SKKN Sử dụng đồ dùng dạy học tự làm từ rác thải tái chế kết hợp với các phương pháp, kỹ thuật dạy học tích cực để dạy một số nội dung trong các bài về cấu tạo và chức năng của cơ thể thực vật Sinh Học 11 THPT

Trong đó phần sinh học 11 có nhiều nội dung liên quan đến cấu tạo và chứcnăng của các cơ quan cơ thể thực vật có thể làm các đồ dùng học tập áp dụng tronggiảng dạy, tạo cho học sinh hứng

PHẦN I: ĐẶT VẤN ĐỀ

1 Lý do chọn đề tài

Sinh học là môn khoa học về sự sống, cung cấp những kiến thức lý thuyết về

sự sống trong đó có thể thiết kế thành các mô hình ứng dụng để học tập Do đó quátrình giáo viên giảng dạy có thể hướng dẫn cho học sinh thiết kế các mô hình họctập nhằm phát huy tính tích cực của học sinh điều này có ý nghĩa vô cùng quantrọng Học sinh không những tiếp nhận những tri thức sinh học đã có sẵn mà chủyếu là quá trình học sinh tự học, tự nhận thức, tự khám phá, tìm tòi các tri thứcsinh học một cách chủ động, tích cực dưới sự hướng dẫn của giáo viên

Qua quá trình giảng dạy trong những năm qua tôi nhận thấy rằng trong việc

tổ chức các hoạt động nhận thức cho học sinh bằng các mô hình đồ dùng dạy học

tự làm có vai trò quan trọng trong hình thành kiến thức, kỹ năng, học sinh tiếp thubài một cách nhanh chóng, tích cực và tự giác Đồng thời trong giai đoạn hiện nayviệc xử lý rác thải trong trường học rất được quan tâm tro đó có thể nghiên cứu,hướng dẫn học sinh tự làm đồ dùng dạy học từ rác thải trong Nhà trường để phục

vụ cho giảng dạy có nhiều ý nghĩa

Trong khi đó bộ môn sinh học ở trường THPT nói chung là môn khoa họcthực nghiệm nhiều kiến thức trừu tượng, nên trong việc giảng dạy và học tập đểphát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo trong hoạt động nhận thức thì việc là và

sử dụng đồ dùng dạy học kết hợp với phương pháp dạy học và kỹ thuật dạy họctích cực là việc làm vô cùng quan trọng và thiết yếu nhằm phát huy phẩm chất vànăng lực người học

Trong đó phần sinh học 11 có nhiều nội dung liên quan đến cấu tạo và chứcnăng của các cơ quan cơ thể thực vật có thể làm các đồ dùng học tập áp dụng tronggiảng dạy, tạo cho học sinh hứng thú và tiếp thu bài hiệu quả hơn tôi đã thiết kế đồ

dùng dạy học tự làm “Mô hình cơ thể thực vật trưởng thành” để giảng dạy một số

nội dung liên quan đến cấu tạo và chức năng của cơ quan ở thực vật, vì vậy tôi

chọn đề tài “Sử dụng đồ dùng dạy học tự làm từ rác thải tái chế kết hợp với các phương pháp, kỹ thuật dạy học tích cực để dạy một số nội dung trong các bài về cấu tạo và chức năng của cơ thể thực vật Sinh Học 11- THPT”

2 Phạm vi và đối tượng nghiên cứu

2.1 Phạm vi nghiên cứu

Các bài học liên quan đến kiến thức cở thể thực vật trong chương trình sinhhọc lớp 11-THPT tại 3 trường trên địa bàn Quỳ Hợp, từ năm học 2018-2019 đếnnăm học 2020-2021

2.2 Đối tượng nghiên cứu

Thiết kế các mô hình học tập từ rác thải về cấu tạo cơ thể thực vật và một sốphương pháp, kỹ thuật dạy học tích cực trong giảng dạy môn sinh học lớp 11-THPT

3 Mục đích, phương pháp nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Đề tài này giúp giáo viên hướng dẫn học sinh tự làm các đồ dùng dạy học đơngiản từ rác thải tái chế, dễ làm để sử dụng trong dạy học môn sinh học 11 THPT.Đồng thời với việc sử dụng kết hợp với các phương pháp, kỹ thuật dạy học tíchcực, hợp lí của giáo viên sẽ tác động rất lớn đối với học sinh trong quá trình họctập và tự tìm tòi học hỏi, khắc sâu kiến thức, mở rộng hiểu biết về khoa học và đạthiệu quả cao trong học tập

3.2 Phương pháp nghiên cứu;

Đề tài này tôi đã sử dụng các phương pháp sau đây;

+ Phương pháp nghiên cứu lý luận và thử nghiệm mô hình;

+ Phương pháp trình bày mô hình;

+ Phương pháp sử dụng sơ đồ trực quan;

+ Phương pháp điều tra, quan sát thực tiễn;

+ Phương pháp tổng kết đúc rút kinh nghiệm;

4 Tính mới và những đóng góp của đề tài

Hiện nay việc hướng dẫn học sinh tự làm đồ dùng dạy học trong giảng dạy vàhọc tập ngày càng bị mai một đi, việc cải tiến phương pháp dạy học truyền thốngkết hợp có hiệu quả với các phương pháp, kỹ thuật dạy học tích cực là yêu cầu cầnthiết với toàn ngành GD hiện nay

Việc sử dụng đồ dùng dạy học tự làm từ rác thải và các phương pháp dạy học,

kỹ thuật và kiểm tra đánh giá theo hướng phát triển năng lực học sinh là một điểmmới, mang lại hiệu quả cao trong giáo dục

Giúp học sinh hoạt động chủ động, tích cực, sáng tạo hơn trong các giờ họchiểu bài sâu, giải thích được các hiện tượng thực tế của cuộc sống

2

Giúp học sinh hứng thú và nắm vững tổng quan kiến thức về cấu tạo chứcnăng và các quá trình sinh lý của cơ thể thực vật, từ đó giúp học sinh liên hệ đểgiải quyết tốt các vấn đề gắn với thực tiễn và học tốt ở các khối tiếp theo.

