Nó thâu nạp vào mình những kĩ thuật xâydựng hình tượng của các loại hình nghệ thuật khác, trong đó có âm nhạc, từ đótạo ra những hình thức nghệ thuật mới cho tác phẩm và mở rộng khả năng
PHẦN MỞ ĐẦU
Lí do chọn đề tài
Nghệ thuật tồn tại như một hình thức ý thức xã hội thẩm mỹ thuộc tầng lớp thượng tầng và có sự giao thoa, tương tác với các hình thức ý thức xã hội khác đồng thời chịu chi phối bởi cơ sở hạ tầng; nhưng nó vẫn vận hành theo các quy luật nội tại, trong đó sự biện chứng và giao thoa giữa các loại hình nghệ thuật là yếu tố làm cho nghệ thuật vừa đa dạng vừa thống nhất, tạo ra những đối cực vừa tương phản vừa đồng điệu trong một chỉnh thể Trong một loại hình nghệ thuật cụ thể, ta có thể nhận ra âm hưởng của các hình thức nghệ thuật khác, khiến tác phẩm trở thành một bản hòa thanh giữa các loại hình và mang lại xúc cảm thẩm mỹ đa dạng, sự liên tưởng phong phú và tính liên văn bản Văn học, với tư cách là một loại hình nghệ thuật, cũng thấm nhuần quy luật ấy khi nó thâu nạp kỹ thuật xây dựng hình tượng từ các nghệ thuật khác, kể cả âm nhạc, để tạo ra những hình thức nghệ thuật mới, mở rộng khả năng phản ánh hiện thực và đi sâu khám phá nhiều khía cạnh của đời sống ngoại cảnh lẫn tâm hồn con người Dấu ấn của âm nhạc trong các tác phẩm văn học không chỉ xuất hiện từ thời cổ xưa ở các tác phẩm dân gian như ca dao và ca dao ngâm khúc mà còn có những đặc sắc riêng theo từng thời đại do sự vận động của loại hình nghệ thuật, mở ra hướng nghiên cứu so sánh liên ngành và các cách tiếp cận mới đối với tác phẩm văn học.
Yuri Kazakov là một hiện tượng đặc biệt của nền văn học Liên Xô thế kỷ XX, bắt đầu sự nghiệp nghệ thuật như một nghệ sĩ jazz rồi chuyển sang sáng tác văn chương Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng văn xuôi của Kazakov có tính nhạc rõ nét Chính Kazakov từng cho thấy lối viết mang tính trữ tình giàu chất thơ và nhạc điệu trong các phát biểu của mình Do đó, nghiên cứu tính nhạc trong các tác phẩm của ông là cần thiết để làm sáng tỏ đặc trưng phong cách nghệ thuật và tư tưởng của nhà văn, từ đó thấy rõ tài năng và vị trí của ông trong nền văn học Nga nói riêng và văn chương thế giới nói chung.
Phân tích chất nhạc trong tác phẩm Xanh da trời và xanh lá cây (Голубое и зеленое) của Yuri Kazakov mở ra một cách tiếp cận mới cho các tác phẩm khác của ông, dựa trên sự đối sánh và kết nối với các đặc trưng âm nhạc Đề tài này đánh dấu bước thăm dò đầu tiên về một tác giả còn chưa được quan tâm nghiên cứu nhiều ở Việt Nam, từ đó tạo ra một nỗ lực đưa Yuri Kazakov và các tác phẩm của ông đến gần hơn với độc giả Việt Nam hiện đại và mang đến cho độc giả một góc nhìn mới khi tiếp nhận tác phẩm.
Lịch sử nghiên cứu vấn đề
Vào năm 2006, nhà nghiên cứu Natalia Erentuevna Egninova (Егнинов) được xem là một trong những hiện tượng nổi bật trong lĩnh vực nghiên cứu văn học Nga Cô đã bảo vệ luận văn "Truyện của Yu.P Kazakov trong bối cảnh truyền thống của văn xuôi trang trí Nga" (Рассказы Ю.П Казакова в контексте традиций русской орнаментальной прозы) tại Đại học Tổng hợp Luận văn phân tích mối liên hệ giữa các truyện của Yu.P Kazakov và truyền thống văn xuôi trang trí Nga, từ đó làm sáng tỏ bối cảnh lịch sử và nghệ thuật của tác phẩm Kazakov.
Được xem như một hiện tượng đặc biệt của nền văn học Nga, công trình này khảo sát các sáng tác Yuri Kazakov trong mối quan hệ với truyền thống văn xuôi trang trí Nga, một thuật ngữ mà chúng tôi dịch trực tiếp từ tiếng Nga vì chưa có từ tương ứng trong lý luận và phê bình ở Việt Nam Văn xuôi trang trí là một thể loại kết hợp giữa văn xuôi và thơ, rộng hơn văn xuôi trữ tình và thể hiện sự du nhập sâu của kỹ thuật thơ vào tự sự; sự xuất hiện của nó chứng minh cho chủ nghĩa trang trí với đặc trưng là sự lặp lại motip gợi hình và sự cách điệu hóa những hình ảnh có vai trò quan trọng trong biểu hiện chủ thể Nhờ vậy, công trình tiếp cận một cách toàn diện và sâu sắc thế giới nghệ thuật của Yuri Kazakov, vượt lên các nghiên cứu trước đó dựa trên những đặc điểm thi pháp của văn xuôi trang trí.
