Rèn luyện kĩ năng đọc hiểu và viết đoạn văn nghị luận xã hội Luật Giáo dục được Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam thông qua năm 2005 quy định rõ: “Phương pháp giáo dục ph
Trang 1MỤC LỤC
II Hình thành kĩ năng đọc- hiểu và viết đoạn văn nghị luận xã
hội cho học sinh THPT theo định hướng phát triển năng lực 5
II.2 Hình thành kĩ năng viết đoạn văn nghị xã hội 14
II.3 Phương pháp rèn luyện đọc hiểu và viết đoạn văn 18
Trang 2A ĐẶT VẤN ĐỀ
Dựa trên cơ sở những công văn chỉ đạo của Bộ Giáo dục và Đào tạo, và việc triển khai tập huấn cho đội ngũ cốt cán các trường THPT, Phòng Giáo dục các huyện của Phòng GDTrH- Sở Giáo dục và Đào tạo Nghệ An như:
Công văn số 5555/BGDĐT-GDTrH ngày 08 tháng 10 năm 2014 Hướng dẫn sinh hoạt chuyên môn về đổi mới phương pháp dạy học và kiểm tra, đánh giá; tổ chức và quản lí các hoạt động chuyên môn của trường trung học/trung tâm giáo dục thường xuyên qua mạng;
Công văn số 4612/BGDĐT-GDTrH, ngày 03/10/2017 Hướng dẫn thực hiện chương trình giáo dục phổ thông hiện hành theo định hướng phát triển năng lực và phẩm chất học sinh từ năm học 2017- 2018;
Công văn Số 3892/BGDĐT-GDTrH, ngày 27 tháng 8 năm 2020 của Bộ Giáo
dục đào tạo về Hướng dẫn điều chỉnh nội dụng dạy học năm học 2020- 2021
Với học sinh trường THPT Nguyễn Sỹ Sách, đặc biệt là lớp đầu cấp, qua việc kiểm tra đánh giá tôi thấy một thực trạng đáng lo ngại là năng lực các em còn yếu, chưa đáp ứng được việc học tập mà bộ môn đề ra Để khắc phục thực trạng đó, tôi
đã lựa chọn đề tài Hình thành kĩ năng đọc - hiểu văn bản và viết đoạn văn nghị
luận xã hội cho học sinh THPTtheo định hướng phát triển năng lực
Đề tài tôi tự rút ra từ thực tiễn dạy học của bản thân và đã triển khai, áp dụng ở trường THPT Nguyễn Sỹ Sách, thể nghiệm thêm một số lớp của các trường THPT trên địa bàn Thanh Chương đã mang lại hiệu quả đáng kể cho học sinh trong việc nâng cao chất lượng học tập và đạt được kết quả đáng mừng
Đây cũng là vấn đề được đưa lên vị trí hàng đầu trong việc dạy và học của ngành Giáo dục và Đào tạo Việt Nam hiện nay trên tin thần hội nhập thế giới
- Khảo sát, thống kê thực tế trước và sau khi tác động vào việc đọc- hiểu và viết đoạn văn nghị luận xã hội của học sinh
- Thuyết minh, phân tích, so sánh trước và sau khi tác động vào đọc- hiểu và viết đoạn văn nghị luận xã hội của học sinh
- Hình thành các giải pháp rèn kĩ năng đọc - hiểu và viết đoạn văn nghị luận xã hội cho học sinh theo hướng phát triển năng lực
III CẤU TRÚC ĐỀ TÀI
1 Đặt vấn đề
2 Giải quyết vấn đề
Trang 3b Rèn luyện kĩ năng đọc hiểu và viết đoạn văn nghị luận xã hội
Luật Giáo dục được Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam thông qua năm 2005 quy định rõ: “Phương pháp giáo dục phát huy tính tích cực, chủ động, tư duy sáng tạo của người học, bồi dưỡng cho người học năng lực tự học, khả năng thực hành, lòng say mê học tập và ý chí vươn lên.”