PHẦN II NỘI DUNG NGHIÊN CỨU

I Cơ sở lí luận và thực tiễn

Ngoài ra đồ dùng dạy học là đối tượng tri giác thật hấp dẫn buộc các em phảiđộng não, suy nghĩ giải đáp thắc mắc mà bản thân các em đặt ra, đồ dùng dạy học

đã dẫn các em vào hoạt động học tập với sự tập trung cao độ, làm việc liên tục,căng thẳng mà các em không hề hay biết Như vậy các em đã đáp ứng được yêucầu của giáo viên đặt ra đối với việc tiếp thu bài

Rõ ràng qua thực tế giảng dạy, bản thân tôi thấy được tầm quan trọng của đồdùng dạy học, nhất là trong việc hình thành cho các em thao tác thực hành, đemhình ảnh sống động thực tế vào bài giảng và giúp học sinh cảm thất gần gũi và yêuthích bộ môn hơn, hoạt động học tập có hiệu quả cao hơn Nội dung kiến thức của

bộ môn sinh học bao giờ cũng đặt quan sát, phân tích và tiến hành thí nghiệm lênhàng đầu, do đó đồ dùng dạy học là một dụng cụ không thể thiếu trong giảng dạymôn sinh học ở trường THPT nói chung và môn sinh học lớp 11 nói riêng

1.2 Cơ sở thực tiễn

Sử dụng một số phiếu điều tra trong đề tài

1.2.1 Phiếu điều tra dành cho giáo viên:

Kính đề nghị Thầy/Cô vui lòng dành thời gian đọc kỹ và trả lời chính xác, khách quan các câu hỏi dưới đây bằng cách đánh dấu (X ) vào ô của phương án trả lời phù hợp.

1 Theo thầy (cô) việc hướng dẫn học sinh học tự làm đồ dung dạy học từ rác thải tái chế kết hợp với các phương pháp, kỹ thuật dạy học tích cực có khó thực hiện tại trường mình công tác không?

a Không thực hiện được

a Rất hiệu quả

b Hiệu quả

c Hiệu quả thấp

d Không hiệu quả

3 Thầy (cô) đã từng hướng dẫn học sinh tự làm đồ dung dạy học chưa?

………

………

1.2.2 Phiếu dành cho học sinh: Rubic đánh giá mục đích, ý nghĩa của làm

đồ dung dạy học

Mẫu phiếu số 1 Mục đích, ý nghĩa của làm đồ dung dạy học

1 Hiểu mục đích làm đồ dùng dạy học từ rác thải tái chế

2 Hứng thú với việc làm đồ dùng dạy học từ rác thải tái chế

3 Biết làm đồ dùng dạy học từ rác thải tái chế

4 Giúp nâng cao ý thức bảo vệ môi trường

Mẫu phiếu số 2 Vai trò của việc sử dụng đồ dùng dạy học tự làm từ rác thải tái chế kết hợp với các phương pháp, kỹ thuật dạy học tích cực.

1 Mạnh dạn phát biểu nhiều hơn, chủ động tham gia vào quá trình

học tập

2 Giao tiếp, trao đổi thông tin, giúp học sinh học tập có hiệu quả

Học sinh rất vui vẻ sau tiết học

4

3 Phát triển các kĩ năng nhận xét, kĩ năng quan sát, kĩ năng sử

dụng đồ dùng dạy học, kĩ năng trình bày tranh luận

4 tư duy sáng tạo đạt hiệu quả cao hơn trong hình thành kiến thức

1.3 Thực trạng của vấn đề

Kết quả phiếu điều tra dành cho giáo viên.

Tổng số giáo viên được khảo sát 75 người

Phiếu 1

thực hiện được

Khó thực hiện được

Thực hiện được

Thực hiện tốt.

1 Theo thầy (cô) việc hướng dẫn

học sinh học tự làm đồ dung dạy

2 Theo thầy sử dụng đồ dùng

dạy học tự làm từ rác thải tái chế

kết hợp với các phương pháp, kỹ

thuật dạy học tích cực có mang

lại hiệu quả trong dạy học cho

học sinh?

Câu hỏi 3

3 Thầy (cô) đã từng hướng dẫn học sinh tự

Kết quả phiếu điều tra dành cho học sinh.

1.2.2 Phiếu dành cho học sinh: Rubic đánh giá mục đích, ý nghĩa của làm

đồ dung dạy học

Mẫu phiếu số 1 Mục đích, ý nghĩa của làm đồ dung dạy học

1 Hiểu mục đích làm đồ dùng dạy học từ rác thải tái chế 82% 18%

2 Hứng thú với việc làm đồ dùng dạy học từ rác thải tái chế 78.3% 20.7%

3 Biết làm đồ dùng dạy học từ rác thải tái chế 76.5% 23.8%

4 Giúp nâng cao ý thức bảo vệ môi trường 69.2% 30.8%

Mẫu phiếu số 2 Vai trò của việc sử dụng đồ dùng dạy học tự làm từ rác thải tái chế kết hợp với các phương pháp, kỹ thuật dạy học tích cực.