Luận án mang tựa đề "Nét độc đáo trong truyện của Yuri Kazakov" (Поэтика рассказов Юрия Казакова) do Ivanov Alexey Petrovich (Ив) thực hiện và bảo vệ năm 2000 tại Matxcova đã làm nổi bật tính nhạc đặc sắc trong các sáng tác Yuri Kazakov Công trình xem xét mối quan hệ giữa ngôn ngữ và âm nhạc, cho thấy kĩ thuật nhạc Jazz xuất hiện trong cách tổ chức lời văn của Kazakov Dấu ấn Jazz xuất hiện chủ yếu ở bình diện ngữ âm, tính liên tục và nhịp ngắt của dòng ngữ lưu, được minh chứng bằng phân tích các câu văn trong tác phẩm "Nhật kí phương Bắc".
Có nhiều công trình nghiên cứu tiểu sử Yuri Kazakov, trong đó nổi bật nhất là cuốn “Cuộc đời của Yuri Kazakov” (Кузьмичев Жизнь Юрия Казакова) của Igor Kuzmichev (Игорь Кузьмичев), do nhà xuất bản Князев (ИП Князев) ấn hành năm 2012 Tác phẩm này đi sâu vào các giai đoạn đời sống của Yuri Kazakov, các sự kiện đã ảnh hưởng đến quá trình sáng tác và đưa ra những nhận định khái quát về phong cách nghệ thuật của nhà văn Ở Nga, tác phẩm “Xanh da trời và xanh lá cây” đã được đưa vào chương trình giáo dục phổ thông với bài học mang tên “Yêu như khám phá thế giới trong tác phẩm.”
Bài viết phân tích tác phẩm "Xanh da trời và xanh lá cây" của Y.P Kazakov (tiếng Nga: "Любовь как открытие мира в рассказе Ю.П.Казакова 'Голубое и зеленое'"), cho thấy tầm quan trọng của tác phẩm và vai trò của Yuri Kazakov trong nền văn học Nga Qua hình ảnh màu sắc và chủ đề tình yêu như một hành trình khám phá thế giới, tác phẩm khẳng định sự ảnh hưởng và đóng góp của Kazakov đối với sự phát triển của văn học Nga và mở ra cách độc giả nhìn nhận thực tại bằng lăng kính văn học độc đáo của ông.
Do đối tượng tiếp nhận là học sinh, tác phẩm được tiếp cận chủ yếu ở các khía cạnh đề tài và chủ đề cùng với một số nét nghệ thuật nổi bật, chứ chưa thực sự đi sâu vào khám phá thế giới nghệ thuật của tác phẩm.
Có nhiều công trình tiếp cận không gian nghệ thuật của tác phẩm Xanh da trời và xanh lá cây dưới góc nhìn thi pháp học; trong số đó, bài viết nổi bật phân tích cách bố cục, nhịp điệu và sự tương tác giữa hai gam màu xanh để xác lập không gian mở và mối liên kết giữa người xem với tác phẩm Thi pháp học giúp làm rõ vai trò của màu sắc, ánh sáng và hình khối trong việc tạo ra nhịp điệu thị giác, từ đó gợi lên những suy nghĩ về tự nhiên, hiện thực và cảm xúc người xem Những phân tích này mang lại hiểu biết sâu sắc về cách nghệ sĩ dựng không gian nghệ thuật bằng màu sắc và bố cục, đồng thời làm rõ mục đích biểu đạt của tác phẩm.
Theo bài viết của tác giả Alena Dmitrievna Dmitruk về "Sự độc đáo của không gian nghệ thuật trong tác phẩm Xanh da trời và xanh lá cây" của Yuri Kazakov, Poetics of Space được dùng như lăng kính phân tích để thấy không gian không chỉ là bối cảnh mà là thành phần biểu đạt chính của câu chuyện Sắc xanh da trời và xanh lá cây được sử dụng như biểu tượng căng thẳng và hòa hợp, phản chiếu tâm trạng nhân vật và nhịp điệu kể chuyện Bằng cách phân tích mô tả ánh sáng, kết cấu và vị trí của các đối tượng, bài viết chỉ ra cách không gian hình thành nhận thức, ký ức và chiều sâu triết lý của tác phẩm Sự độc đáo ở đây nằm ở việc không gian được cách tân thành một ngôn ngữ nghệ thuật, mỗi khoảng trống và mỗi chi tiết kiến trúc mang ý nghĩa thẩm mỹ và cảm xúc Nhờ sự đối sánh giữa màu sắc và thiết kế không gian, tác phẩm mở ra một cách nhìn mới về văn chương Nga và nghệ thuật kể chuyện, đồng thời tối ưu hóa việc tiếp cận độc giả qua các từ khóa SEO như "không gian nghệ thuật", "tác phẩm Xanh da trời và xanh lá cây", "Yuri Kazakov", và "Poetics of Space".
(Дмитрук Алёна Дмитриев) là một trong những hiện tượng đặc biệt củaна) đăng trên tạp chí Nghiên cứu văn học (ФилологиŒеские исследов) là một trong những hiện tượng đặc biệt củaания) thuộc Khoa Văn học và Báo chí Nga (кафедра русской литературы и журналистики) Đại học Tổng hợp Petrozavodsk (Петрозав) là một trong những hiện tượng đặc biệt củaодского Государств) là một trong những hiện tượng đặc biệt củaенного Унив) là một trong những hiện tượng đặc biệt củaер) Bài viết đi vào nghiên cứu các đặc điểm của không gian nghệ thuật trong tác phẩm Xanh da trời và xanh lá cây Tác giả đã phân tích một số hình ảnh và một số yếu tố khác của tác phẩm, từ đó, rút ra ý nghĩa bề mặt và bề sâu của tác phẩm Người viết đã chú ý đến không gian đô thị , không gian thiên nhiên, cốt truyện, cũng như bối cảnh sáng tác đồng thời lí giải nhan đề của tác phẩm từ truyền thống văn hóa Nga.