GS Trần Đình Sử trong bài viết Con đường đổi mới phương pháp dạy học văn
( Văn nghệ số 10, 7-3- 2009) cũng khẳng định: “ Khởi điểm của môn ngữ văn là
dạy học sinh đọc hiểu trực tiếp văn bản văn học của nhà văn Nếu học sinh không trực tiếp đọc các văn bản thì coi như mọi yêu cầu, mục tiêu cao đẹp của môn văn đều chỉ là nói suông, khó đi tới, đừng nói gì tới tình yêu văn học” Trong mô hình dạy học, lấy học sinh làm trung tâm, GS Trần Đình Sử nhấn mạnh: “ Trong giờ học, học sinh phải tự mình đọc, tự mình phán đoán, tự mình nêu câu hỏi” Đây là quan điểm khoa học sư phạm đúng dắn đối với việc tiếp cận môn ngữ văn trong nhà trường
Chuyên đề Dạy học tự học cho sinh viên trong các nhà trường Trung học
Chuyên nghiệp và Cao đẳng, Đại học viết: “ Tự học là hoạt động độc lập, chiếm
lĩnh kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo, là tự mình động não, suy nghĩ sử dụng các năng lực trí tuệ ( quan sát, phân tích, so sánh, tổng hợp ) cùng các phẩm chất động cơ, tình cảm để chiếm lĩnh kiến thức, một lĩnh vực hiểu biết nào đó hay kinh nghiệm lịch
sử, xã hội của nhân loại biến nó thành sở hữu của chính bản thân người học”
G.S Trần Phương ( Đại học Huế) cho rằng: “ Học bao giờ và lúc nào cũng chủ yếu là tự học, tức là biến kiến thức khoa học tích lũy từ nhiều thế hệ của nhân loại thành kiến thức của mình Tự cải tạo tư duy của mình và rèn luyện cho mình kĩ năng thực hành các tri thức ấy”
Công văn ngày 03 tháng 10 năm 2017 của Bộ Giáo dục và Đào tạo Số:
4612/BGDĐT- GDTrH V/v hướng dẫn thực hiện chương trình giáo dục phổ thông
hiện hành theo định hướng phát triển năng lực và phẩm chất học sinh từ năm học 2017-2018 gửi Cục Nhà trường, Bộ Quốc phòng, các trường phổ thông trực thuộc
Trang 4có viết: “Chú trọng rèn luyện cho học sinh phương pháp tự học, tự nghiên cứu sách
giáo khoa để tiếp nhận và vận dụng kiến thức mới thông qua giải quyết nhiệm vụ học tập đặt ra trong bài học; dành nhiều thời gian trên lớp cho học sinh luyện tập, thực hành, trình bày, thảo luận, bảo vệ kết quả học tập của mình; giáo viên tổng hợp, nhận xét, đánh giá, kết luận để học sinh tiếp nhận và vận dụng.”
Từ những quan điểm của các công trình nghiên cứu sư phạm, chỉ đạo của ngành trên đây, các tác giả đã đề cao việc rèn luyện nhằm hình thành năng lực, đưa ra
những nguyên tắc, phương pháp học tập để năng lực ngày càng phát triển, đáp ứng nhu cầu xã hội trong bối cảnh mới Đó là những cơ sở lí luận mà tôi lựa chọn làm
cơ sở cho đề tài của mình Trên cơ sở đó, tôi tiếp tục đặt ra vấn đề hình thành kĩ năng đọc hiểu văn bản và viết đoạn văn nghị luận xã hội của học sinh qua hoạt động học tập ở lớp kết hợp ở nhà trên tinh thần đổi mới các học, cách dạy và kiểm tra đánh hiện nay
Đạt trở lên Không đạt Đạt trở lên Không
15/35 (42,86%)
20/35 ( 57,14%) 10C9 13/33
(39,39%)
20/33 ( 60,60%)
10/33 ( 30,30%)
23/33 (69,69%)
Đặng Thúc Hứa
10C 25/40
(62,5%)
15/40 ( 37,5%)
15/40 ( 37,5%)
25/40 ( 62.5%) 10E 17/42
(40,47%)
25/42 ( 59,52%)
15/42 ( 35,71%)
27/42 ( 64,28%)
Trang 5Đặng Thai Mai (46,51%) (53,48%) (37.20%) (62,79%)
10C8 18/40
(45%)
22/40 (55%)
15/40 (37,5%)
25/40 ( 62,5%)
Bảng 2: Viết đoạn văn nghị luận xã hội ( cơ bản trên cơ sở văn bản đọc hiểu )
Trường THPT Lớp Chưa biết
viết Đã biết viết Viết đúng Viết hay
Nguyễn Sỹ Sách
( 28,57%)
15/35 (42,85%)
8/35 (22,85%)
2/35 (5,71%)
(60,60%)
10/33 (30,30%)
3/33 ( 9,09%)
0 (0,0%)
Đặng Thúc Hứa
(16,66%)
15/42 (35,71%)
15/42 (35,71%)
5/42 (11,9%)
( 25%)
15/40 (37,5%)
12/40 (30%)
3/40 (7,5%) Đặng Thai Mai
( 11,62%)
20/43 (46,51%)
13/43 (30,23%)
5/43 (11,62%)
(37,5%)
15/40 (37,5%)
10/40 (25%)