1 Mạnh dạn phát biểu nhiều hơn, chủ động tham gia vào quá trình

học tập

2 Giao tiếp, trao đổi thông tin, giúp học sinh học tập có hiệu quả

Học sinh rất vui vẻ sau tiết học

77.1% 22.9%

3 Phát triển các kĩ năng nhận xét, kĩ năng quan sát, kĩ năng sử

dụng đồ dùng dạy học, kĩ năng trình bày tranh luận

Chai, lon nhựa

Giấy loại

Lá cây

ống hút

Vỏ bút

Rác thải khác

Hầu hết việc hướng dẫn học sinh tự làm đồ dùng để học tập của học sinh vàdạy học ngày càng ít đi, số lượng đồ dùng dạy học tự làm trong các trường THPThiện nay rất ít, có thể không có

Thực tế theo kết quả thống kê tại 03 trường THPT trên địa bàn huyện QuỳHợp cho thấy việc làm và sử dụng đồ dùng dạy học ngày càng ít đi đáng kể trongkhi đó vấn đề rác thải ngày càng nhiều trong các trường THPT nói riêng và cáctrường học nói chung

6

Trường Số lượng đồ dùng DH tự làm Trong đó môn sinh học

Phương pháp giảng dạy của giáo viên chủ yếu cung cấp lý thuyết, chưa khaithác hết tác dụng của kênh hình, mô hình, chưa có kỹ thuật dạy học hiệu quả dẫnđến học sinh chưa nắm vững các phương pháp học tập như; chưa phân tích, sosánh từ các đồ dùng dạy học để rút ra kiến thức

Để dạy tốt môn sinh học 11, tôi có vài ý kiến đóng góp về việc hướng dẫn họcsinh tự làm và sử dụng đồ dùng dạy học kết hợp với các phương pháp, kỹ thuật dạyhọc tích cực để phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo của học sinh từ đó giảiquyết tốt các vấn đề trong cuộc sống

1 Tự làm và sử dụng đồ dùng dạy học đạt được các giá trị giáo dục sau:

Là các mô hình trực quan, sinh động về các quá trình cần khám phá, thúc đẩy

sự giao tiếp, trao đổi thông tin để học tập có hiệu quả cao hơn giữa giáo viên vàhọc sinh giữa học sinh với khoa học

Kích thích sự tò mò và nhu cầu cần được khám phá của học sinh về một sựvật hiện tượng, tạo tình huống ban đầu giúp học tập có hiệu quả hơn

Cung cấp kiến thức trực quan, sinh động, trực tiếp đã được lý luận khái quáttrong SGK liên quan đến sự vật hiện tượng và các quá trình cần nhận thức củangười học, để học sinh có thể kiểm nghiệm trực tiếp giữa lý thuyết và thực tiễn.Giúp phát triển mối liên hệ giữa lý luận và thực tiễn giữa lý thuyết và thựchành của người học góp phần hình thành các năng lực giải quyết các tình huốngtrong thực tiễn cuộc sống Giúp học sinh tự tin trong học tập

Giáo viên tự tin hơn trong giảng dạy vì đã có quá trình nghiên cứu, tìm tòi đểxây dụng mô hình dạy học, đảm bào trong đó các quá trình, các cấu tạo phù hợpvới kết quả của khoa học

Tạo tính lan tỏa, kích thích các giáo viên khác và học sinh nghiên cứu chế tạocác đồ dùng khác phù hợp với điều kiện giảng dạy, góp phần nhân rộng mô hìnhnày trong các trường học để cải tiến phương pháp dạy học truyền thống

2 Những khó khăn trong việc làm và sử dụng đồ dùng dạy học:

Đồ dùng dạy học tự làm là một tập hợp những đối tượng vật chất, được giáoviên và học sinh làm và sử dụng với tư cách là những phương tiện điều khiển hoạtđộng nhận thức cho học sinh, đối với học sinh đó là nguồn tri thức phong phú, sinhđộng, là các phương tiện giúp học sinh lĩnh hội tri thức và rèn luyện các kĩ năng, kĩxảo Vì vậy muốn đào tạo được một học sinh có đầy đủ kiến thức thì phải sử dụngđầy đủ, rõ ràng, chính xác các mẫu vật cũng như đồ dùng dạy học Ở đây việc làmnhững đồ dùng dạy học diễn ra bằng một quá trình liên tục và lâu dài cần có sựđam mê chuyên môn dẫn đến việc dùng để dạy học ở giờ lên lớp còn nhiều hạn chếnhư:

Nhiều giáo viên tỏ ra ngại việc nghiên cứu để hướng dẫn học sinh tự làm đồdùng học tập và ngại sử dụng trên lớp, chính vì vậy mà hiệu quả giảng dạy và họctập của học sinh chưa cao

Cơ sở vật chất ở trường chưa đáp ứng việc mua sắm, đồ dùng dạy học phục

vụ cho công tác giảng dạy và học tập hầu như rất ít Bảo quản đồ dùng dạy học cònkhó khăn, có thể nói đây là nổi trăn trở mà rất khó khắc phục được vì vậy khi giáoviên lên lớp chưa làm phát huy được hết tính tích cực về nhận thức cho học sinh Các đồ dùng mua về chủ yếu sử dụng cho một bài học hoặc một số ít nội dungcác bài học nên tạo cho việc giảng dạy gặp những khó khăn nhất định

Từ những vấn đề khó khăn trên, tôi đi vào tìm hiểu, nghiên cứu việc hướngdẫn học sinh thiết kế một số đồ dùng dạy học có thể khắc phục được một số bấtcập còn tồn tại trong thời gian qua

