ năm lên 10, các bé gái đã đượctruyền thụ tay nghề cũng như các bí quyết kinh nghiệm từ chính người mẹ củamình
Phụ nữ Karen dệt vải chủ yếu dùng trong sinh hoạt đời sống hàng ngày cho chínhbản thân và các thành viên khác trong gia đình, hoặc dùng trong các nghi thức quantrọng như cưới hỏi và các lễ hội truyền thống trong bộ tộc
2.2.1 Quy trình sản xuất
*Nguyên liệu
Nguyên liệu thô phổ biến nhất để người Karen dệt vải bao gồm tơ tằm, bông
và len Các học giả tin rằng tất cả các nguyên liệu này có nguồn gốc từ các vùng đấtkhác bên ngoài Thái Lan Như tơ tằm để làm lụa có nguồn gốc từ Trung Hoa và sau
đó lan sang Nhật Bản, Ấn Độ cũng như các khu vực khác nhau ở châu Á và châuÂu
Bông được cho là có nguồn gốc từ Ả Rập và được sử dụng rộng rãi ở Ấn Độsau đó Về sau người Ấn truyền đến Thái Lan và các nước lân cận khu vực ĐôngNam Á Dần dà cây bông đã trở thành loài cây bản địa ở cả khu vực và là một trongnhững nguồn cung sợi thiết yếu trong đời sống con người
Đối với len, đây là chất liệu phù hợp với thời tiết se lạnh Các nhà nghiên cứutin rằng nó được sử dụng lần đầu tiên để làm vải ở Bắc Âu Sau đó lan sang cácnước
khác và người Karen cũng đã học hỏi tiếp thu
Trang 15Căm xe, giáng hương Vỏ cây Đỏ
Chôm chôm rừng Hạt Da cam
Vừng Vỏ cây Hồng
Tô mộc Lõi Hồng
Ngày nay, cũng như bao tộc người khác, người Karen đôi khi cũng dùng hóachất tổng hợp để nhuộm vải vì nó nhanh, đỡ tốn nhiều thời gian, màu sắc đa dạng vàbám chặt hơn, một phần cũng vì các nguyên liệu tự nhiên ngày càng khó kiếm Vớilại nhuộm tự nhiên phải trải qua một quy trình, công đoạn phức tạp, tốn nhiều thờigian hơn Tuy nhiên người Karen nhìn chung vẫn không quên lối nhuộm tự nhiên,thân thiện với môi trường cũng như để giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc của mình
Về phương pháp nhuộm, nếu nhuộm bằng hóa chất tổng hợp thì gồm cácbước
như sau: Một, chuẩn bị sợi và thuốc nhuộm muốn sử dụng; Hai, nấu nước sôi và chothuốc nhuộm vào; Ba, sau đó đem sợi vải ra nhúng vào nước sôi; Bốn, sau khi sợivải đã ngấm hoàn toàn thuốc nhuộm, chuyển màu thì đem ra phơi khô
Nếu nhuộm tự nhiên theo cách truyền thống thì người Karen có hai cách đó lànhuộm lạnh và nhuộm nóng
Nhuộm lạnh là phương pháp nhuộm trong nồi đất, sau quá trình sàn lọc lấythuốc nhuộm tự nhiên, người ta đổ nó vào nồi đất, sau đó cho sợi vải vào, dùng tay
ấn sợi vải để sợi thấm màu đồng đều Hoặc nếu muốn màu đậm hơn thì có thể ủ sợitrong nồi nhiều ngày
Nhuộm nóng gồm có các bước như sau: Một, đầu tiên đem sợi đi giặt sạch đểloại bỏ bụi bặm, vắt khô ráo để màu len lỏi vào từng kẽ sợi dễ dàng hơn; Hai, đemsợi vừa giặt bỏ vào nồi thuốc nhuộm đang đun sôi, đảo qua đảo lại cho sợi thấmmàu
đồng đều trong khoảng 30 phút (thời gian nhuộm còn phụ thuộc vào chất liệu sợi);
Ba, sau khi sợi đã nhuộm xong, vớt lên vắt ráo nước, sau đó giặt lại với nước lạnhvà
đem phơi khô Nếu muốn có màu đậm hơn thì đem sợi chần vào nồi thuốc nhuộmđun sôi một lần nữa cho đến khi nào đạt được theo yêu cầu thì thôi
Tuy nhiên người Karen có một số kiêng kỵ khi nhuộm vải đó là: Không đượcnhuộm vải vào ngày 15 và 30 Âm lịch; Không được nhuộm vải trong ngày mà làng
có người chết; Và không được nhuộm vải từ ngày mang thai cho tới khi sinh nở
8 9 10 11
Bảng Các nguyên liệu tự nhiên mà người Karen hay sử dụng để nhuộm vải (Nguồn: Mạng
Internet)