0/40 (0,0%) Qua kết quả khảo sát, tôi thấy các năng lực đọc hiểu và viết đoạn văn của học sinh đầu cấp còn có những hạn chế( như đã nêu ở trên) do các em chưa nắm chắc kiến thức được học ở bậc THCS và chưa được luyện nhiều ở bậc THPT Vì vậy, với thực tế đó, nếu không kịp thời hình thành kĩ năng thì khó đáp ứng việc đổi mới
dạy học và kiểm tra đánh giá theo hướng phát triển năng lực, một yêu cầu của đổi mới phương pháp dạy học, kiểm tra đánh giá hiện nay
1 Hình thành kĩ năng đọc hiểu văn bản
1.1 Về kiến thức cần hiểu khi đọc văn bản
Trong học tập và kiểm tra, đánh giá hiện nay ở các bậc học, nhất là bậc THPT, việc học sinh nắm chắc các kiến thức thuộc về văn bản là rất cần thiết Bởi nhẽ, chỉ trong khoảng thời gian 3 năm học, học sinh sẽ trở thành công dân tham gia vào các
Trang 6lĩnh vực đời sống, các hoạt động xã hội Trong khi đó, về kiến thức văn bản, học sinh cần phải trang bị rất đa dạng và phong phú Vì vậy để đọc hiểu một văn bản, nhất thiết học sinh thực sự phải có những hiểu biết cơ bản ( tính phổ thông )
Sau đây là những kiến thức cơ bản, học sinh cần được trang bị, không ngừng củng cố và được luyện tập đều đặn trong suốt quá trình học tập
- Ngữ ( cụm từ) được phát triển từ các từ loại chính Danh từ thành ngữ danh từ, động từ thành ngữ động từ, tính từ thành ngữ tính từ
- Từ, ngữ ngoài việc chứa đựng nội dung thông tin còn tham gia vào thành phần ngữ pháp trong câu
1.1.2 Câu
Câu tiếng Việt được chia thành câu theo cấu trúc và câu theo mục đích nói
- Câu theo cấu trúc
+ Câu đơn: gồm câu đặc biệt ( câu không phân định thành phần, thường tồn tại một ngữ duy nhất - ngữ danh từ); câu đơn bình thường ( câu có một kết cấu chủ - vị), câu đơn tỉnh lược ( lược chủ ngữ hoặc lược vị ngữ, tùy vào ngữ cảnh giao tiếp) + Câu ghép gồm câu ghép đẳng lập ( mỗi vế có một kết cấu chủ- vị), câu ghép chính phụ ( một vế chính một vế phụ có cặp quan hệ từ chỉ các mối quan hệ như: tăng tiến, nhượng bộ, nhân quả, điều kiện )
- Câu chia theo mục đích
+ Câu kể: Thuật một câu chuyện đã và đang xảy ra
+ Câu tả: Miêu tả chi tiết sự vật, hiện tượng, con người
+ Câu cảm: bày tỏ tình cảm, cảm xúc, thái độ của người nói, người viết
+ Câu cầu khiến: thể hiện mệnh lênh, yêu cầu của người nói, người viết,
1.1.3 Biện pháp tu từ ( BPTT)
Giáo viên trong quá trình dạy học cần giúp học sinh hệ thống và nắm chắc các kiến thức về các biện pháp tu từ để từ đó dẽ nhận biết và lí giải nội dung ý nghĩa khi đọc hiểu văn bản
- Tu từ từ vựng
Trang 7+ Nhân hóa là BPTT sử dụng những từ ngữ chỉ hoạt động, tính cách, suy nghĩ, tên gọi vốn chỉ dành cho con người để miêu tả đồ vật, sự vật, con vật, cây cối làm cho chúng trở nên sinh động, gần gũi, có hồn
+ So sánh là BPTT đối chiếu hai hay nhiều sự vật, sự việc mà giữa chúng có những nét tương đồng để để làm tăng sức gợi hình, gợi cảm cho lời văn
+ Ẩn dụ là BPTT gọi tên sự vật, hiện tượng này bằng tên sự vật, hiện tượng
khác có nét tương đồng với nó nhằm tăng sức gợi hình, gợi cảm cho sự diễn đạt + Hoán dụ là BPTT gọi tên sự vật, hiện tượng, khái niệm này bằng tên của một sự vật, hiện tượng khác có quan hệ gần gũi với nó nhằm làm tăng sức gợi hình, gợi cảm cho sự diễn đạt
+ Điệp từ/ ngữ là BPTT láy lại nhiều lần một từ, cụm từ có dụng ý làm tăng cường hiệu quả diễn đạt ( nhấn mạnh, tạo ấn tượng, gợi liên tưởng, cảm xúc…) và tạo nhịp điệu cho câu văn/ đoạn văn trong văn bản
+ Nói giảm nói tránh là một biện pháp tu từ dùng cách diễn đạt tế nhị, uyển chuyển, nhằm tránh gây cảm giác quá đau buồn, ghê sợ, nặng nề; tránh thô tục, thiếu lịch sự