III Các biện pháp tiến hành để giải quyết vấn đề

Hướng dẫn học sinh làm đồ dùng dạy học từ những loại rác thải trong

trường phục vụ cho quá trình dạy học và học tập kết hợp với các phương pháp, kỹthuật dạy học học tích cực;

Môn sinh học là một môn khoa học thực nghiệm, nên đồ dùng dạy học lànhững hình tượng, dụng cụ mà học sinh có thể nhìn thấy được, nó rất đa dạng vớinhiều hình thức khác nhau Đồ dùng dạy học có thể được dùng ở nhiều giai đoạnkhác nhau trong tiết học, chủ yếu phải trình bày hợp lí nội dung muốn truyền đạtcho học sinh và đòi hỏi sự thu hút được đối tượng cần truyền đạt

Trong đề tài này tôi đề cập đến việc hướng dẫn học sinh làm đồ dùng dạy học

“mô hình cây trưởng thành tích hợp cấu tạo và cơ chế của một số cơ quan ở thực vật” từ rác thải tái chế trong nhà trường kết hợp linh hoạt với các phương

pháp dạy học và kỹ thuật dạy học tích cực để giảng dạy một số nội dung liên quanđến kiến thức cơ thể thực vật trong sinh học lớp 11-THPT

Đồ dùng dạy học tự làm được thiết kế đơn giản, hầu như không cần chi phí vìtận dụng nguyên vật liệu từ rác thải chủ yếu trong trường học Để giảng dạy và họctập một số nội dung các bài học liên qua đến cấu tạo và chức năng của cơ thể thựcvật trong chương trình sinh học 11-THPT, kết hợp với các phương pháp, kỹ thuật

8

dạy học tích cực và các câu hỏi với các mức độ nhận thức, để dạy các nội dungnhư sau;

Bài 1: Mục I- Rễ là cơ quan hấp thụ nước và ion khoáng

Mục II, 2- Dòng nước và các ion khoáng đi từ đất vào mạch gỗ của rễ

Bài 2: Vận chuyển các chất trong cây.

Bài 3: Mục II Thoát hơi nước qua lá.

Bài 8: Mục II, 1 Hình thái, giải phẫu của lá thích nghi với chức năng quang

hợp, mục 2 Lục lạp là bào quan quang hợp

Bài 34: Sinh trưởng ở thực vật.

ĐỒ DÙNG DẠY HỌC TỰ LÀM Dùng để giảng dạy và học tập các mục bài Ảnh khi không sử dụng Ảnh khi sử dụng

MINH HỌA VIỆC SỬ DỤNG ĐỒ DÙNG ĐỂ DẠY CÁC MỤC BÀI BÀI 1: MỤC I - RỄ LÀ CƠ QUAN HẤP THỤ NƯỚC VÀ ION KHOÁNG

Sau khi hướng dẫn học sinh làm đồ dùng dạy học như kết quả dưới đây;

Giáo viên giới thiệu đồ dùng dạy học (mô hình cây và các bộ phận) nhấnmạnh hình thái và cấu tạo của hệ rễ, sau đó cho các nhóm học sinh quan sát môhình về hình thái cấu tạo của rễ để trả lời các câu hỏi theo các mức độ nhận thức đểhình thành kiến thức sau đó dùng mô hình củng cố lại các kiến thức đã hình thành;Trong mục này giáo viên có thể sử dụng nhiều phương pháp, kỹ thuật dạy họckhác nhau kết hợp với đồ dùng để khai thác mục này như;

1.1 Sử dụng phương pháp tìm tòi bộ phận

Giáo viên đưa ra mô hình cho học sinh quan sát câu tạo và hướng dẫn họcsinh nghiên cứu, các bộ phận của hệ rễ, sau đó học sinh ghi các bộ phận về cấu tạocủa hệ rễ lên mô hình đồ dùng dạy học

(Ảnh chụp từ đồ dùng dạy học)

Ưu điểm dễ dàng xóa và chỉnh sửa các nội dung khi viết bằng bút dạ

- Học sinh ghi xong nội dung kiến thức, giáo viên có thể chỉnh sửa, bổ sunghoàn chỉnh kiến thức trên đồ dùng dạy học

- Sau đó sử dụng các câu hỏi theo nhiều mức độ để đánh giá học sinh theocác mức độ để khác nhau:

10

Câu 3: Rễ cây hấp thụ nước và ion khoáng chủ yếu qua miền nào?

Hướng dẫn trả lời;

Rễ cây hấp thụ nước và các ion khoáng qua miền lông hút, Lông hút tạo ra bồ mặt tiếp xúc giữa rễ cây và đất đến hàng chục, thậm chí hàng trăm m2, đảm bảo cho rễ cây hấp thụ nước và các ion khoáng đạt hiệu quả cao nhất.

Vận dụng

Câu 4: Rễ thực vật trên cạn có đặc điểm hình thúi gì thích nghi với

chức năng tìm nguồn nước, hấp thụ nước và ion khoáng?

Hướng dẫn trả lời

Rễ thực vật trên cạn sinh trưởng nhanh, đâm sâu lan tỏa hướng tới nguồn nước, đặc biệt, hình thành liên tục với số lượng khổng lồ các lông hút, tạo nên bề mặt tiếp xúc lớn giữa rễ và đất Nhờ vậy, sự hấp thụ nước và các ion khoáng được thuận lợi.

Vận dụng

cao

Câu 5: Khi tế bào lông hút bị tiêu biến sẽ ảnh hưởng đến quá trình hút

nước như thế nào? Cây sẽ rơi vào trạng thái nào?