Yuri Kazakov là một trong những hiện tượng đặc biệt của nền văn học Nga thế kỉ XX nhưng ở Việt Nam hầu như chưa có một công trình, đề tài nào nghiên cứu về ông cũng như những tác phẩm của ông.
Trên toàn cầu, và đặc biệt tại Nga, quê hương của Yuri Kazakov, tác phẩm và thế giới nghệ thuật của ông đã được nghiên cứu rất nhiều qua các công trình từ bài viết ngắn đến luận án quy mô, từ nghiên cứu tiểu sử đến phong cách nghệ thuật Nhiều công trình đã nhận diện được nhịp điệu trong sáng tác của Kazakov, những đặc trưng về kết cấu và tổ chức không gian—thời gian, cũng như nghệ thuật xây dựng nhân vật, tuy vậy chưa có công trình nào tiếp cận tác phẩm dưới góc độ văn học so sánh liên ngành để chỉ ra dấu ấn của âm nhạc trong tác phẩm của ông Ở Việt Nam, việc nghiên cứu các tác phẩm và thế giới nghệ thuật của Kazakov vẫn còn bỏ ngỏ, và tác phẩm của ông chưa được dịch nhiều sang tiếng Việt Phần lớn các bản dịch là truyện ngắn riêng lẻ, xuất hiện rải rác qua các giai đoạn sáng tác của ông.
Mục đích, đối tượng, phạm vi nghiên cứu
Tiểu luận này phân tích dấu ấn nhạc Jazz trong tác phẩm “Xanh da trời và xanh lá cây” của Yuri Kazakov, nhằm làm rõ cách nhạc và nhịp điệu Jazz góp phần hình thành ngữ điệu nghệ thuật và quan điểm thẩm mỹ của tác giả Bước đầu, nghiên cứu cho thấy Kazakov đã vận dụng các yếu tố Jazz như nhịp điệu bất thường, motif lặp lại và sự linh hoạt trong ngôn từ để tăng cường sự sống động và tính hiện đại của câu chuyện Dấu ấn Jazz được xem là công cụ biểu đạt cảm xúc, giúp tác phẩm mở rộng phạm vi biểu đạt tâm trạng nhân vật và bối cảnh xã hội, đồng thời phản ánh sự giao thoa giữa truyền thống và đổi mới trong phong cách nghệ thuật của Kazakov Những phát hiện ban đầu này gợi ý một hướng phân tích sâu hơn về cách tác giả khai thác âm nhạc để mở rộng ý nghĩa tác phẩm, đặt nền tảng cho nghiên cứu tiếp theo về phong cách nghệ thuật của Yuri Kazakov.
- Đối tượng, phạm vi nghiên cứu:
Tiểu luận dựa trên bản dịch "Xanh da trời và xanh lá cây" của dịch giả Đoàn Tử Huyến, được xuất bản trong tập "Những ô cửa màu xanh" do Nhà xuất bản Lao động phát hành năm 2016, nhằm làm rõ các đặc trưng âm nhạc được biểu hiện trong tác phẩm và vai trò của âm nhạc ấy trong thế giới nghệ thuật của "Xanh da trời và xanh lá cây" Qua phân tích, chúng tôi xem xét các yếu tố cấu thành như kết cấu tác phẩm, không gian, thời gian, nhân vật, ngôn ngữ, giọng điệu và nhịp điệu trần thuật, và nhận thấy đây là những yếu tố thể hiện rõ nhất dấu ấn âm nhạc trong tác phẩm.
Phương pháp nghiên cứu
Để nghiên cứu dấu ấn âm nhạc trong truyện vừa Xanh da trời và xanh lá cây của nhà văn Yuri Kazakov, bài viết áp dụng phương pháp so sánh liên ngành nhằm làm nổi bật sự kết nối giữa đặc trưng âm nhạc và biểu hiện của chúng trong thế giới nghệ thuật của tác phẩm; đồng thời, phương pháp phân tích – tổng hợp được sử dụng để chỉ ra các hiểu hiện cụ thể trên văn bản ngôn từ và chứng minh cho các luận điểm đã đặt ra Bên cạnh đó, dựa trên lý thuyết mỹ học tiếp nhận, nghiên cứu khảo sát mối quan hệ giữa người nghệ sĩ và người tiếp nhận trong cả âm nhạc và văn học, từ đó khám phá dấu ấn âm nhạc xuất hiện ngay từ khâu sáng tạo của người nghệ sĩ và ảnh hưởng của quá trình nhận thức của độc giả, nhằm kết nối sâu sắc giữa sáng tác và tiếp nhận trong tác phẩm.