+ Chơi chữ là BPTT lợi dụng đặc sắc về âm, về nghĩa của từ ngữ để tạo sắc thái dí dỏm, hài hước, làm câu văn hấp dẫn và thú vị
+ Liệt kê là sắp xếp nối tiếp hàng loạt từ hay cụm từ cùng loại để diễn tả đầy đủ, sâu sắc hơn những khía cạnh khác nhau của thực tế hay tư tưởng, tình cảm
+Tương phản là cách sử dụng từ ngữ đối lập, trái ngược nhau để tăng hiệu quả diễn đạt
+ Nói quá ( hay còn gọi phóng đại/ khoa trương/ ngoa dụ/ thậm xưng/ cường điệu)
là phép tu từ phóng đại mức độ, quy mô, tính chất của sự vật, hiện tượng được miêu tả để nhấn mạnh, gây ấn tượng, tăng sức biểu cảm
+ Đảo ngữ là BPTT thay đổi trật tự cấu tạo ngữ pháp thông thường của câu, nhằm nhấn mạnh ý, nhấn mạnh đặc điểm của đối tượng và làm câu thơ, câu văn thêm sinh động, gợi cảm, hài hòa về âm thanh,…
Trang 8+ Đối là cách sử dụng từ ngữ, hình ảnh, các thành phần câu, vế câu song song, cân đối trong lời nói nhằm tạo hiệu quả diễn đạt: nhấn mạnh, gợi liên tưởng, gợi hình ảnh sinh động, tạo nhịp điệu cho lời nói
1.1.4 Phương thức biểu đạt
- Phương thức biểu đạt tự sự
+ Là việc người viết sử dụng ngôn ngữ để kể một câu chuyện theo từng diễn biến, trình tự, hoặc kể lại một chuỗi những câu chuyện có liên quan đến nhau nhằm khơi gợi một vấn đề, một nhân vật có ý nghĩa đối với người đọc Văn tự sự không chỉ tập trung vào việc kể mà còn thể hiện những khía cạnh, những góc khuất của cuộc sống, của con người mà mỗi chúng ta đều có thể thấy chính mình ở đó
+ Loại văn bản thường xuất hiện phương thức biểu đạt tự sự: tiểu thuyết, truyện ngắn, truyện ngụ ngôn, truyện cổ tích
- Phương thức biểu đạt miêu tả
+ Là việc sử dụng những từ ngữ, hình ảnh để giúp người đọc liên tưởng ra được sự vật, hiện tượng đang xảy ra hoặc được nói đến một cách chân thực, cụ thể và sinh động nhất Hay là việc miêu tả để người đọc hình dung được thế giới nội tâm phong phú của nhân vật, của con người
+ Loại văn bản thường xuất hiện phương thức biểu đạt miêu tả: Thơ, bút kí, văn tả người, tả cảnh
- Phương thức biểu đạt biểu cảm
+ Đây là một phương thức được sử dụng khá nhiều, bởi việc bộc lộ những cảm xúc, những tâm tư, nguyện vọng là một nhu cầu thiết yếu của con người trong cuộc sống Phương thức biểu cảm là việc dùng những từ ngữ thể hiện thái độ, cảm xúc, tình cảm của người viết về những sự việc được nói đến, những nhân vật trong tác phẩm hay là cảm xúc của người viết về chính mình
+ Loại văn bản thường xuất hiện phương thức biểu đạt biểu cảm: có hầu hết trong các loại văn bản: truyện, thơ, vè,
- Phương thức biểu đạt thuyết minh
+ Là phương thức biểu đạt cung cấp cho người đọc những tri thức về sự vật, địa điểm, nhân vật lịch sử là các kiến thức hàn lâm hoặc khoa học mà con người chưa biết Từ đó làm tăng, mở rộng vốn hiểu biết của con người về những sự vật, hiện tượng đó
+ Loại văn bản thường xuất hiện phương thức biểu đạt thuyết minh: văn thuyết minh về con vật, đồ vật, thuyết minh về di tích lịch sử, địa điểm du lịch, thuyết minh về một nhân vật lịch sử hay một vấn đề khoa học,
- Phương thức biểu đạt nghị luận
Trang 9+ Là phương thức dùng những dẫn chứng, luận điểm, luận cứ để người viết bộc
lộ quan điểm cá nhân, dẫn dắt người đọc theo quan điểm, đồng tình với quan điểm của mình
+ Loại văn bản thường xuất hiện phương thức biểu đạt nghị luận: văn nghị luận về một hiện tượng đời sống, nghị luận về một tư tưởng đạo lí, nghị luận văn học,
- Phương thức biểu đạt hành chính - công vụ
+ Là phương thức dùng để giao tiếp giữa Nhà nước với nhân dân, hay giữa nhân dân với cơ quan Nhà nước, giữa cơ quan với cơ quan hoặc giữa nước này và nước khác trên cơ sở pháp lí