Hướng dẫn trả lời

Khi tế bào lông hút bị tiêu biến làm cho cây không hấp thụ được nước

và ion khoáng, cân bằng nước trong cây bị phá hoại và cây bị héo và chết.

Câu 6: Trong canh tác, để cây hút nước được nước dễ dàng cần chú ý

những biện pháp kĩ thuật gì? liên hệ với quá trình trồng cây ở hộ giađình?

(Học sinh thao tác trên đồ dùng)

1.2 Sử dụng phương pháp bài tập tình huống

- Giáo viên nêu tình huống nhận thức bằng việc cho học sinh quan sát môhình hệ rễ gồm cấu tạo hình thái của rễ và nêu bài tập tình huống;

- Bài tập tình huống;

Bạn Nam đang tiến hành tìm hiểu cấu tạo và chức năng của rễ ở cây 2 lá mầmnhư mô hình, khi quan sát bộ rễ thấy có rễ chính và rất nhiều rễ bên Khi quan sát

rễ bên bằng kính lúp thấy có hai phần đầu chóp rễ và phần có nhiều lông nhỏ Sau

đó Nam đưa cây vào trồng trong dung dịch dinh dưỡng cây sống bình thường, saumột thời gian Nam cho thêm vào dung dịch một lượng axít thấy cây bị héo lá vàquan sát lại bằng kính lúp thấy các lông nhỏ trên rễ đã bị tiêu biến đi

- Giao nhiệm vụ học tập cho học sinh thông qua việc trả lời các câu hỏi theocác mức độ nhận thức kết hợp mô hình và SGK để trả lời

- Học sinh hoạt động theo từng cặp nghiên cứu bài tập tình huống và sáchgiáo khoa để trả lời các câu hỏi sau:

Nhận biết Câu 1: Phần Chóp rễ và phần có lông các lông nhỏ mà Nam quan sát

được gọi là miền nào? Bộ phận nào đảm nhiệm chức năng hút nước

và ion khoáng của cây?

12

+ Miền sinh trưởng dãn dài: tăng kích thước tế bào, kéo dài rễ, chuyên hóa chức năng cho các tế bào.(GV bổ sung thêm)

- không để cây bị ngập úng thiếu oxi.

- Không bón quá nhiều phân.

- Không để rễ cây bị môi trường axít.

Vận dụng

cao

Câu 4: Khi nhiệt độ xuống thấp vào mùa đông mạ thường bị héo và

chết Hãy giải thích hiện tượng trên?

Hướng dẫn trả lời

- Độ nhớt của chất nguyên sinh tăng.

- Thoát hơi nước giảm.

- Hô hấp của rễ giảm.

- Sinh trưởng của rễ giảm.

Dẫn tới sức hút nước giảm, cây bị héo lá và chết.

- Sau khi học sinh trả lời xong các câu hỏi GV dùng mô hình đồ dùng dạy học củng cố kiến thức cho học sinh về cấu tạo và chức năng của bộ rễ nhấn mạnh miền lông hút và vai trò của lông hút.

1.3 Sử dụng kỹ thuật khăn trải bàn

- Giáo viên chia lớp thành 4 nhóm;

- Giao nhiệm vụ cho các nhóm;

Cho học sinh quan sát mô hình về cấu tạo của hệ rễ và các con đường vậnchuyển nước và ion khoáng từ đất vào tế bào lông hút và mạch gỗ

Nhóm: 1, 2 Thảo luận cấu tạo và chức năng của rễ phù hợp với chức năng

hút nước và ion khoáng

Nhóm: 3, 4 Thảo luận cấu tạo của tế bào lông hút phù hợp với chức năng hút

nước và ion khoáng

Mỗi nhóm lớn chia thành 4 nhóm nhỏ và cử thư ký là người ghi chép các nộidung thảo luận, sau khi thảo luận nhóm lớn đi đến kết luận và cử đại diện trìnhbày

- Giáo viên quan sát hướng dẫn, giúp đỡ học sinh trong việc thảo luận

(Học sinh thảo luận)

- Sử dụng các câu hỏi với các mức độ để đánh giá;

Nhận biết

Câu 1: Những đặc điểm cấu tạo của lông hút phù hợp với

chức năng hút nước? Nhiều loài thực vật không có lông hút thìcây hấp thụ nước và ion khoáng như thế nào?

Thông hiểu Câu 2: Giải thích các hiện tượng sau:

Khi bón nhiều phân hóa học thì cây bị héo

Khi rễ cây bị ngập nước lâu ngày thì cây bị héo

Khi rễ cây bị nén chặt đất lâu ngày thì cây bị chết

Giáo viên củng cố kiến thức và kết luận

Hướng dẫn trả lời

a Bón nhiều phân sẽ làm cho nồng độ chất tan ở trong dung dịch đất cao hơn so với nồng độ chất tan ở trong tế bào cây trồng, làm cho rẽ không hút được nước từ ngoài môi trường vào

14

mà nước lai đi ra ngoài tế bào nên làm cho cây bị héo và chết.

b Rễ cây bị ngập nước lâu ngày dẫn đến các tế bào rễ không hô hấp được, vì vậy sẽ không cung cấp đủ oxy cho hoạt động của các tế bào rễ cùng với việc tích lũy các chất độc hại, do

đó sẽ làm chết đi các lông hút ở rễ và không thể hình thành được lông hút mới, vì vậy cây cũng không thể hút nước được nữa, sẽ bị héo dần rồi chết.

c Rễ bị nén chặt -> rể thiếu oxi – rể ko hô hấp được-> rể bị chết-> Cây bị chết

Vận dụng

Câu 3: Khi thực hiện thí nghiệm về vai trò của phân bón

(Bài 7: thực hành: thí nghiệm thoát hơi nước và thí nghiệm về vaitrò của phân bón)

Hùng đã tiến hành như sau;

+ Một chậu TN (1) cho vào dung dịch NPK

+ Một chậu đối chứng (2) cho vào nước sạch

- Cả 2 chậu đều bỏ tấm xốp có đục lỗ, xếp các hạt đã nảymầm vào các lỗ, rễ mầm tiếp xúc với nước

- Tiến hành theo dõi cho đến thấy 2 chậu có sự khác nhau,trong đó chậu chứa NPK có hiện tượng lá cây bị héo, em hãy giảithích và tìm cách khắc phụ thí nghiệm trên?