Cấu trúc tiểu luận
Tiểu luận này bao gồm các phần: Mở đầu, Nội dung, Kết luận, Tài liệu tham khảo Trong đó phần Nội dung được triển khai thành hai mục lớn:
1 Tổng quan về vấn đề nghiên cứu
2 Âm hưởng nhạc Jazz trong tác phẩm “Xanh da trời và xanh lá cây” của Yuri Kazakov
PHẦN NỘI DUNG
Tổng quan về vấn đề nghiên cứu
2 Âm hưởng nhạc Jazz trong tác phẩm “Xanh da trời và xanh lá cây” của Yuri Kazakov
1 Tổng quan về vấn đề nghiên cứu
1.1 Nhạc Jazz và văn học
1.1.1 Nguồn gốc của nhạc Jazz và sự du nhập vào Liên Xô
Đến nay, lịch sử hình thành của nhạc Jazz vẫn là một vấn đề tranh cãi và cần thêm thời gian để làm rõ Tuy nhiên, phần lớn các nhà nghiên cứu đồng ý rằng nhạc Jazz bắt nguồn từ nỗi đau và sự vươn lên để tìm kiếm tự do, tìm kiếm bản sắc của những người châu Phi.
Jazz được khai sinh trong bối cảnh đen tối của chế độ nô lệ và gắn với số phận của người nô lệ châu Phi ở Mỹ Những dấu chân đầu tiên của người phương Tây trên lục địa Phi báo hiệu bi kịch sắp ập lên một dân tộc, khi người bản địa bị tước bỏ tự do, bị gông cùm và bị đẩy ra khỏi nguồn cội Đầu thế kỉ XVII, nô lệ châu Phi được mang tới Tân thế giới qua đường buôn người, bắt đầu như những người hầu và sau đó bị ép làm việc trên các nông trường bông; đến cuối thế kỉ XVII, cuộc di cư lao động quy mô lớn đã định hình nền kinh tế và xã hội Mỹ Thế kỉ XVIII đánh dấu sự ra đời của Hoa Kỳ và Tuyên ngôn Độc lập, nơi tuyên bố mọi người sinh ra đều bình đẳng và được tạo hóa ban cho các quyền sống, tự do và mưu cầu hạnh phúc, nhưng người Mỹ gốc Phi vẫn bị coi như Outside hai chữ “mọi người” và phải sống dưới sự phân biệt đối xử Trong thế kỉ XVIII–XIX, hàng loạt đạo luật nô lệ được ban hành nhằm tước bỏ quyền cơ bản và hợp pháp hóa chế độ nô lệ, nhưng nhạc Jazz vẫn nuôi dưỡng một mạch ngầm văn hóa và dần hình thành nên bản sắc riêng trên đất Mỹ, một bản sắc phát triển thành nhạc Jazz và sau này vượt qua bất công để chi phối phần lớn âm nhạc Hoa Kỳ hiện đại.
Một trong những tiền thân và sau này được coi là một phân nhánh quan trọng của nhạc Jazz là nhạc Blues Trên những cánh đồng bông Nam Mỹ, người châu Phi đã cất lên những câu hát của tâm hồn mình với lời ca u sầu và giai điệu đơn giản, phần lớn mang lối phức điệu (polyphonic) Đến cuối thế kỉ XIX và đặc biệt là đầu thế kỉ XX, những điệu ca ấy đã phát triển thành nhạc Blues và trở thành nguồn gốc tác động mạnh mẽ, ảnh hưởng đến sự phát triển của dòng âm nhạc phổ thông nhất.
Jazz không chỉ chịu ảnh hưởng từ Blues mà còn từ Ragtime, một phong cách nhạc hình thành và phát triển từ cuối thế kỉ XIX Ragtime thường biến tấu các bản nhạc thịnh hành bằng một nhịp điệu mới được xác định bởi kỹ thuật đồng bộ hóa (syncopation), tức là chơi đồng thời nhiều nhịp hoặc tạo ra những giai điệu ngẫu hứng đầy tính sáng tạo Sau này, tính ngẫu hứng, đảo phách và nghịch phách được Jazz sử dụng như những kỹ thuật nhận diện thể loại, giúp thể loại này mở rộng phạm vi biểu diễn và phong cách biểu diễn.
Dù nhạc Jazz ra đời gắn với cội nguồn châu Phi, chế độ nô lệ và sự phân biệt chủng tộc, một yếu tố then chốt giúp Jazz phát triển và hoàn thiện là sự giao thoa với nhạc khí châu Âu Nhờ tiếp nhận và vận dụng các nhạc cụ như kèn đồng, piano, guitar cùng hệ thống hòa thanh phương Tây, Jazz có thể mở rộng phạm vi giai điệu, nhịp điệu và cấu trúc biểu diễn Sự giao thoa này còn tạo điều kiện cho sự sáng tạo và tự do thể hiện, kết hợp giữa ngẫu hứng của nhạc châu Phi và truyền thống âm nhạc châu Âu Các nghệ sĩ đã thử nghiệm, biến đổi và hoàn thiện phong cách từ Dixieland đến Swing và các phong cách Jazz hiện đại, nhờ đó Jazz trở thành một ngôn ngữ âm nhạc toàn cầu Như vậy, sự đồng hành của nhạc cụ châu Âu với nguồn gốc châu Phi đã đóng vai trò thiết yếu trong hành trình phát triển của Jazz, đồng thời nuôi dưỡng sự đa dạng và tính cập nhật theo từng thời đại và nền văn hóa.