+ Loại văn bản thường xuất hiện phương thức biểu đạt hành chính - công vụ: Các nghị định của nhà nước, thông tư được ban hành, văn bản báo cáo trong các công
ty, các hợp đồng thuê, mua bán, sở hữu
1.1.5 Phong cách ngôn ngữ
- Phong cách ngôn ngữ sinh hoạt
+ Phong cách ngôn ngữ sinh hoạt là phong cách được dùng trong giao tiếp sinh hoạt hàng ngày, thuộc hoàn cảnh giao tiếp không mang tính nghi thức Giao tiếp ở đây thường với tư cách cá nhân nhằm để trao đổi tư tưởng, tình cảm của mình với người thân, bạn bè,…
+ Đặc trưng: tính cụ thể (cụ thể về không gian, thời gian, hoàn cảnh giao tiếp, nhân vật giao tiếp, nội dung và cách thức giao tiếp…); tính cảm xúc (cảm xúc của người nói thể hiện qua giọng điệu, các trợ từ, thán từ, sử dụng kiểu câu linh hoạt,…); tính các thể ( có những nét riêng về giọng nói, cách nói năng)
Khi thực hiện một đề đọc hiểu, nếu đề bài trích đoạn hội thoại, có lời đối đáp của các nhân vật, hoặc trích đoạn một bức thư, nhật kí, thì chúng ta xác định văn bản đó thuộc phong cách ngôn ngữ sinh hoạt
- Phong cách ngôn ngữ nghệ thuật:
+ Là phong cách được dùng trong sáng tác văn chương
+ Đặc trưng: Tính hình tượng (xây dựng hình tượng chủ yếu bằng các biện pháp tu từ: ẩn dụ, nhân hóa, so sánh, hoán dụ, điệp…); tính truyền cảm (ngôn ngữ của người nói, người viết có khả năng gây cảm xúc, ấn tượng mạnh với người nghe, người đọc); Tính các thể hóa ( mang dấu ấn riêng của mỗi người, lặp đi lặp lại nhiều lần qua trang viết, tạo thành phong cách nghệ thuật riêng Tính cá thể hóa của ngôn ngữ còn thể hiện trong lời nói của nhân vật trong tác phẩm)
Dựa vào kiến thức thức nêu trên, khi thực hiện một đề đọc hiểu, câu hỏi về phong cách ngôn ngữ, nếu thấy trích đoạn nằm trong một bài ca dao, bài thơ, truyện ngắn, tiểu thuyết, tuỳ bút,… chúng ta khẳng định ngay đó là phong cách ngôn ngữ nghệ thuật
Trang 10- Phong cách n gôn ngữ chính luận
+ Là phong cách được dùng trong lĩnh vực chính trị xã hội
+ Đặc trưng: Tính công khai về quan điểm chính trị( văn bản chính luận phải thể hiện rõ quan điểm của người nói/ viết về những vấn đề thời sự trong cuộc sống, không che giấu, úp mở.); tính chặt chẽ trong diễn đạt và suy luận (hệ thống luận điểm, luận cứ, luận chứng rõ ràng, mạch lạc và sử dụng từ ngữ liên kết rất chặt chẽ); tính truyền cảm, thuyết phục (thể hiện ở lí lẽ đưa ra, giọng văn hùng hồn, tha thiết, bộc lộ nhiệt tình của người viết)
+ Cách nhận biết Phong cách ngôn ngữ chính luận khi đề đọc hiểu yêu cầu: Nội dung liên quan đến những sự kiện, những vấn đề về chính trị, xã hội, văn hóa, tư tưởng,… Có quan điểm của người nói (người viết); dùng nhiều từ ngữ chính trị; được trích dẫn trong các văn bản chính luận hoặc lời phát biểu của các nguyên thủ quốc gia trong hội nghị, hội thảo, nói chuyện thời sự,…
- Phong cách ngôn ngữ khoa học
Riêng phong cách này, học sinh cần nắm chắc
+ Các loại văn bản: VBKH chuyên sâu (dùng để giao tiếp giữa những người làm công việc nghiên cứu trong các ngành khoa học như chuyên khảo, luận án, luận văn, tiểu luận,…); VBKH & GK ( giáo trình, sách giáo khoa, thiết kế bài dạy,…); VBKH phổ cập ( báo, sách phổ biến rộng rãi kiến thức khoa học cho mọi người, không phân biệt trình độ)
+ Đặc trưng phong cách ngôn ngữ khoa học: Tính khái quát, trừu tượng ( ngôn ngữ
sử dụng nhiều thuật ngữ khoa Kết cấu văn bản mang tính khái quát); tính lí trí, logic ( từ ngữ chỉ dùng với một nghĩa, không dùng các biện pháp tu từ Câu văn
chặt chẽ, mạch lạc, là một đơn vị thông tin, cú pháp chuẩn.); kết cấu văn bản( câu văn liên kết chặt chẽ và mạch lạc Cả văn bản thể hiện một lập luận logic); tính khách quan, phi cá thể ( câu văn trong văn bản khoa học có sắc thái trung hoà, ít cảm xúc, )