Hướng dẫn trả lời

Do bạn Hùng đã sử dụng phân NPK quá nhiều làm cho dung dịch trở thành ưu trương làm cho cây bị héo, cách khắc phụ sử dụng phân NPK phù hợp để không tạo dung dịch ưu trương.

Vận dụng

cao

Câu 4 (vận dụng cao): Một số thực vật ở cạn hệ rễ không có

lông hút (thông, sồi,…) cây lấy nước và ion khoáng bằng cáchnào?

Hướng dẫn trả lời

Hấp thụ nước và ion khoáng nhờ vào : + Nhờ vào cấu trúc rễ - nấm tạo hệ sợi nấm dày đặc trên

bề mặt rễ => hấp thụ nước và ion khoáng một cách dễ dàng.

+ Các tế bào rễ còn non, vách chưa bị suberin hóa cũng có khả năng hấp thụ nước và ion khoáng.

Giao nhiệm vụ tiếp theo cho học sinh về nhà hoàn thiện:

Thiết kế mô hình các con đường vận chuyển nước và ion khoáng từ đất vào tế bào lông hút và mạch gỗ.

DẠY MỤC II, 2-DÒNG NƯỚC VÀ CÁC ION KHOÁNG ĐI TỪ ĐẤT VÀO MẠCH GỖ CỦA RỄ.

1.1 Phương pháp thảo luận nhóm

- Giáo viên chia nhóm thảo luận: 3 nhóm

- Giao nhiệm vụ học tập: Nhóm 1 thảo luận con đường vận chuyển qua tế bàochất, 2 thảo luận về con đường vận chuyển gian bào, nhóm 3 nhận xét

- Báo cáo kết quả thảo luận theo nhóm được phân công

GV giới thiệu mô hình về quá trình vận chuyển nước và các ion khoáng

Học sinh thảo luận nhóm lên chỉ rõ các con đường vận chuyển nước và ionkhoáng từ đất và mạch gỗ, sử dụng bút khác màu để vẽ thêm đường đi của các conđường đó lên mô hình Tiếp theo học sinh của mỗi nhóm sẽ trình bày các conđường đi đó

- Nhóm 3 nhận xét và nêu thêm câu hỏi (nếu có).

Các nhóm khác nghe và bổ sung, sau đó giáo viên bổ sung kết luận vấn đề vàđưa ra câu hỏi mở rộng

Thông hiểu

Câu 2: Nếu tế bào lông hút bị phá hủy thì quá trình vận

chuyển nước và ion khoáng qua hai con đường này ảnh hưởngnhư thế nào?

Hướng dẫn trả lời

Nếu tế bào lông hút bị phá huỷ làm cho dòng nước và ion khoáng không được vận chuyển vào trong rễ, cây bị héo và chết

Vận dụng

Câu 3: Nếu chỉ có con đường hút nước và ion khoáng qua

đường tế bào chất cây sẽ gặp trợ ngại gì?

Hướng dẫn trả lời

- Không đủ nước cho cây sinh trưởng.

- Bất lợi khi chất nguyên sinh bị mất nước.

Vận dụng

cao

Câu 4: Một số thực vật trên cạn không có tế bào lông hút chúng

hút nước và ion khoáng bằng cách nào?

Hướng dẫn trả lời

Một số cây ở trên cạn, hệ rễ không có lông hút nhưng rễ được nấm rễ bao bọc Nhờ nấm rễ, các loại cây đó hấp thụ nước và ion khoáng một cách dễ dàng và có tính chọn lọc Mặt khác, sợi nấm tạo nên bề mặt hấp thụ lớn.

- Dùng mô hình đồ dùng củng cố kiến thức cho học sinh về các con đường vận nước và các ion khoáng đi từ đất vào mạch gỗ của rễ

Con đường gian bào

(đường màu đỏ)

Con đường tế bào chất

(đường màu xanh)

Đường đi

Đặc điểm

Đáp án phiếu học tập

Theo 2 con đường:

+ Con đường gian bào

+ Con đường tế bào chất

Con đường gian bào

(đường màu đỏ)

Con đường tế bào chất

(đường màu xanh)

Đường đi Nước và các ion khoáng đi theo không

gian giữa các bó sợi xenllulozo trongthành TB Và đi đến nội bì, gặp đaiCaspari chặn lại nên phải chuyển sangcon đường tế bào chất để vào mạch gỗcủa rễ

Nước và các ion khoáng điqua hệ thống không bào từ TBnày sang TB khác qua các sợiliên bào nối các không bào,qua TB nội bì rồi vào mạch gỗcủa rễ