Người Mỹ gốc Phi, khi sinh sống ở Mỹ, đã học hỏi và tiếp thu các nhạc cụ phương Tây như guitar, piano, saxophone và trống; quá trình giao thoa âm nhạc này diễn ra liên tục, mở rộng khả năng truyền tải cảm xúc và tiếp cận đông đảo thính giả hơn Dần dần, phạm vi người nghe của Jazz không còn giới hạn ở các cộng đồng Mỹ gốc Phi mà lan rộng và trở thành một thể loại được nhiều khán giả da trắng yêu thích Ngày 26 tháng 2 năm 1917, bài hát "Livery Stable Blues" của ban nhạc da trắng Original Dixieland Jazz Band đã đánh dấu một cột mốc quan trọng trong sự phổ biến của Jazz tại Mỹ.
Dixieland Jazz được xem là bài nhạc Jazz đầu tiên được ghi âm và tiếp cận công chúng, đánh dấu một bước chuyển mình quan trọng của nhạc Jazz từ không gian đường phố đến không gian âm nhạc chuyên nghiệp Việc ghi âm giúp nhạc Jazz tiếp cận đại chúng rộng rãi hơn và đưa Dixieland vào các phòng hòa nhạc, quán bar và đài phát thanh, mở đường cho sự phổ biến của thể loại này trên quy mô lớn Đây là mốc lịch sử ghi dấu sự phát triển của nhạc Jazz, với phong cách Dixieland đặc trưng và nhịp điệu sôi động góp phần đưa nhạc Jazz từ sân khấu đường phố vào đời sống công chúng và thị trường âm nhạc chuyên nghiệp.
Một hành trình của Jazz đến đất Mỹ đầy thử thách ngay từ những ngày đầu tiên Thể loại này bị xem là không chính thống và thậm chí hắt hủi bởi cả giới âm nhạc và công chúng thời đó, cho thấy sự khắc nghiệt của bối cảnh văn hóa lúc bấy giờ Những khó khăn ấy đã thử thách cả người sáng tạo lẫn người biểu diễn, buộc họ phải kiên trì sáng tạo và vượt qua định kiến Theo thời gian, Jazz dần được công nhận, phát triển và lan tỏa, đặt nền tảng cho sự đa dạng của các phong cách nhạc hiện đại ngày nay.
Trong thập niên 1910–1920, The New York Times đã đăng nhiều bài viết coi Jazz là một hiện tượng nguy hiểm, liên quan đến các nhà chứa và đời sống ngoài luồng Trên các tạp chí âm nhạc thời đó, Jazz bị miêu tả như một phong cách gây rối trật tự công cộng và được cho là ảnh hưởng xấu đến chuẩn mực đạo đức và văn hóa xã hội Những bài viết này phản ánh cách nhìn của báo chí thời kỳ đầu đối với Jazz và góp phần hình thành hình ảnh của thể loại nhạc này trong công chúng.
Etude nổi tiếng lúc bấy giờ, nhạc sĩ mù người Hoa Kỳ Baxter Edwards Perry
Nhà phê bình sống từ năm 1855 đến 1924 từng cho rằng Jazz là một sự loạn đảo phách và cho rằng đây chỉ là một giai đoạn thoáng qua của nền văn hóa nghệ thuật sa sút, hoặc có thể là một thứ bệnh lây nhiễm—mỗi người sẽ phải đợi thời gian trả lời Tuy vậy, số phận Jazz cuối cùng may mắn hơn người khai sinh ra nó: từ khoảng năm 1920, Jazz bắt đầu nhận được sự yêu thích của một bộ phận đáng kể thính giả; nhiều ban nhạc và nhạc sĩ bắt đầu tiếp thu kỹ thuật Jazz, đóng góp vào sự phát triển và ảnh hưởng của Jazz trên toàn cầu Dù Jazz có ảnh hưởng nhất định, nghệ sĩ da màu gốc Phi vẫn bị bóng tối của chế độ phân biệt chủng tộc bao phủ Trớ trêu thay, người da trắng lại yêu thích nhạc Jazz mà không tôn trọng những người chơi Jazz vì màu da của họ Có nhiều tranh cãi về quan điểm cho rằng Jazz là sản phẩm của người da trắng do các nhạc cụ mà Jazz sử dụng Đến ngày nay vẫn còn nhiều ý kiến trái chiều về Jazz, nhưng rõ ràng tầm ảnh hưởng rộng lớn của Jazz và sự kiên trì của Jazz cùng những người sáng tạo là điều nổi bật.
Mỹ gốc Phi phần nào đó đã được đáp đền.
Jazz ra đời trong một hoàn cảnh u tối và bất công, gắn với sự kiên trì và nỗ lực tìm tự do của người Mỹ gốc Phi Nó đồng hành và trở thành phát ngôn của người da đen, mang đến một thứ âm nhạc đầy mê hoặc với sức ảnh hưởng lan rộng toàn cầu Sự du nhập của Jazz vào các nền văn hóa khác nhau kích thích sự xuất hiện của chủ đề và nội dung mới, làm phong phú thêm thể loại nhạc này.
Nga là một trong những nơi Jazz đã đi qua, nơi phong trào nhạc Jazz bắt đầu lan tỏa và phát triển Dàn nhạc Jazz đầu tiên của Liên Xô được thành lập vào năm 1922 tại Moscow bởi nhà thơ, dịch giả, vũ công và nhân viên nhà hát Valentin Parnakh, và được đặt tên là “The RSFSR First”.