+ Nhận biết phong cách ngôn ngữ khoa học: dựa vào những đặc điểm về nội dung,
từ ngữ, câu văn, cách trình bày,… để xác định khi đề đọc hiểu yêu cầu
- Phong cách ngôn ngữ báo chí
+ Ngôn ngữ báo chí là ngôn ngữ dùng để thông báo tin tức thời sự trong nước và quốc tế, phản ánh chính kiến của tờ báo và dư luận quần chúng, nhằm thúc đẩy sự tiến bộ của XH Ngôn ngữ báo chí được dùng ở những thể loại tiêu biểu là bản tin, phóng sự, tiểu phẩm,… Ngoài ra còn có quảng cáo, bình luận thời sự, thư bạn đọc,… Mỗi thể loại có yêu cầu riêng về sử dụng ngôn ngữ
+ Đặc trưng: Tính thông tin thời sự (thông tin nóng hổi, chính xác về địa điểm, thời gian, nhân vật, sự kiện,…); tính ngắn gọn ( lời văn ngắn gọn nhưng lượng thông
Trang 11tin cao,…); tính sinh động, hấp dẫn (các dùng từ, đặt câu, đặt tiêu đề phải kích thích sự tò mò của người đọc
+ Cách nhận biết văn bản báo chí trong đề đọc hiểu: Văn bản báo chí dễ nhận biết khi đề bài trích dẫn một bản tin trên báo, và ghi rõ nguồn bài viết ( ở báo nào? ngày nào?); nhận biết bản tin và phóng sự (có thời gian, sự kiện, nhân vật, những thông tin trong văn bản có tính thời sự)
- Phong cách ngôn ngữ hành chính
+ Văn bản hành chính ( VBHC) là văn bản được dùng trong giao tiếp thuộc lĩnh vực hành chính Ðó là văn bản giao tiếp giữa Nhà nước với nhân dân, giữa nhân dân với cơ quan Nhà nước, giữa cơ quan với cơ quan, giữa nước này và nước khác trên cơ sở pháp lí (thông tư, nghị định, đơn từ, báo cáo, hóa đơn, hợp đồng…) + Ngôn ngữ hành chính( NNHC) là ngôn ngữ được dùng trong các VBHC có đặc điểm: về cách trình bày thường có khuôn mẫu nhất định, về từ ngữ sử dụng lớp từ hành chính với tần số cao, về kiểu câu câu thường dài, gồm nhiều ý, mỗi ý quan trọng thường được tách ra, xuống dòng, viết hoa đầu dòng
+ Đặc trưng: Tính khuôn mẫu (mỗi văn bản hành chính đều tuân thủ 1 khuôn mẫu nhất định); tính minh xác (không dùng phép tu từ, lối biểu đạt hàm ý hoặc mơ hồ
về nghĩa Không tùy tiện xóa bỏ, thay đổi, sửa chữa nội dung Đảm bảo chính xác từng dấu câu, chữ kí, thời gian Gồm nhiều chương, mục để tiện theo dõi); tính công vụ ( không dùng từ ngữ biểu hiện quan hệ, tình cảm cá nhân như nếu có cũng chỉ mang tính ước lệ: kính mong, kính gửi, trân trọng cảm ơn,… Dùng lớp từ toàn dân, không dùng từ địa phương, khẩu ngữ,…)
+ Cách nhận biết văn bản hành chính: chỉ cần bám sát hai dấu hiệu mở đầu và kết thúc: có phần tiêu ngữ ( Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam) ở đầu văn bản và có chữ kí hoặc dấu đỏ của các cơ quan chức năng ở cuối văn bản Ngoài ra, văn bản hành chính còn có nhiều dấu hiệu khác để chúng ta có thể nhận biết một cách dễ dàng
+ Theo nội dung biểu hiện có:Thơ trữ tình, thơ tự sự, thơ trào phúng;
+ Theo cách thức tổ chức có: Thơ cách luật, thơ tự do, thơ văn xuôi;
- Truyện
Trang 12+ Là thể loại văn học phản ánh đời sống trong tính khách quan của nó qua con
người, hành vi, sự kiện được miêu tả và kể lại bởi một người nào đó
+ Truyện thường có cốt truyện, nhân vật được miêu tả chi tiết, sống động gắn với hoàn cảnh Ngôn ngữ linh hoạt gần với đời sống;
+ Phạm vi miêu tả không bị hạn chế bởi thời gian và không gian
- Kịch
+ Đối tượng phản ánh của kịch là những mâu thuẫn xung đột trong đời sống xã hội và con người
+ Kịch có: xung đột kịch, nhân vật kịch, cốt truyện kịch, ngôn ngữ kịch;
+ Căn cứ vào tính chất, kịch có: bi kịch, hài kịch, chính kịch, kịch lịch sử;
+ Căn cứ vào ngôn ngữ diễn đạt: có kịch nói, kịch hát, kịch thơ, kịch câm;
- Nghị luận