Đặc điểm Nhanh, không được chọn lọc Chậm, được chọn lọc

- Dùng mô hình đồ dùng củng cố kiến thức cho học sinh về các con đường vận nước và các ion khoáng đi từ đất vào mạch gỗ của rễ, cho học sinh

sử dung mô hình để vẽ các con đường và chú thích vào mô hình

Cuối buổi học giáo viên giao nhiệm vụ cho các nhóm

Nghiên cứu bài 2: vận chuyển các chất trong cây Từ mô hình của bài 1 các

em hãy nghiên cứu và vẽ thêm để thể hiện trong cây có hai dòng vận chuyển

Ở mức độ cao hơn các em hãy nghiên cứu bằng cách nào đó thể hiện đượccấu tạo của 2 dòng vận chuyển

Giáo viên có thể định hướng dụng cụ cho học sinh tự làm mô hình để khắcsâu kiến thức

BÀI 2: VẬN CHUYỂN CÁC CHẤT TRONG CÂY

Mô hình mô tả cấu tạo và thành phần của dòng mạch gỗ và dòng mạch rây,

mô tả thí nghiệm áp suất rễ và hiện tượng ứ giọt

1.1 Dùng kỹ thuật trải bàn

Giáo viên chia lớp thành 3 nhóm, qua sát mô hình về dòng mạch gỗ, dòngmạch rây và vẽ thảo luận về cấu tạo, thành phần dịch và động lực của dòng mạchtheo phân công của giáo viên

Nhóm 1: Thảo luận cấu tạo của dòng mạch gỗ và dòng mạch rây.

Nhóm 2: Thảo luận thành phần của dịch mạch gỗ và dịch mạch rây.

Nhóm 3: Thảo luận động lực của dòng mạch gỗ và dòng mạch rây.

Sau đó các nhóm cử đại diện trình bày kết quả thảo luận về dòng mạch gỗ vàdòng mạch rây và nêu cấu tạo phù hợp với chức năng

Giáo viên củng cố bằng mô hình cho học sinh bằng cách đại diện các nhómđiền các ghi chú còn thiếu vào trong mô hình để hoàn chỉnh kiến thức

Học sinh trình bày kết quả thảo luận

20

Kết quả thảo luận của học sinh

Giáo viên củng cố cho học sinh qua các câu hỏi sau;

Nhận biết

Câu 1: Tại sao dòng mạch rây phải là các tế bào sống?

Hướng dẫn trả lời

Ở mạch rây, sự vận chuyển xuôi dòng theo chiều trọng lực

và thành phần mạch rây không chỉ hướng xuống rễ mà còn đi đến các cơ quan dự trữ khác ở phía trên như quả, hạt Dòng mạch rây không di chuyển nhanh như dòng nước và ion nên tế bào sống phù hợp.

Thông hiểu

Câu 3: Nếu mạch gỗ bị tắc, dòng mạch gỗ trong ống đó có thể

tiếp tục đi lên được không, vì sao?

Hướng dẫn trả lời

Nếu mạch gỗ bị tắc, dòng mạch gỗ trong ống đó vẫn có thể tiếp tục đi lên được bằng cách di chuyển ngang qua các lỗ bên vào ống bên cạnh và tiếp tục di chuyển lên trên.

Câu 4: Khi trồng cây trên đất có chứa hàm lượng muối vô cơ

cao thì tốc độ sinh trưởng của cây sẽ như thế nào? Giải thích?

Nước vận chuyển từ mạch rây sang mạch gỗ là do ở gốc cây các chất hữu cơ đã được giữ lại bởi các tế bào trên đường đi nên khi xuống đến gốc, dung dịch trong mạch rây nhược trương

so với dịch mạch gỗ => nước đi từ mạch rây sang mạch gỗ.

22

Câu 6 : Nếu dòng mạch gỗ và dòng mạch rây nhập làm

một hiện tượng gì xảy ra?

Hướng dẫn trả lời

Dòng mạch gỗ và dòng mạch rây chỉ di chuyển đến giữa cây không đến được tế bào đích nên một thời gian sau cây sẽ bị chết.

- Dùng mô hình đồ dùng củng cố kiến thức cho học sinh về dòng mạch gỗ

và dòng mạch rây, cho học sinh vẽ chú thích thêm về chiều vận chuyển, thành phần dịch mạch gỗ và dịch mạch rây

1.2 Dùng bài tập tình huống

Hùng tiến hành nghiên cứu dòng mạch gỗ và dòng mạch rây cho kết quả nhưsau; về cấu tạo có 2 loại mạch được cấu tạo từ các tế bào chết và các tế bào sống,dịch trong hai dòng mạch đó có sự khác biệt; trong mạch tế bào chết chủ yếu lànước và chất khoáng động lực do 3 lực, trong mạch cấu tạo từ các tế bào sống chủyếu là các cất hữu cơ do quang hợp tạo ra động lực vận chuyển chưa rõ, để làmsáng tỏ kết quả trên em hay trả lời các câu hỏi sau?

Câu 1 (nhận biết): Dòng mạch cấu tạo từ các tế bào sống và tế bào chết có

tên là dòng mạch gì? Chức năng của hai dòng mạch đó?

Hướng dẫn trả lời

Trong cây có các dòng vận chuyển vật chất sau:

* Dòng mạch gỗ (dòng đi lên): vận chuyển nước và ion khoáng.

* Dòng mạch rây (dòng đi xuống): Chủ yếu là đường các axít amin, hoocmon thực vật, một số hợp chất hữu cơ khác.

Câu 3 (thông hiểu): Hãy So sánh động lực của dòng mạch gỗ và dòng mạch

rây?

CẤU TẠO

Gồm các tế bào chết (quản bào và mạch ống) Tạo thành con

đường vận chuyển nước và các ion khoáng từ rễ lên lá.

Gồm các tế bào sống (ống rây và tế bào kèm) Tạo thành con đường vận chuyển

chất hữu cơ từ lá xuống rễ.