Ban nhạc Jazz Eccentric Orchestra của Valentin Parnakh là ban nhạc jazz chuyên nghiệp đầu tiên lên sóng và phát hành đĩa nhạc, nổi bật với Dàn nhạc Moscow do Alexander Tsfasman, nghệ sĩ piano kiêm nhà soạn nhạc, lãnh đạo Đến năm 1930, nhạc Jazz đã phổ biến và được thính giả Liên Xô đón nhận Các nhóm nhạc Jazz ở Liên Xô chủ yếu tiếp thu các kỹ thuật thể hiện và sáng tác của Jazz.
Nhạc Jazz, một thể loại đầy sự tự do và phản kháng, không chỉ để lại dấu ấn mạnh ở Mỹ mà còn lan rộng sang nhiều quốc gia, trong đó Liên Xô là một trường hợp điển hình khi Jazz phát triển gần như cùng lúc với thời kỳ thịnh hành ở Mỹ Có nhiều nguyên nhân khiến Jazz trở nên phổ biến tại Liên Xô đầu thế kỷ XX, trong đó sự phản ứng của tầng lớp thanh niên đối với bầu không khí ngột ngạt của chế độ được nhấn mạnh như một động lực chính Khi Stalin nắm quyền, hình ảnh một bộ phận người dân ngưỡng mộ và sùng bái đã hình thành hiện tượng mà Khrushchyov gọi trong báo cáo tại Đại hội XX là “chủ nghĩa sùng bái cá nhân”; các chính sách đàn áp đối với những tư tưởng khác biệt đã tạo ra một không khí chính trị khắc nghiệt và ngột ngạt nơi xã hội Liên Xô Jazz, với tư cách là nhạc của sự tự do và phản kháng, nhanh chóng được giới trẻ chào đón như một phong cách mới đầy phóng túng, từ đó hình thành một xu hướng âm nhạc nổi bật trong giới trẻ Liên Xô Việc nghiên cứu dấu ấn của Jazz trong tác phẩm của Yuri Kazakov trở nên cần thiết vì ông sinh ra và trưởng thành trong thời kỳ Jazz phát triển mạnh ở Liên Xô và từng là một nghệ sĩ Jazz chuyên nghiệp trước khi dấn thân vào văn chương, đồng thời nhiều tác phẩm của ông luôn nhắc đến thể loại này.
Jazz là một đối tượng âm nhạc phức tạp, từ lịch sử hình thành đến các đặc trưng thể loại, với nhiều kỹ thuật sáng tác và trình diễn đa dạng Đôi khi Jazz không dễ tiếp nhận với người nghe vì nó vượt ra ngoài những nguyên tắc âm nhạc cổ điển mà phần lớn thính giả đã quen, mang tới một trải nghiệm nghe nhạc có tính độc lập và cá tính cao Tuy vậy, những người đã trót say mê Jazz sẽ khó lòng cưỡng lại những thanh âm đầy cá tính mà nó mang lại.
Dấu ấn nhạc Jazz trong tác phẩm “Xanh da trời và xanh lá cây” của
Trong tác phẩm 'Xanh da trời và xanh lá cây', dấu ấn nhạc Jazz được thể hiện mạnh ở phương diện nghệ thuật Trên nền đề tài tình yêu và giữa những khoảng trống do cốt truyện đơn giản tạo ra, những cung bậc tâm lý của nhân vật được miêu tả và khắc họa sâu sắc Các vòng lặp chi tiết, sự đối thoại và sự cộng hưởng giữa các nhân vật với nhau và với không gian đã hình thành nhịp điệu riêng của tác phẩm, làm nổi bật sự giao thoa giữa âm nhạc Jazz và cảm xúc, từ đó tạo nên một câu chuyện giàu ý nghĩa.
2.1 Kết cấu, cốt truyện – những khoảng trống cho ngẫu hứng
Nhạc Jazz nổi bật với kết cấu bản nhạc được xây dựng từ các khuôn mẫu tương đối đơn giản Các nghệ sĩ kết hợp cấu trúc có sẵn với yếu tố ngẫu hứng, tạo nên một nhịp điệu vừa chắc chắn vừa đầy tự do Chính sự đơn giản của kết cấu mở ra những khoảng trống để ngẫu hứng điền vào, giúp bản nhạc Jazz trở nên hấp dẫn và sống động hơn.
“Xanh da trời và xanh lá cây” của Yuri Kazakov kể một câu chuyện tình yêu được xây dựng trên motip quen thuộc: gặp gỡ, hẹn hò, phát triển cảm xúc, yêu nhau, đối mặt mâu thuẫn, chia tay và sự cô đơn của nhân vật Tác phẩm có cấu trúc đơn giản với bảy phần được diễn tấu như một bản nhạc Jazz, mỗi phần mang hợp âm bảy và được ghép thành bốn chương theo mô hình bốn lần chuyển hợp âm, tạo nhịp điệu dự đoán và sự biến đổi cảm xúc tinh tế Câu chuyện được kể từ điểm nhìn thứ nhất của nhân vật “tôi” là Aliosa, theo trật tự tuyến tính, giúp người đọc đồng hành từ đầu đến cuối và cảm nhận sâu sắc tâm lý của nhân vật chính.
Chương một mở đầu bằng bối cảnh buổi gặp gỡ lần đầu giữa Aliosa và Lilia, khắc họa không khí và cảm xúc ngay từ những phút đầu như nhịp mở của một bản nhạc Đoạn mở này thể hiện rõ chủ đề chính của tác phẩm: tình yêu và mối quan hệ giữa hai nhân vật Aliosa và Lilia Chính sự gặp gỡ ấy đặt nền tảng cho toàn bộ câu chuyện, mở ra hành trình cảm xúc đầy mê hoặc và những thử thách phía trước.