+ Nghị luận là một thể văn dùng lí lẽ, phán đoán, chứng cứ để bàn luận về một vấn đề nào đó ( xã hội, chính trị, văn học,…) nhằm tranh luận, thuyết phục, bác
bỏ, khẳng định, phủ nhận giúp người đọc hiểu rõ vấn đề
+ Văn nghị luận có tính sâu sắc về tư tưởng, tình cảm, tính mạch lạc, chặt chẽ trong lập luận;
+ Ngôn ngữ văn nghị luân chính xác, giàu hình ảnh và sắc thái biểu cảm;
+ Căn cứ đối tượng và vấn đề nghị luận mà văn nghị luận có: Nghị luận xã hội( tư tưởng đạo lí, hiện tượng đời sống), nghi luận chính trị ( chính luận), nghị luận văn học;
Khi đề đọc hiểu yêu cầu xác định thể loại văn bản hoặc đoạn trích, học sinh dễ dàng có cho mình một lựa chọn nếu nắm chắc những đặc điểm của mỗi thể loại trên
1.2 Về hình thức thực hiện ( đọc hiểu theo PISA và trả lời theo hình thức trắc
- Định nghĩa về năng lực đọc hiểu PISA như sau: Năng lực đọc hiểu là hiểu, sử
dụng, phản ánh và liên kết vào các văn bản viết, nhằm đạt được các mục tiêu cá nhân, phát triển kiến thức và tiềm năng các nhân, và tham gia vào xã hội ( Tài liệu tập huấn PISA 2015 , Bộ GD & ĐT Việt Nam, H, 2014, tr13)
Trang 13- Hình thức câu hỏi: Trả lời bằng câu văn đủ thành phần chủ vị (C/V), ngắn gọn,
đủ thông tin
1.2.2 Theo hình thức trắc nghiệm khách quan
- Nhận biết những kiến thức thông qua tri giác (đọc) văn bản để trả lời câu hỏi như: Văn bản được viết phong các ngôn ngữ nào? Phương thức biểu đạt chính? Sử dụng biện pháp tu từ nào?, trên cơ sở đã hiểu
- Thông hiểu là khả năng nắm bắt chiều sâu kiến thức văn bản từ thông qua việc đọc như: Tác dụng ( hiệu quả) của việc sử dụng biện pháp tu từ ? Câu văn, đoạn thơ chứa đựng nội dung gì? Ý nghĩa văn bản?
Hiện tại trong yêu cầu của kiểm tra, đánh giá, phần đọc hiểu chỉ yêu cầu hai mức độ ( nhận biết và thông hiểu) nên chúng tôi không hướng dẫn sâu năng lực vận dụng ( thấp, cao)
1.2.3 Theo hình thức tự luận
Học sinh trả lời câu hỏi tự luận bằng câu văn đầy đủ thành phần, tùy vào từng câu hỏi mà phần trả lời có thể lớn hơn câu
1.3 Hình thành kĩ năng đọc hiểu văn bản
Từ những kiến thức đã được trang bị ở trên, học sinh dần hình thành cho mình thành kĩ năng nhận biết, thông hiểu theo yêu cầu câu hỏi đặt ra Sau đây là một
ví dụ:
CẬU BÉ VÀ CÂY SI GIÀ
Bờ ao đầu làng có một cây si già Thân cây to, cành lá xum xuê, ngả xuống mặt nước Một cậu bé đi ngang qua Sẵn con dao nhọn trong tay, cậu hí hoáy khắc tên mình lên thân cây Cây đau điếng, nhưng cố lấy giọng vui vẻ, hỏi cậu:
- Chào cậu bé Tên cậu là gì nhỉ?
- Cháu tên là Ngoan
- Cậu có cái tên mới đẹp làm sao!
Mặt cậu bé rạng lên Cậu nói:
- Cảm ơn cây
- Này, vì sao cậu không khắc tên lên người cậu? Như thế có phải tiện hơn không? - Cây hỏi
Cậu bé rùng mình, lắc đầu:
- Đau lắm, cháu chịu thôi!
- Vậy, vì sao cậu lại bắt tôi phải nhận cái điều cậu không muốn?
( Theo Trần Hồng Thắng )
Trang 14Câu 1 Xác định phương thức biểu đạt chính được sử dụng trong văn bản?
Câu 2 Xác định phong cách ngôn ngữ của văn bản?
Câu 3 Ngụ ý của tác giả về tên gọi và hành động của cậu bé?
Câu 4 Anh/chị hiểu điều gì sau khi đọc hiểu văn bản trên?
Văn bản trên có bốn câu hỏi, trong đó có hai câu nhận biết, hai câu thông hiểu Sau đây là cách hình thành kĩ năng:
- Câu1 Nếu xác định được văn bản trên là một câu chuyện thì việc xác định
phương thức biểu đạt là không khó Câu trả lời: Phương thức biểu đạt chính của
văn bản là tự sự
- Câu 2 Văn bản trên là câu chuyện thì chắc chắn có cốt truyện, nhân vật, Câu
trả lời sẽ là: Văn trên thuộc phong cash ngôn ngữ nghệ thuật
- Câu 3: Học sinh hiểu được các từ khóa sẽ không khó trả lời, có thể có đsp án
sau: Ngoan nhưng hành động của cậu bé thì ngược lại Tác giả cóc ý chê trách câu bé.
