Tài liệu Luận văn tốt nghiệp “Toàn cầu hoá: Cơ hội và thách thức đối với lao động Việt Nam khi thâm nhập thị trường lao động Quốc tế” docx

Tuy nhiên ta cũng nhận ra mặt trái của nó khi một thế giới bao gồm đa dạng các quốc gia dân tộc, với sự phức tạp, muôn màu của các nền kinh tế, chính trị, văn hoá-xã hội đang cũng tham g

KHOA KINH TẾ NGOẠI THƯƠNG

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

ĐỀ TÀI:

Toàn cầu hoá: Cơ hội và thách thức đối với lao động Việt Nam khi thâm nhập thị trường lao động Quốc tế.

Sinh viên thực hiện: Nguyễn Thị Nguyệt Lớp: A2CN8

Giáo viên hướng dẫn: ThS Phạm Thị Mai Khanh

Hà Nội, tháng 5 năm 2003

LỜI MỞ ĐẦU

Thế giới đang chuyển từ đối đầu sang đối thoại, hoà bình, hợp tác, phát triển Quốc tế hoá, toàn cầu hoá đang trở thành xu hướng tất yếu của thời đại Các quốc gia dân tộc qua đó có thể giải quyết những vấn đề chung để cùng phát triển Tuy nhiên ta cũng nhận ra mặt trái của nó khi một thế giới bao gồm đa dạng các quốc gia dân tộc, với sự phức tạp, muôn màu của các nền kinh tế, chính trị, văn hoá-xã hội đang cũng tham gia vào quá trình này.

Trước xu hướng chung của thế giới, quá trình toàn cầu hoá đã mang lại nhiều cơ hội cho tăng trưởng kinh tế và phát triển xã hội ở nước ta, là một trong những nhân tố để cơ cấu lại và hiện đại hoá nền kinh tế phát triển nguồn nhân lực, làm tăng năng suất lao động và cải thiện thu nhập của người lao động Về cơ bản nước ta có nền chính trị-xã hội ổn định, được coi là một trong những nơi an toàn cho đầu tư, hợp tác và giao lưu quốc tế Tăng trưởng kinh tế đã cải thiện được tình trạng thu nhập bình quân đầu người quá thấp trước chuyển đổi kinh tế GDP bình quân đầu người đã tăng từ 222USD năm 1991 lên 410USD năm 2000 Và thực tiễn cho thấy,

xu thế toàn cầu hoá không những tác động đến toàn bộ nền kinh tế, mà còn tác động lớn đến các vấn đề về lao động Các nhân tố của toàn cầu hoá đã tác động đến mở rộng việc làm, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, phát triển thị trường thị trường lao động, tăng thu nhập của người lao động trong nhiều khu vực, ngành nghề Năng suất lao động trong nhiều khu vực, ngành đã đạt mức cao hơn nhiều so với thời kỳ trước đổi mới

Tuy nhiên, toàn cầu hoá cũng đặt ra những thách thức đối với vấn đề lao động, việc làm và phát triển nguồn nhân lực nước ta Lực lượng lao động qua đào tạo chiếm tỷ lệ còn thấp, chất lượng đào tạo còn bất cập chưa đáp ứng yêu cầu của thị trường lao động, đặc biệt là cho các ngành, lĩnh vực công nghệ cao, các khu công nghiệp tập trung, khu chế xuất, các loại hình dịch vụ hiện đại; tỷ lệ thất nghiệp còn cao; thu nhập của người lao động

còn thấp Lao động Việt Nam còn phải khắc phục những bất cập theo chuẩn mực lao động của khu vực và quốc tế để có đủ điều kiện tham gia hội nhập Bên cạnh đó, quá trình hội nhập cũng đặt ra nhiều vấn đề xã hội của lao động Vì thế quá trình hội nhập kinh tế đòi hỏi nước ta phải vượt qua những yếu kém rất cơ bản, yêu cầu đất nước phải tích cực và chủ động nhiều hơn

Xuất phát từ tình hình thực tế trên, em đã chọn đề tài “Toàn cầu hoá: Cơ

hội và thách thức đối với lao động Việt Nam khi thâm nhập thị trường lao động Quốc tế”.