Chương hai khắc họa sự phát triển của tình yêu giữa hai nhân vật, với đỉnh điểm là nụ hôn ở sân ga đầy cảm xúc Phần này được ví như phần hai của một bản nhạc Jazz, nơi chủ âm được nhắc lại nhiều lần để phản chiếu sự quay lại và chiều sâu của cuộc tình giữa hai người.
Chương ba mô tả sự rạn nứt mối quan hệ giữa hai nhân vật khi mâu thuẫn được phơi bày và sự vắng mặt của Lilia trong giai đoạn này làm tăng sắc thái căng thẳng cho câu chuyện Đoạn này tương ứng với phần ba của một bản nhạc Jazz, nơi chủ âm được lặp lại nhưng đã có sự chuyển hướng nhờ một biến cố đến thay đổi giai điệu của câu chuyện tình Sự xuất hiện của biến cố mang lại nhịp điệu mới cho cốt truyện, mở ra những diễn biến bất ngờ và định hình hướng phát triển của mối quan hệ ở phần sau.
Chương bốn khép lại mối quan hệ giữa Aliosa và Lilia khi Lilia lên phương Bắc để bắt đầu cuộc sống mới bên chồng, còn Aliosa ở lại ôm trọn nỗi cô đơn và ký ức về cuộc tình đã buồn; đây được ví như phần bốn của một bản nhạc Jazz, với sự đổi hợp âm ở quãng hạ khiến bài hát quay về chủ âm và dẫn đến một kết thúc buồn cho câu chuyện tình.
Với cốt truyện đơn giản, sự hấp dẫn của tác phẩm được xây dựng bằng cách dẫn độc giả vào thế giới nội tâm của nhân vật kết hợp với miêu tả ngoại cảnh, điều này sẽ được phân tích ở phần sau của bài viết Như vậy, cấu trúc của tác phẩm “Xanh da trời và xanh lá cây” do Yuri Kazakov tổ chức như một bản nhạc Jazz: cốt truyện tương đối giản dị và được triển khai thành bốn chương, tương ứng với bốn phần của bản nhạc Phông nền đơn giản tạo ra khoảng trống để các yếu tố nghệ thuật ngẫu hứng, đối thoại và cộng hưởng với nhau, hình thành các phức điệu đặc sắc trên một tông giọng chủ đạo là tình yêu.
2.2 Nhan đề, không – thời gian, nhân vật - những đối thoại, cộng hưởng và vòng lặp
Nhạc Jazz thường vận hành với hai tuyến giai điệu: giai điệu chính của bài hát và giai điệu ngẫu hứng do nghệ sĩ trình diễn Giai điệu ngẫu hứng tạo nên cuộc đối thoại, góp phần thể hiện cá tính và phong cách của nghệ sĩ, đồng thời làm cho tác phẩm đa dạng sắc thái Người nghệ sĩ tài hoa biết hòa quyện giai điệu ngẫu hứng với giai điệu chính sao cho các âm thanh hỗ trợ lẫn nhau, không đối chọi hay hỗn loạn mà làm nổi bật chủ đề của bài Bên cạnh sự đối thoại giữa hai tuyến giai điệu, Jazz còn có sự đối thoại và cộng hưởng giữa các nhạc công, ca sĩ và dàn nhạc của họ Để giai điệu ngẫu hứng vẫn giữ nhịp và không làm mất nhạc luật, cần sự phối hợp nhịp nhàng giữa mọi người tham gia biểu diễn.
Trong tác phẩm “Xanh da trời và xanh lá cây” của Yuri Kazakov, sự ngẫu hứng được vận dụng để tạo nên một cuộc đối thoại cộng hưởng giữa nhân vật và không gian, nơi hai yếu tố này tương tác và nuôi dưỡng lẫn nhau Nhân vật được xem như người nghệ sĩ với tuyến giai điệu chủ đạo, còn không gian đóng vai dàn nhạc, hỗ trợ bằng nhịp điệu và hòa âm riêng biệt của nó Trong chính bản thân nhân vật và không gian, các vòng lặp giống như các vòng hợp âm xuất hiện, tạo điểm nhấn nhịp điệu và làm nổi bật tính nghệ thuật của toàn bộ tác phẩm.
2.2.1 Sự tương phản, đối thoại trong nhan đề
Câu chuyện kể về một cuộc tình dang dở qua dòng hồi tưởng của nhân vật chính Aliosa Hai người gặp nhau khi đi xem phim, hẹn hò, xa cách rồi nhớ nhung, và cùng nhau trải qua những kỷ niệm đẹp, trao cho nhau nụ hôn đầu trước khi Lilia có người yêu và cưới anh ta, để lại Aliosa với cơn cô đơn trong ký ức về mối tình đầu khó phai Nhịp đối lập được gợi lên từ nhan đề xanh da trời và xanh lá cây, hai màu đại diện cho bầu trời và mặt đất—những khát khao bay bổng của Aliosa và sự thực tế của Lilia Anh thẳng thắn rằng: "Lilia không thích những quan điểm của tôi ", và hai người nhiều lần cãi nhau Nụ hôn tại sân ga là khoảnh khắc hai thế giới gặp nhau: Aliosa nhìn đôi môi Lilia, cúi xuống hôn thật lâu, và thế giới như chậm lại khi Lilia nhìn anh và dường như cô yêu anh đến mức ấy Về sau, Lilia nhớ lại và nói: "Anh có nhớ lần mùa đông chúng ta hôn nhau trên đường tàu không?…", còn Aliosa nhận ra vẻ ngốc nghếch của mình Dù đối lập, họ vẫn cần nhau, như trời và đất vốn đối diện nhưng không thể ở bên nhau mãi mãi, và màu xanh da trời cùng xanh lá cây gợi hình ảnh thiên nhiên và đời sống quanh ta Yêu chính là một hành trình khám phá đời sống và chính mình với nhiều ước mơ và hi vọng rồi cuối cùng là thất vọng khi tình yêu kết thúc Câu chuyện kết thúc trong sự phủ định đầy đau đớn của Aliosa, khi anh nói không còn nhớ mối tình ấy nữa và mọi thứ chỉ là một giấc mơ buồn: "Ôi, sao tôi không thích những giấc mơ đến thế!"
Sự tương phản trong nhan đề đã báo hiệu cho nhiều tuyến đối thoại, tương phản trong không gian và nhân vật.
2.2.2 Sự đối thoại, cộng hưởng giữa không gian và nhân vật Aliosa
2.2.2.1 Không gian đô thị - làng quê – thiên nhiên
Khởi đầu tác phẩm là giai điệu Jazz phát ra từ những ô cửa màu xanh da trời trên tầng hai của một sân vuông tối, nơi nhân vật tôi nghe đài và nhận ra mình thích nghe nhạc Jazz chứ không biết nhảy; nhạc Jazz kết nối với anh ở mức khiến anh im lặng trước Lilia dù cô đã gọi tên, bởi sự ngại ngùng và niềm mê mải âm thanh kỳ lạ ấy Sau khi hai người rời sân đi xem rạp chiếu phim, tuyến giai điệu Jazz nhường chỗ cho tuyến không gian đô thị, khiến Aliosa trở nên ngại ngùng, thụ động và cố gắng né tránh cô Khi hai người trở về khoảng sân ban đầu, trời đã khuya và không phải mọi cửa sổ còn sáng; nhiều ô cửa màu trắng và màu hồng tắt, chỉ còn ô cửa màu xanh lá cây và xanh da trời sáng, ô cửa xanh da trời ở tầng hai vẫn còn sáng nhưng không còn nghe tiếng nhạc vọng xuống nữa Sự thay đổi này báo hiệu một bước tiến nhỏ trong quan hệ của họ, khi Lilia đồng ý hẹn hò với Aliosa, được báo hiệu chỉ khi còn sáng những ô cửa xanh lá cây và xanh da trời.
Aliosa gắn kết nhiều hơn với không gian thiên nhiên so với không gian đô thị, bởi ở thành phố anh thường thấy mình ngại ngùng, khó xử và nhút nhát; mỗi lần ở cạnh Lilia, anh tìm cách thoát khỏi nhịp sống đô thị để lẫn mình vào không gian tự nhiên, đặc biệt là bầu trời và các vì sao Anh thường ngước nhìn lên để tìm cảm giác thuộc về thiên nhiên và có thể mở lòng với cô ấy Dấu hiệu rõ ràng nhất cho thấy Aliosa đã yêu Lilia xuất hiện khi anh cùng cô đi trên đại lộ và chứng kiến những đôi tình nhân ngồi bên nhau; bầu trời như hạ xuống thấp và sao nhiều hơn, như thể kể cho họ nghe câu chuyện về một nơi anh thuộc về Từ khoảnh khắc ấy, tình cảm giữa hai người bắt đầu nảy nở dưới ánh sáng sao và sự bình yên của bầu trời.
Rồi bắt đầu một buổi bình minh êm ả Trên các vỉa hè đại lộ, những đôi trai gái ngồi sát bên nhau Trên mõi chiếc ghế lại có một cặp Và không hiểu sao họ im lặng Tôi nhìn họ với một sự ghen tị và nghĩ thầm: không biết có khi nào tôi và Lilia được ngồi bên nhau như vậy không?” Hình ảnh bầu trời hạ xuống thấp và những vì sao nhiều thêm báo hiệu cho sự gần gũi của hai người, một bước tiến nữa trong cuộc tình tuổi thiếu niên Bởi như đã trình bày ở trên xanh da trời (bầu trời) đại diện cho Aliosa, còn xanh lá cây (mặt đất), đại diện cho Lilia, sự hạ thấp của bầu trời chính là dấu hiệu của sự gần gũi của trời và đất Những ngôi sao gắn với ước mơ hạnh phúc của Aliosa Khi trở về phòng sau cuộc dạo chơi, anh nghĩ về Lilia: “Tôi nằm, ngắm nhìn ngôi sao và nghĩ về Lilia.”
Sau khi rời Matxcova, Aliosa cùng mẹ đi lên phương Bắc một tháng Anh hoàn toàn trở về với không gian thiên nhiên, những khu rừng, thú săn bắn Ở không gian này, anh được thỏa mãn những sở thích của mình: “lòng tôi tràn ngập niềm vui sướng của người khám phá đầu tiên” Không gian phương Bắc, theo quan niệm của Yuri Kazakov chính là không gian nguyên thủy của người Nga, đây là nơi ông thích nhất và mong muốn được sống nhất Đối với ông, đây là không gian của hạnh phúc Sau chuyến đi này, Aliosa đã thật sự hiểu mình yêu Lilia.