Câu 4 (vận dụng) Vì sao khi ta bóc vỏ quanh thân hay cành thì sau 1 thời

gian phía trên chỗ phình vỏ bị bóc phình ra

Hướng dẫn: Bóc bỏ phần vỏ quanh thân cây thì có nghĩa là bóc mạch dây

nên khi bóc mạch rây thì các chất hữu cơ được vận chuyển từ bên trên xuống bị ứ đọng lại ở mép trên nên gây ra phình ở phần vỏ

Câu 5 (vận dụng): Vị ngọt trong thân mía do đường saccarozơ được tổng hợp

và được vận chuyển nhờ dòng mạch nào?

Hướng dẫn: do quá trình quang hợp tạo ra được dòng mạch rây vận chuyển

đến các cơ quan của cây gọi là cơ quan đích.

1.3 Dùng phiếu học tập

Chia nhóm 4 nhóm, nhóm 1, 2 tìm hiểu dòng mạch gỗ nhóm 3,4 tìm hiểu dòng mạch rây vầ cấu tạo, thành phần dich mạch, và động lực của dòng mạch, theophiếu học tập;

- Tính bền chắc và khả năngchịu nước kém hơn

Chức năng

Vận chuyển nước, muốikloáng và một số chất tổnghợp từ rễ như axit amin,amit, vitamin, hoocmôn

Vận chuyển chủ yếu saccarôzơ,axitamin, vitamin, hoocmôn,một số chất hữu cơ (ATP ), một

Do sự chênh lệch ASTT cơ quannguồn và cơ quan chứa

Giáo viên kết luận và bổ sung hoàn thiện kiến thức, cho học sinh qua sát lại

mô hình và củng cố kiến thức

* Câu hỏi vận dụng

Nhận biết Câu 1: Nếu dòng đi lên được cấu tạo từ tế bào sống và dòng đi

xuống được cấu tạo từ các tế bào chết thì hiện tượng gì xảy ra với

cây? Hướng dẫn trả lời:

Quá trình vận chuyển nước và ion khoáng đi lên gặp nhiều khó

24

khăn không đủ lượng nước để cung cấp nước cho cây làm cho rối loạn quá trình sinh lý của cây.

Thông hiểu

Câu 2: Ở một loài thực vật trên cạn, xét các cấu trúc sau: tế

bào vỏ rễ, tế bào thuộc mạch gỗ của rễ, tế bào lông hút, tế bàonhu mô lá gần khí khổng, nội bì, tế bào thuộc mạch gỗ của thân.Trong các cấu trúc trên, thế nước ở cấu trúc nào thấp nhất? Giảithích

Câu 3: Trong một thí nghiệm chứng minh dòng mạch gỗ

và dòng mạch rây, người ta tiến hành tiêm vào mạch rây thuộcphần giữa thân của một cây đang phát triển mạnh một dung dịchmàu đỏ; đồng thời, một dung dịch màu vàng được tiêm vào mạch

gỗ của thân ở cùng độ cao Hiện tượng nào dưới đây có xu hướngxảy ra sau khoảng một ngày?

A Ngọn cây (phần xa mặt đất nhất) chỉ có thuốc nhuộm đỏ,còn chóp rễ (phần sâu nhất dưới đất) chỉ có thuốc nhuộm vàng

B Ngọn cây chỉ có thuốc nhuộm vàng; chóp rễ chỉ có thuốcnhuộm đỏ

C Ngọn cây có cả thuốc nhuộm đỏ và vàng; chóp rễ chỉ có thuốc nhuộm đỏ.

D Ngọn cây chỉ có thuốc nhuộm đỏ; chóp rễ có cả thuốcnhuộm đỏ và vàng

Vận dụng

cao

Câu 4 Nhà khoa học cho một chất ức chế quang hợp tan

trong nước vào rễ một cây, nhưng quang hợp không bị giảm Tại

sao? Hướng dẫn trả lời:

Nội bì điều chỉnh sự đi qua của các chất tan trong nước nhờ quy định tất cả các phân tử đó đi qua màng sinh chất có tính thấm chọn lọc Chắc là chất ức chế quang hợp không đi qua được màng sinh chất nên không ảnh hưởng đến quang hợp của cây.

- Dùng mô hình đồ dùng củng cố kiến thức cho học sinh về dòng mạch

gỗ và dòng mạch rây, cho học sinh vẽ chú thích thêm về chiều vận chuyển, thành phần dịch mạch gỗ và dịch mạch rây

Để chuẩn bị cho bài 3: thoát hơi nước.

Giáo viên giao nhiệm vụ cho các nhóm về nhà hoàn thành theo sự phâncông

Nhóm 1, 2: nghiên cứu sách giáo khoa hãy làm mô hình từ các loại rác thải

trong nhà trường về cấu tạo của khí khổng

Nhóm 3: Làm mô hình từ rác thải về cấu tạo giải phẫu của lá cây.

BÀI 3: MỤC II THOÁT HƠI NƯỚC QUA LÁ

- Giáo viên chia nhóm: chia 3 nhóm

- Giáo viên giao nhiệm vụ cho các nhóm học sinh

Quan sát mô hình lá cây và kết hợp với sản phẩm các nhóm tự chuẩn bị ở nhà.Cho học sinh quan sát mô hình giải phẫu của lá treo sản phẩm chuẩn bị ở nhà lênbảng

Nhóm 1, 2: Cử đại diện trình bày cấu tạo và cơ chế đóng mở khí khổng.

Nhóm 3: Cử đại diện trình bày cấu tạo giải phẫu của lá cây.

Kết quả học sinh chuẩn bị ở nhà và thảo luận

26