Phương pháp nghiên cứu:

Khoá luận chủ yếu sử dụng phương pháp duy vật biện chứng, duy vật lịch

sử, kết hợp với các phương pháp phân tích, thống kê so sánh, đối chiếu tổng hợp,… để làm sáng tỏ các vấn đề cần nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu:

Khoá luận chỉ tập trung nghiên cứu một số lĩnh vực đó là những thuận lợi

và khó khăn mà với lao động Việt Nam gặp phải trong tiến trình toàn cầu hóa Sự khảo cứu của khoá luận được tập trung vào khoảng thời gian từ

1993 đến nay và dự báo triển vọng đến năm 2010

Kết cấu của khoá luận:

Ngoài phần mở đầu và kết luận, nội dung được chia thành 3 chương:

Chương I: Khái quát về tác động của toàn cầu hoá đến lao động Việt Nam Chương II: Thực trạng lao động Việt Nam dưới tác động của toàn cầu hoá Chương III: Giải pháp cho vấn đề lao động Việt Nam dưới tác động của toàn cầu hoá

Cuối cùng, em xin bầy tỏ lòng biết ơn chân thành tới Th.S Phạm Thị Mai Khanh người đã nhiệt tình hướng dẫn em viết khoá luận tốt nghiệp này,

em cũng xin gửi lời cám ơn trân trọng nhất tới các thầy cô trong khoa kinh

tế ngoại thương và các thầy cô thuộc trường Đại học ngoại thương đã tạo điều kiện tốt nhất cho em hoàn thành khoá luận tốt nghiệp này

MỤC LỤC

LỜI NÓI ĐẦU

CHƯƠNG I: KHÁI QUÁT VỀ TÁC ĐỘNG CỦA TOÀN CẤU HOÁ ĐỐI VỚI LAO ĐỘNG VIỆT NAM

I Khái quát chung về tác động của toàn cầu hoá

I.1 Khái niệm về toàn cấu hoá

I.2 Nhận xét chung về tác động của toàn cầu hoá đến thị trường lao động thế giới nói chung và Việt Nam nói riêng

II Tổng quan về tác động của toàn cầu hoá đối với một số vấn đề lớn trên

thị trường lao động Việt Nam

II.1 Tác động của toàn cầu hoá đối với vấn đề việc làm

II.2 Tác động của toàn cấu hoá đối với vấn đềnguồn nhân lực

II.3 Tác động của toàn cầu hoá đối với vấn đề quan hệ lao động

II.4 Tác động của toàn cấu hoá đối với vấn đề điều kiện lao động

II.5 Tác động của toàn cầu hoá đối với vấn đề xã hội của lao động

CHƯƠNG II: THỰC TRẠNG LAO ĐỘNG VN DƯỚI TÁC ĐỘNG CỦA TOÀN CẦU HOÁ

I Thực trạng về vấn đề việc làm đối với lao động Việt Nan trong bối

cảnh Toàn Cầu hoá

I.1 FDI và vấn đề tạo ra việc làm cho người lao động

I.2 Tham gia các định chế thương mại khu vực, toàn cầu và ảnh hưởng tới

việc làm: Tham gia AFTA, APEC và các hiệp định thươngmại khác

I.3 Di chuyển lao động trên thị trường lao động trong nước và quốc tế

I.3.1 Di chuyển lao động trên thị trường trong nước

I.3.2 Di chuyển lao động trên thị trường quốc tế

I.4 Biến động lao động và thất nghiệp dưới tác động của toàn cầu hoá

I.4.1 Biến động lao động trong khu vực d.nghiệp dưới tác động của

TCH

I.4.2 Vấn đề thất nghiệp dưới tác động của toàn cầu hoá

II Thực trạng về vấn đề phát triển nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu

toàn cầu hóa

II.1 Xuất khẩu hàng hoá nhằm thúc đẩy đổi mới chất lượng nguồn nhân lực II.2 Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực cho phù hợp với quá trình chuyển

giao công nghệ

II.3 Vai trò của doanh nghiệp trong đào tạo, bồi dưỡng nhân lực

II.4 Đẩy mạnh xuất khẩu lao động, nâng cao khả năng cạnh tranh của lao động nước ta

II.5 Những bất cập trong việc phát triển nguồn nhân lực Việt Nam đáp ứng yêu cầu Toàn cầu hoá