- Câu 4 Từ các câu đã trả lời ở trên, nhất là câu 3, học sinh có thể tìm lời giải cho câu này: Không nên giao rắc nỗi đau, vết thương thân thể cho người khác khi bản thân mình không chịu đựng được Nói cách khác cái gì mình không muốn, không chịu được thì đừng bắt người khác phải muốn, phải chịu
2 Hình thành kĩ năng viết đoạn văn nghị luận xã hội
Trong những năm gần đây, nhất là thi tốt nghiệp THPT, một kì thi hai mục đích, cấu trúc đề thi, thời gian thi đã thay đổi Từ thời gian 180 phút giảm xuống 120 phút, kéo theo các yêu cầu trong cấu trúc đề thi cũng thay đổi, trong đó có câu làm văn nghị luận xã hội.Từ đề độc lập, yêu cầu viết văn bản khoảng 600 từ nay viết đoạn văn khoảng 200 chữ trên tinh thần kiến thức ở phần đọc - hiểu văn bản ở trên Sự thay đổi đó kéo theo học sinh phải được rèn luyện nhiều hơn, bởi viết văn bản đã khó nay lại viết đoạn văn theo hình thức rút ngắn độ dài văn bản lại càng
khó hơn
Để đáp ứng thực tế trên, chúng tôi chú trọng hình thành cho học sinh những năng lực sau để viết đoạn văn đạt hiệu quả cao nhất
2.1 Xác định nội dung ( vấn đề) nghị luận
Dù lấy mệnh đề nghị luận từ phần đọc hiểu hay mệnh đề độc lập thì học sinh cũng phải xác định rõ vấn đề đề ra yêu cầu nghị luận Chẳng hạn trong câu nghị
luận xã hội của đề thi TNTHPTQG năm 2017: “ Từ nội dung đoạn trích phần Đọc
hiểu, anh chị hãy viết một đoạn văn ( khoảng 200 chữ) trình bày suy nghĩ về ý nghĩa của sự thấu cảm trong cuộc sống” hay đề thi TNTHPTQG năm 2018: “ Từ nội dung đoạn trích phần Đọc hiểu, anh chị hãy viết một đoạn văn ( khoảng 200
chữ) trình bày suy nghĩ về sứ mệnh đánh thức tiềm lực đất nước của mỗi cá nhân
trong cuộc sống hiện nay”; đề thi TNTHPT QG 20219: “Từ nội dung đoạn trích ở
Trang 15chí của con người trong cuộc sống”; kể cả đề thi mới đây( kì thi TNTHPT 2020),
khi không còn là kì thi quốc gia thì mệnh đề vẫn không thay đổi: “Từ nội dung
đoạn trích ở phần Đọc hiểu, anh/ chị hãy viết một đoạn văn (khoảng 200 chữ)
trình bày suy nghĩa của bản thân về sự cần thiết phải trân trọng cuộc sống mỗi ngày ” Với những đề này, muốn đạt kết quả tốt học sinh phải xác định nội dung
( vấn đề nghị luận) chính là phần gạch chân để viết đúng yêu cầu Với lớp mũi nhọn ( học theo khối C, D, A1, ) thì không thật khó nhưng lớp thường thì không
dễ ngày một ngày hai
2.2 Xác định cấu trúc đoạn văn
Về đoạn văn, học sinh đã học và thực hành một số đoạn văn có cấu trúc thường gặp ở bậc THCS, cụ thể:
- Đoạn văn qui nạp là đoạn văn được trình bày đi từ các ý nhỏ đến ý lớn, từ các ý
chi tiết đến ý khái quát, từ ý luận cứ cụ thể đến ý kết luận bao trùm Theo cách trình bày này, câu chủ đề nằm ở vị trí cuối đoạn Ở vị trí này, câu chủ đề không làm nhiệm vụ định hướng nội dung triển khai cho toàn đoạn mà lại làm nhiệm vụ khép lại nội dung cho đoạn ấy Các câu trên được trình bày bằng các thao tác lập luận, minh họa, cảm nhận và rút ra nhận xét đánh giá chung
Mô hình đoạn văn:
(1) (2) (3) (4)
( 5)
- Đoạn văn diễn dịch là đoạn diễn dịch là đoạn văn trong đó câu chủ đề mang ý
nghĩa khái quát đứng ở đầu đoạn, các câu còn lại triển khai cụ thể ý của câu chủ
đề, bổ sung, làm rõ cho câu chủ đề Các câu triển khai được thực hiện bằng các thao tác giải thích, chứng minh, phân tích, bình luận, có thể kèm theo nhận xét, đánh giá và bộc lộ cảm nhận của người viết
Mô hình đoạn văn:
Trang 16
(1)
(2) (3) (4) (5)
- Đoạn văn tổng - phân - hợp là đoạn văn phối hợp diễn dịch với qui nạp Câu mở
đầu đoạn nêu ý khái quát bậc một, các câu tiếp theo triển khai cụ thể ý khái quát Câu kết đoạn là ý khái quát bậc hai mang tính chất nâng cao, mở rộng Những câu triển khai ý được thực hiện bằng các thao tác giải thích, chứng minh, phân tích, bình luận, nhận xét, đánh giá hoặc nêu suy nghĩ…để từ đó đề xuất nhận định đối với chủ đề, tổng hợp, khẳng định, năng cao vấn đề
Mô hình đoạn văn:
Mô hình:
