ĐỀ CƯƠNG ÔN TẬP CHỦ NGHĨA XÃ HỘI

Sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân - Sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân xuất phát từ những tiền đề kinh tế - xã hội của sản xuất mang tính xã hội hóa cao với 2 đặc điểm nổi bật :

ĐỀ CƯƠNG ÔN TẬP MÔN: CHỦ NGHĨA XÃ HỘI

MỤC LỤC

I Chương 2: Sứ mệnh lịch sử giai cấp công nhân (GCCN)

1 Giai cấp công nhân là gì?

2 Sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân

3 Điều kiện khách quan, chủ quan của sứ mệnh lịch sử giai cấp công nhân

II Chương 3: Chủ nghĩa xã hội

1 Đặc trưmg của chủ nghĩa xã hội (CNXH)

2 So sánh CNXH chung với CNXH ở Việt Nam

III Chương 4: Dân chủ xã hội chủ nghĩa

1 Dân chủ xã hội chung

2 So sánh dân chủ XHCN Việt Nam và dân chủ tư bản

IV Chương 6:

1 Dân tộc

2 Xu hướng khách quan của dân tộc

3 Khái niệm, bản chất tôn giáo

4 So sánh tôn giáo và tín ngưỡng, tôn giáo và mê tín dị đoan Ví dụ minh họa

V Chương 7: Vấn đề về gia đình

1 Khái niệm

2 Vị trí của gia đình

3 Chức năng của gia đình

I Chương 2: Sứ mệnh lịch sử giai cấp công nhân (GCCN)

1 Giai cấp công nhân là gì?

Giai cấp công nhân là 1 tập đoàn hình thành và phát triển cùng với quá trình phát triển của nền công nghiệp hiện đại Là giai cấp đại diện cho lực lượng sản xuất tiên tiến Là lực lượng chủ yếu của tiến trình lịch sử quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội Ở các nước tư bản chủ nghĩa, giai cấp công nhân là những người không có hoặc về

cơ bản không có tư liệu sản xuất phải làm thuê cho giai cấp tư sản là

bị giai cấp tư sản bóc lột giá trị thặng dư Ở các nước xã hội chủ nghĩa, GCCN cùng nhân dân lao động làm chủ những tư liệu sản xuất chủ yếu và cùng nhau hợp tác lao động vì lợi ích chung của toàn xã hội trong đó có lợi ích chính đáng của mình

2 Sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân

- Sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân xuất phát từ những tiền đề kinh tế - xã hội của sản xuất mang tính xã hội hóa cao với 2 đặc điểm nổi bật :

 Thứ nhất xã hội hóa sản xuất làm xuất hiện những tiền đề vật chất, thúc đẩy sự phát triển của xã hội , thúc đẩy sự vận động của mâu thuẫn cơ bản trong lòng PTSX tư bản chủ nghĩa Sự xung đột giữa tính chất xã hội của LLSX với tính chất chiếm hữu tư bản chủ nghĩa về tư liệu sản xuất và nội dung kinh tế vật chất của mâu thuẫn cơ bản trong chủ nghĩa cơ bản

 Thứ hai quá trình sản xuất mang tính xã hội hóa cao đã sản sinh

ra giai cấp công nhân và rèn luyện nó thành chủ thể thực hiện

sứ mệnh lịch sử Do mâu thuẫn về lợi ích cơ bản không thể điều hòa giữa giai cấp vô sản và giai cấp tư sản nên mâu thuẫn này trở thành động lực chính cho cuộc đấu tranh giai cấp trong xã hội hiện đại

- Thực hiện sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân là sự nghiệp cách mạng của bản thân giai cấp công nhân cùng với đông đảo quần chúng,và mang lại lợi ích cho đa số

- Sứ mệnh lich sử của GCCN không phải thay thế chế độ sở hữu tư nhân bằng một chế độ sở hữu tư nhân khác mà là xóa bỏ triệt để chế độ tư hữu về TLSX

- Việc giai cấp công nhân giành lấy quyền lực thống trị xã hội là tiền

đề cải tạo toàn diện, sâu sắc triệt để xã hội cũ và xây dựng thành công xã hội mới,với mục tiêu cao nhất là giải phóng con người

3 Điều kiện khách quan, chủ quan của sứ mệnh lịch sử giai cấp công nhân

a Điều kiện khách quan quy định sứ mệnh lịch sử của GCCN

- Thứ nhất: do dịa vị kinh tế của GCCN quy định: điều kiện khách quan này là nhân tố kinh tế quy định GCCN là lực lượng phá vỡ quan hệ sx TBCN, giành chính quyền về tay mình chuyển về giai cấp tự nó thành giai cấp vì nó

- Thứ 2, do địa vị chính trị xã hội của GCCN quy định: là con đẻ của nền sx đại công nghiệp GCCN có được những phẩm chất của một giai cấp tiên tiến,giai cấp cách mạng: tính tổ chức và kỉ luật,tự giác

và đoàn kết trong cuộc đấu tranh tự giải phóng mình và giải phóng

xã hội

b Điều kiện chủ quan để giai cấp hoàn thành sứ mệnh

- Sự phát triển của bản thân giai cấp công nhân cả về sô lượng và chất lượng đặc biệt về chất lượng,thì giai cấp công nhân mới có thể thực hiện được sứ mệnh lịch sử của giai cấp mình

- ĐCS là nhân tố chủ quan quan trọng nhất để GCCN thực hiện thắng lợi của mình: ĐCS-đội tiên phong của GCCN ra đời và đảm nhiệm vai trò lãnh đạo của cách mạng là dấu hiệu của sự trưởng thành vượt bậc của GCCN với tư cách là giai cấp cách mạng.Đây

là một đièu kiện quan trọng không thể thiếu để thực hiện sứ mệnh lịch sử của GCCN

II Chương 3: Chủ nghĩa xã hội

1 Đặc trưmg của chủ nghĩa xã hội (CNXH)

- Một là, CNXH giải phóng giai cấp, giải phóng dân tộc, giải phóng

xã hội, giải phóng con người, tạo điều kiện để con người phát triển toàn diện

- Hai là, CNXH là xã hội do nhân dân lao động làm chủ

- Ba là, CNXH có nền kinh tế phát triển cao dựa trên lực lượng sản xuất hiện đại và chế độ công hữu về tư liệu sản xuất chủ yếu

- Bốn là, CNXH có nhà nước kiểu mới mang bản chất GCCN, đại biểu cho lợi ích, quyền lực và ý chí của nhân dân lao động

- Năm là, CNXH có nền văn hóa phát triển cao, kế thừa và phát huy những giá trị văn hóa dân tộc và tính văn hóa nhân loại

- Sáu là, CNXH đảm bảo bình đẳng, đoàn kết giữa các dân tộc và có quan hệ hữu nghị, hợp tác với nhân dân các nước trên thế giới

2 So sánh CNXH chung với CNXH Việt Nam

a Chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam

Được xét trên các phương diện:

- Xã hội: Dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng văn minh

- Chính trị: Nhân dân làm chủ

- Kinh tế: Phát triển cao, lực lượng sản xuất hiện đại, quan hệ xã hội phù hợp

- Văn hóa: Hội nhập quốc tế tiên tiến nhưng vẫn đậm đà bản sắc dân tộc

- Con người: Tự do- ấm no, hạnh phúc, phát triển toàn diện

- Dân tộc: Bình đẳng, đoàn kết, tương trợ giúp đỡ lẫn nhau

- Nhà nước: Pháp quyền CNXH, của dân, do dân, vì dân và do Đảng lãnh đạo

- Đối ngoại: Hợp tác hữu nghị với nhân dân các nước

b So sánh CNXH chung với CNXH Ở Việt Nam

Giống nhau

- Con người: tạo điều kiện để con người phát triển

- Kinh tế: nền kinh tế phát triển cao dựa trên LLSX hiện đại

- Đối ngoại:quan hệ hữu nghị hợp tác với nhân dân các nước trên thế giới

- Dân tộc: đảm bảo bình đẳng, đoàn kêt giữa các dân tộc

Khác nhau

Xã hội

CNXH giải phóng giai cấp, giải phóng dân tộc, giải phóng xã hội, giải phóng con người

Dân giàu, nước mạnh, xã hội dân chủ, công bằng văn minh

Chính trị

CNXH do nhân dân lao động làm chủ (đối tượng cụ thể)

CNXH do nhân dân làm chủ (đối tượng rộng hơn)

Kinh tế Chế độ công hữu về tư liệu Quan hệ xã hội phù hợp

sản xuất chủ yếu

Nhà nước

Có nhà nước kiểu mới mang bản chất giai cấp công nhân Đại biểu cho lợi ích, quyền lực và ý chí của nhân dân lao động

Nhà nước pháp quyền CNXH Là nhà nước của dân, do dân và vì dân

Văn hóa

Nền văn hóa phát triển cao

Kế thừa và phát huy những giá trị văn hóa dân tộc và tinh hoa văn hóa nhân loại

Nền văn hóa tiên tiến và đậm đà bản sắc dân tộc

Dân tộc

Các dân tộc tương trợ, giúp đỡ nhau vượt qua khó khăn

Con người

Con người Việt Nam có một cuộc sống tự do, ấm

lo và hạnh phúc

VI Chương 4: Dân chủ xã hội chủ nghĩa

1 Dân chủ xã hội chung

a Quan niệm dân chủ

Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin dân chủ có một số nội dung cơ bản:

 phương diện quyền lực, dân chủ là quyền lực thuộc về nhân dân, nhân dân là chủ nhân của nhà nước

 phương diện chế độ xã hội và trong lĩnh vực chính trị, dân chủ là một hình thức hay hình thái nhà nước

 phương diện tổ chức và quản lý xã hội, dân chủ là một nguyên tắc – nguyên tắc dân chủ

Với Việt Nam, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã phát triển dân chủ theo hướng

 Dân chủ trước hết là một giá trị nhân loại chung Dân chủ là dân là chủ và dân làm chủ

 Dân chủ là một thể chế chính trị, một chế độ xã hội

Dân chủ là một giá trị xã hội phản ánh những quyền cơ bản của con người;

là một phạm trù chính trị gắn với quá trình ra đời, phát triển của lịch sử xã hội nhân loại

b Sự ra đời và phát triển dân chủ

2 So sánh dân chủ XHCN Việt Nam và dân chủ tư bản

Dân chủ xã hội chủ nghĩa là nền dân chủ cao hơn về chất do với nền dân chủ

tư sản, là nền sh mà ở đó, mọi quyền lực thuộc về nhân dân, dân là chủ và dân làm chủ; dân chủ và pháp luật nằm trong sự thống nhất biện chứng; được thực hiện bằng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản

a Bản chất dân chủ XHCN

 Bản chất chính trị: là sự lãnh đạo chính trị của giai cấp công nhân thông

qua đảng của nó đối với toàn xã hội, thực hiện quyền lực và lợi ích của toàn thể nhân dân trong đó có giai cấp công nhân Nền dân chủ xã hội chủ nghĩa

do Đảng Cộng sản lãnh đạo Đảng Cộng sản là đại biểu cho trí tuệ, lợi ích của giai cấp công nhân, nhân dân lao động và toàn dân tộc Chế độ dân chủ

xã hội chủ nghĩa, nhà nước xã hội chủ nghĩa do đó về thực chất là của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân

 Bản chất kinh tế: Nền dân chủ xã hội chủ nghĩa dựa trên chế độ công hữu

về những tư liệu sản xuất chủ yếu của toàn xã hội đáp ứng sự phát triển ngày càng cao của lực lượng sản xuất dựa trên cơ sở khoa học – công nghệ hiện đại nhằm thỏa mãn ngày càng cao những nhu cầu vật chất và tinh thần của

toàn thể nhân dân lao động bản chất kinh tế của nền dân chủ xã hội chủ nghĩa là thực hiện chế độ công hữu về tư liệu sản xuất chủ yếu và thực hiện chế độ phân phối lợi ích theo kết quả lao động là chủ yếu

 Bản chất tư tưởng – văn hóa – xã hội: Nền dân chủ xã hội chủ nghĩa lấy hệ

tư tưởng Mác-Lênin – hệ tư tưởng của giai cấp công nhân, làm chủ đạo đối với mọi hình thái ý thức xã hội khác trong xã hội mới kết hợp với văn hóa truyền thống dân tộc dân chủ là một thành tựu văn hóa, một quá trình sáng tạo văn hóa, thể hiện khát vọng tự do được sáng tạo và phát triển của con người Nền dân chủ xã hội chủ nghĩa có sự kết hợp hài hòa về lợi ích giữa cá nhân, tập thể và lợi ích của toàn xã hội

Dân chủ XHCN là nền dân chủ cao hơn về chất so với nền dân chủ tư sản, là nền dân chủ mà ở đó mọi quyền lực thuộc về nhân dân, dân là chủ và dân làm chủ, dân chủ và pháp luật nằm trong sự thống nhất biện chứng, được thực hiện bằng nhà nước pháp quyền XHCN, dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản

b Nhà nước XHCN

Nhà nước XHCN là nhà nước mà ở đó sự thống trị chính trị thuộc về giai cấp công nhân, do cách mạng XHCN sản sinh ra và có sứ mệnh xây dựng thành công CNXH, đưa nhân dân lao động lên địa vị làm chủ trên các mặt của đời sống xã hội phát triển cao – xã hội XHCN

Bản chất nhà nước XHCN:

 Chính trị: mang bản chất của giai cấp công nhân

 Kinh tế: là chế độ sở hữu về tư liệu sản xuất chủ yếu, không còn tồn tại quan

hệ sản xuất bóc lột

 Văn hóa – xã hội: được xây dưng trên lý luận của chủ nghĩa Mác – Lênin và giá trị văn hóa tiến bộ của nhân loại, mang bản sắc dân tộc Thu hẹp khoảng cách giữa các tầng lớp, giai cấp, hình thành xã hội bình đẳng

Mối quan hệ giữa dân chủ XHCN và nhà nước XHCN:

 Dân chủ XHCN là cơ sở, nền tảng cho việc xây dựng và hoạt động của nhà nước XHCN

 Ra đời trên cơ sở nền dân chủ XHCN, nhà nước XHCN trở thành công cụ quan trọng cho việc thực thi quyền làm chủ của nhười dân

c Dân chủ XHCN ở Việt Nam

Bản chất của nền dân chủ XHCN ở Việt Nam: cũng như bản chất của nền dân chủ XHCN nói chung, Dan chủ XHCN ở Việt Nam là dựa vào nhà nước XHCN và

có sự ủng hộ giúp đỡ của nhân dân Dân chủ gắn liền với kỷ cương và thể chế hóa bằng pháp luật, được pháp luật đảm bảo

Thông qua 2 hình thức dân chủ:

 Dân chủ trực tiếp: nhân dân thông qua hành động trực tiếp của mình làm chủ nhà nước và xã hội, đúng theeo chủ trương “dân biết, dân làm, dân bàn, dân kiểm tra”

 Dân chủ gián tiếp: là hình thức dân chủ đại diện được thực hiện do nhân dân

ủy quyền, giao quyền lực của mình cho tổ chức mà nhân dân trực tiếp bầu ra (Quốc hội)

d Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam

Chủ trương của Đảng ta: “xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam của dân,

do dân, vì dân”: Nhà nước quản lý xã hội bằng pháp luật, mọi cơ quan, tổ chức, cá nhân có nghĩa vụ chấp hành Hiến pháp và pháp luật

Đặc điểm:

 Xây dựng nhà nước do nhân dân lao động làm chủ, nhà nước của dân, do dân, vì dân

 Nhà nước được tổ chức và hoạt động dựa trên cơ sở Hiến pháp

 Quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, cơ chế phù hợp giữa các cơ quan: lập pháp, hành pháp, tư pháp

 Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam phải do Đảng Cộng sản Việt nam Lãnh đạo

 Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam tôn trọng con người, coi con người

là chủ thể, trung tâm của sự phát triển

 Tổ chức và hoạt động bộ máy nhà nước theo nguyên tắc tập trung dân chủ,

có sự phân công, phối hợp, kiểm soát nhưng đảm bảo quyền lực thống nhất của Trung Ương

VII Chương 6:

1 Dân tộc

Dân tộc được hiểu theo hai nghĩa cơ bản:

Thứ nhất: Dân tộc (nation) hay quốc gia dân tộc là cộng đồng chính trị

- xã hội có những đặc trưng cơ bản sau đây:

- Có chung phương thức sinh hoạt kinh tế

- Có lãnh thổ chung ổn định không bị chia cắt, là địa bàn sinh tồn và phát tri của cộng đồng dân tộc

- Có sự quản lý của một nhà nước, nhà nước - dân tộc độc lập

- Có ngôn ngữ chung của quốc gia làm công cụ giao tiếp trong xã hội

và trong cộng đồng (bao gồm cả ngôn ngữ nói và ngôn ngữ viết) 115

- Có nét tâm lý biểu hiện qua nền văn hóa dân tộc và tạo nên bản sắc riêng của nền văn hóa dân tộc

Thứ hai: Dân tộc – tộc người (ethnies) Ví dụ dân tộc Tày, Thái, E Đê ở Việt Nam hiện nay Theo nghĩa này, dân tộc là cộng đồng người được hình thành lâu dài trong lịch sử và có ba đặc trưng cơ bản sau:

- Cộng đồng về ngôn ngữ (bao gồm ngôn ngữ nói, ngôn ngữ viết, hoặc chỉ riêng ngôn ngữ nói) Đây là tiêu chí cơ bản để phân biệt các tộc người khác nhau và là vấn đề luôn được các dân tộc coi trọng giữ gìn

- Cộng đồng về văn hóa Văn hóa bao gồm văn hóa vật thể và phi vật thể ở môi tộc người phản ánh truyền thống, lối sống, phong tục, tập quán, tín ngưỡng, tôn giáo của tộc người đó Lịch sử phát triển của các tộc người gắn liền với truyền thống văn hóa của họ

- Ý thức tự giác tộc người Đây là tiêu chí quan trọng nhất để phân định một tộc người và có vị trí quyết định đối với sự tồn tại và phát triển của mỗi tộc người Đặc trưng nổi bật là là các tộc người luôn tự ý thức về nguồn gốc, tộc danh của dân tộc đó còn là ý thức tự khẳng định sự tồn tại

và phát triển của mỗi tộc người dù cho lưu kinh tế, văn hóa

2 Xu hướng khách quan của dân tộc

- Xu hướng thứ nhất, cộng đồng dân cư muốn tách ra để hình thành cộng đồng dân tộc độc lập Nguyên nhân là do sự thức tỉnh, sự trưởng thành về ý thức dân tộc, ý thức về quyền sống của mình, các cộng đồng dân cư đó muốn tách ra để thành lập các dân tộc độc lập

- Xu hướng thứ hai, các dân tộc trong từng quốc gia, thậm chí các dân tộc ở nhiều quốc gia muốn liên hiệp lại với nhau

3 Khái niệm, bản chất tôn giáo

a Khái niệm

- Tôn giáo là một hình thái ý thức xã hội gồm những quan niệm dựa trên cơ sở niềm tin vào các lực lượng siêu nhiên, vô hình, mang tính thiêng liêng, được chấp nhận một cách trực giác và tác động qua lại một cách hư ảo, nhằm lý giải những vấn đề trần thế cũng như ở thế giới bên kia

- Bất cứ tôn giáo nào, với hình thức phát triển đầy đủ của nó cũng bao gồm:

+ Ý thức tôn giáo

+ Hệ thống tổ chức tôn giáo cùng với những hoạt động mang tính chất nghi thức tín ngưỡng của nó

b Bản chất tôn giáo

- Thứ nhất, Tôn giáo là sản phẩm của con người gắn với điều kiện

tự nhiên và lịch sử cụ thể, xác định

+ Con người sáng tạo ra tôn giáo Trong những điều kiện cụ thể là thế giới con người,là nhà nước là xã hội chứ không phải là con người trừu tượng,ẩn nấu đâu đó ngoài thế giới

- Thứ hai, tôn giáo là một hình thái ý thức xã hội

Nó luôn phản ánh tồn tại xã hội Tuy nhiên, sự phản ánh của tôn giáo là sự phản ánh đặc thù, đó là sự phản ánh hư ảo, hoang đường thế giới khách quan

- Thứ ba, tôn giáo có tính hai mặt,vừa là biểu hiện của thế giới đương thời vừa là phản kháng chống lại thế giới đó

+ Biểu hiện ở mặt xã hội, tôn giáo có sự tác động,ảnh hưởng đến đời sống xã hội

Trên cả phương diện tích cực và tiêu cực

+ Mặt tích cực đc thể hiện ở chỗ tôn giáo ngoài sự phản ánh hoàn cảnh xã hội còn là sự phản kháng sự hạn chế của hoàn cảnh đó Theo C.Mác: “Sự nghèo nàn của tôn giáo vừa là biểu hiện của sự nghèo nàn hiện thực, vừa là sự phản kháng chống sự nghèo nàn hiện thực ấy Tôn giáo là tiếng thở dài của chúng sinh bị áp bức, là trái tim của thế giới không có trái tim … tôn giáo là thuốc phiện của nhân dân”