III Thực trạng toàn cầu hoá kinh tế tác động đến vấn đề quan hệ lao

động

IV Thực trạng về toàn cầu hoá kinh tế tác động đến điều kiện lao động

V Thực trạng về toàn cầu hoá kinh tế tác động đến xã hội của lao động

V.1 Toàn cầu hoá kinh tế tác động đến phân hoá lao động

V.2 Toàn cầu hoá kinh tế tác động đến Bảo Hiểm Xã Hội

CHƯƠNG III: GIẢI PHÁP CHO VẤN ĐỀ LAO ĐỘNG VIỆT NAM DƯỚI TÁC

ĐỘNG CỦA TOÀN CẦU HOÁ

I Giải pháp về việc làm và chống thất nghiệp

I.1 Ổn định nền kinh tế vĩ mô và đào tạo bầu không khí đầu tư lành mạnh trong toàn xã hội

I.2 Lựa chọn công nghệ ngoại nhập thích hợp

I.3 Hoàn thiện các chính sách đầu tư trực tiếp nước ngoài

I.4 Phát triển thị trường chứng khoán thu hút đầu tư trực tiếp của nước ngoài

I.5 Phát triển hệ thống xúc tiến thương mại để phát triển xuất khẩu I.6 Xây dựng và hoàn thiện các chính sách đối phó với những khả năng tác động mạnh mẽ của việc thực hiện các quá trình tự do hoá thương mại

II Giải pháp về phát triển nguồn nhân lực

II.1 Đào tạo nhân lực cho khu FDI

II.2 Đào tạo nhân lực cho phát triển các lĩnh vực công nghệ cao

II.3 Đào tạo nguồn nhân lực cho chuyển dịch cơ cấu kinh tế và cải cách lao động ở nông thôn

II.4 Đào tạo nhân lực cho xuất khẩu lao động

II.5 Hoàn thiện các chính sách thúc đẩy phát triển nguồn nhân lực III Giải pháp về chính sách lao động và giải quyết các vấn đề xã hội của

LĐ

III.1 Hoàn thiện chính sách lao động

III.2 Chính sách giải quyết các vấn đề xã hội của lao động

IV Giải pháp về toàn cầu hoá đối với môi trường kinh doanh

IV.1 Nâng cao tính năng động và hiệu quả kinh doanh của nền kinh

CHƯƠNG I: TÁC ĐỘNG CỦA TOÀN CẦU HOÁ ĐỐI VỚI LAO ĐỘNG VIỆT NAM

I KHÁI QUÁT CHUNG VỀ TÁC ĐỘNG CỦA TOÀN CẦU HOÁ

I.1 Khái niệm về toàn cầu hoá

Sự sụp đổ của hệ thống xã hội chủ nghĩa vào cuối những năm 80 và đầu thập kỷ 90 đã làm biến đổi trật tự hệ thống thế giới Cũng trong thời điểm chuyển đổi ấy, khái niệm “toàn cầu hoá” bắt đầu hình thành và được sử dụng một cách phổ biến Những quan hệ, liên kết vượt lên trên quốc gia, đôi khi người ta cách điệu thành “siêu quốc gia”, ấy được gọi là quá trình quốc tế hoá Đa số bắt nguồn từ cơ sở kinh tế, nhưng cũng có những quan

hệ được dựng lên bởi những tham vọng, lý tưởng chính trị không có nguồn gốc từ những cơ sở kinh tế – xã hội hiện thực Những quốc gia dân tộc đã thực sự trưởng thành đến lúc tham dự một cách có ý thức vào một quá trình mới, hình thành hệ thống thế giới Nó mở đường cho sự hình thành một hệ thống toàn thế giới Về mặt khái niệm, đó là lúc khái niệm “quốc tế hoá” được thay thế bởi khái niệm “toàn cầu hoá”

Toàn cầu hoá là quá trình hình thành một chính thể thống nhất toàn thế giới Đó là sự ảnh hưởng, tác động, xâm nhập lẫn nhau xuyên biên giới trong các lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội, trước hết và chủ yếu là trên lĩnh vực kinh tế, và vận hành trong một trật tự hệ thống toàn cầu

Toàn cầu hoá có thể được xem xét như một quá trình lịch sử tự nhiên Roland Robertson là người đi đầu trong quan niệm này Ông gọi nó là quá trình hội tụ thế giới trên phạm vi rộng, phân biệt với các quá trình trên

phạm vi nhỏ hơn diễn ra trong quốc gia hay địa phương Hàm ý của R.Robertson là lịch sử toàn thế giới đi theo một tiến trình hợp nhất, thông qua việc hình thành nên những thực thể xã hội lớn dần – mà lớn nhất là thực thể toàn cầu – và ngay trong quá trình hình thành các thực thể trung gian đã hàm chứa quá trình toàn cầu hoá, dưới dạng manh nha Ông cho rằng, tiến trình toàn cầu hoá bắt đầu ở Châu Âu đầu thế kỷ XV Nó được

mở rộng ra ngoài phạm vi Châu Âu từ giữa thế kỷ XVIII Robertson phân quá trình này thành hai giai đoạn: từ 1750 đến 1870 là giai đoạn “toàn cầu hoá phôi thai”, còn từ 1870 đến những năm 1920 như là giai đoạn thiết yếu của sự “cất cánh” đưa đến sự thiết lập một xã hội toàn cầu Hai giai đoạn này được xác định với một hỗn hợp của những sự phát triển chính trị, kinh tế, văn hoá và công nghệ Từ cách tiếp cận xã hội học tôn giáo, Robertson vẫn có được một cái nhìn khá biện chứng về quá trình toàn cầu hoá Ông không coi nó là quá trình đồng nhất toàn cầu, mà là sự thâm nhập lẫn nhau giữa cái toàn cầu (the global) và cái địa phương (the local) Trong kinh doanh, nó thể hiện bằng sự hợp tác toàn cầu đáp ứng nhu cầu sản phẩm và thị trường của địa phương theo từng hoàn cảnh cụ thể, tương thích với sự thay đổi trong nhu cầu tiêu dùng Từ đó, Robertson đưa ra khái niệm “glocalization” hay “local globalization” (toàn cầu hoá có tính địa phương

Tóm lại, toàn cầu hoá kinh tế bao hàm sự lưu chuyển ngày càng tự do hơn

và nhiều hơn hàng hoá, vốn, công nghệ và lao động vượt ra khỏi biên giới quốc gia Đó chính là phương thức để giải quyết mâu thuẫn nảy sinh trong quá trình phát triển của sức sản xuất, một quá trình làm cân đối cung cầu đối với những yếu tố đầu vào và đầu ra của sản xuất, bao gồm vốn, công nghệ, quản lý, nhân công và hàng hoá nhằm tối ưu hoá việc phân bố và sử dụng những yếu tố này trên phạm vi toàn cầu

Như vậy, toàn cầu hoá là một quá trình khách quan của xã hội loài người,

cả thế giới chỉ có một quá trình toàn cầu hoá duy nhất đang trải qua các giai đoạn phát triển khác nhau, mỗi nước - đặt biệt là các nước đang phát triển – không thể có sự lựa chọn: tẩy chay toàn cầu hoá này hay chỉ tham gia vào toàn cầu hoá kia, hoặc chờ đợi làn sóng toàn cầu hoá mới nào đó

có lợi cho mình Việt Nam cũng không là trường hợp ngoại lệ Tổng thư

ký Liên hợp quốc Kofi Anan đã nói “ Những người thua cuộc thực sự

trong một thế giới còn rất nhiều bất bình đẳng ngày nay không phải là những người đã phải đối mặt quá nhiều với toàn cầu hoá mà là những người bị gạt ra lề của quá trình ấy” Thủ tướng Phan Văn Khải cũng

không chỉ rõ: “Chúng ta cần cùng nhau tìm ra các biện pháp nhằm tối đa hoá các mặt tích cực và tối thiểu hoá các mặt tiêu cực của quá trình toàn cầu hoá, đặc biệt là ngăn chặn sự phát triển của đói nghèo tại các nước đang phát triển vì các nước này tham gia vào quá trình toàn cầu hoá là nhằm đạt được một sự phát triển ổn định và bền vững”

I.2 Nhận xét chung về tác động của toàn cầu hoá đến thị trường lao

động thế giới nói chung và Việt Nam nói riêng

Trong xu thế toàn cầu hoá, do sự phát triển mạnh mẽ của khoa học kỹ thuật và sự bành trướng của các công ty xuyên quốc gia, nhất là tác động vào các nước đang phát triển, hai xu thế tưởng chừng như trái ngược nhau đang diễn ra đồng thời , đó là vừa thúc đẩy sự di chuyển lao động, vừa hạn

chế dòng di chuyển này Một mặt, nhu cầu của thị trường lao động ở nhiều

nước phát triển và các nước khan hiếm lao động đã tạo ra một dòng chảy lao động tới những nước này từ những nước đang phát triển và dư thừa lao

động Mặt khác, sự bành trướng của các công ty xuyên quốc gia thông qua

FDI vào các nước đang phát triển đã trở thành yếu tố có tác dụng giữ lao động tại chỗ, hạn chế dòng di chuyển lao động quốc tế, nhưng lại thúc đẩy dòng di chuyển lao động trong nước từ nông thôn ra thành thị, từ những khu vực kém phát triển tới những địa phương phát triển hơn và tới những ngành nghề có nhiều cơ hội việc làm và thu nhập cao hơn

Xét theo nghĩa rộng đây chính là những hình thức khác nhau của thị trường lao động quốc tế vì lực lượng lao động làm việc trong các công ty được quản lý tập trung theo những tiêu chuẩn nhất định, buộc người lao động phải học hỏi nâng cao trình độ để đáp ứng yêu cầu công việc giống nhau trong các chi nhánh của công ty tại các quốc gia khác nhau Lao động tại các quốc gia đang phát triển được thu hút vào các chi nhánh công

ty xuyên quốc gia Như vậy, thực chất vẫn có sự dịch chuyển lao động nhưng không vượt qua biên giới quốc gia Một hình thức phân công lao động quốc tế và dịch chuyển lao động vô hình nữa là trong thời đại tin học

và Internet này nay, một người vẫn ngồi ở quốc gia mình mà vẫn có thể làm việc cho một công ty ở quốc gia khác thông qua mạng Internet Như vậy, cho dù không có sự di chuyển lao động, trên thực tế lao động vẫn được quốc tế hoá, có sự phân công và ràng buộc lẫn nhau Đây là những điểm mới của thị trường lao động quốc tế trong bối cảnh toàn cầu hoá hiện nay

Toàn cầu hoá, cùng với những nỗ lực cải cách đi liền với nó, đã làm tăng

áp lực cạnh tranh trên các thị trường sản phẩm Áp lực cạnh tranh gia tăng đến lượt mình sẽ làm giảm bớt mức độ định đoạt tiền lương và phân biệt đối xử với lao động nữ của những người sử dụng lao động

Không chỉ có vậy, nhờ có thương mại hàng hoá và dịch vụ, nhờ sự chu chuyển về vốn và các luồng di chuyển trên thị trường, thu nhập từ lao động trong xu hướng dài hạn ở các nước đang phát triển ngày một tăng Tác động tích cực của toàn cầu hoá đến tiền lương trước hết được chỉ ra trong mối liên hệ chặt chẽ giữa tiền lương và năng suất ở trong một quốc

gia Nhìn chung các nhà kinh tế thừa nhận: Năng suất lao động tăng

nhanh hơn ở những nền kinh tế mở hơn, trong khi đến 90% sự khác biệt về

tiền lương được giải thích bởi sự khác biệt về năng suất lao động

Với chừng mực nhất định, sự di chuyển các luồng vốn quốc tế có thể làm cho khủng hoảng tài chính dễ xảy ra hơn, những mất mát về thu nhập do toàn cầu hoá gây nên có thể lớn hơn rất nhiều so với những gì mà thương mại quốc tế mang lại Khủng hoàng tài chính nổ ra làm giảm mức thu nhập từ lao động là do các luồng vốn đã ngày càng tự do di chuyển , trong khi lao động thì không như vậy Do vậy, đồng thời với việc “làm thông thoáng” thị trường lao động, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực cần quản

lý kinh tế vĩ mô tốt và thực thi những chính sách tài chính có hiệu quả

Trong khi tác động ngắn hạn của tự do hoá thương mại đến tiền lương có thể là tiêu cực, thì tích cực ngắn hạn của đầu tư trực tiếp nước ngoài lại là tích cực Do vậy, mở cửa nền kinh tế, tự do di chuyển lao động mà không thu hút được vốn đầu tư nước ngoài sẽ dẫn đến những mất mát lớn về tiền lương và thu nhập từ lao động

Tại Việt Nam cũng đang diễn ra những xu hướng tiền lương và dòng di chuyển lao động khác nhau Những cơ hội việc làm được tạo ra bởi dòng FDI, nhất là ở những khu công nghiệp và khu chế xuất và sự trả công hấp dẫn hơn đã tạo nên dòng di chuyển lao động từ vùng nông thôn ra thành

thị, từ khu vực nông nghiệp chuyển đến khu công nghiệp, từ nơi có thu nhập thấp hơn đến khu có thu nhập cao hơn Ngoài ra, dòng di chuyển lao động ra nước ngoài làm việc cũng tuân theo quy luật trên, tức là tới những nơi có cơ hội việc làm nhiều hơn và trả công cao hơn Xét về khía cạnh kinh tế, đây là những sự dịch chuyển lao động tuân theo quy luật thị trường, làm cho nguồn lực lao động được sử dụng hợp lý hơn, hiệu quả hơn Tuy nhiên, sự di chuyển lao động theo quy luật thị trường nhiều khi lại không phù hợp với kế hoạch phát triển kinh tế-xã hội Thể hiện rõ nhất

là sự bất hợp lý trong việc tập trung quá nhiều lao động có trình độ đại học

ở các đô thị, trong khi loại hình lao động này lại đang rất thiếu ở những vùng kinh tế khó khăn Ngoài ra, khác với sự di chuyển của vốn và hàng hoá, di chuyển lao động là sự di chuyển con người nên bao giờ cũng phát sinh nhiều vấn đề đòi hỏi có sự can thiệp và trợ giúp hiệu quả và kịp thời của của Nhà nước Đây là những thách thức lớn xét từ góc độ quản lý lao động

Toàn cầu hoá đang đặt ra những yêu cầu và điều kiện cho việc điều chỉnh

cơ cấu lao động xã hội sao cho có hiệu quả nhất đối với nền kinh tế Toàn

cầu hoá mở ra khả năng cho các quốc gia phát triển chậm hơn nhanh chóng tham gia vào hệ thống phân công lao động quốc tế, từ đó hình thành một cơ cấu kinh tế – xã hội có hiệu quả hơn, đẩy nhanh, rút ngắn tiến trình hiện đại hoá Xu hướng phân công lao động quốc tế đang chuyển từ phân công theo chiều dọc sang phân công lao động theo chiều ngang , với nội dung của nó là phân công theo bộ phận cấu thành sản phẩm Các cơ sở sản xuất ở khắp các nơi trên thế giới tham gia vào sản xuất các bộ phận, chi tiết, linh kiện theo một quy chuẩn rồi ráp nối với nhau thành sản phẩm hoàn chỉnh Về lâu dài, với hình thức phân công này, Việt Nam có thể tham gia vào công đoạn nào đó của quá trình phân công lao động quốc tế

cơ cấu lao động và cơ cấu kinh tế Chiến lược phát triển nguồn nhân lực không thể cách ly, mà luôn phải gắn chặt với chiến lược phát triển kinh tế – xã hội, vừa có tác dụng phục vụ, vừa có tác dụng thúc đẩy chiến lược phát triển kinh tế – xã hội Đây cũng là một trong những nhiệm vụ quan trọng của Nhà nước trong lĩnh vực quản lý và phát triển nguồn nhân lực

trong tiến trình toàn cầu hoá

Mặc dù toàn cầu hoá đặt ra nhiều vấn đề nghiêm trọng, với nguy cơ về sự không ổn định và gạt ra bên lề một số nước, kinh nghiệm hiện tại cho thấy toàn cầu hoá mở ra những triển vọng mới cho hội nhập của các nước đang phát triển vào nền kinh tế thế giới

Những cơ hội

Toàn cầu hoá đang mở ra những cơ hội chưa từng có cho các nước trên thế giới Nhờ những tiến bộ của công nghệ thông tin và viễn thông mà chi phí giao dịch giảm đi rất nhiều, khoảng cách về không gian và thời gian giữa

các quốc gia được thu hẹp, tốc độ và điều kiện tiếp cận với tri thức mới được tăng lên Toàn cầu hoá làm tăng thêm tính tự chủ của các tác nhân tham gia quá trình này vì làm tăng cơ hội lựa chọn của họ,

Toàn cầu hoá có lợi cho việc thúc đẩy các nhân tố kinh tế như tiền tệ, kỹ thuật, tri thức, phân bổ hợp lý hoá các nguồn lực, mở rộng hoạt động thương mại, nâng cao hiệu quả kinh tế, gắn chặt mối liên kết kinh tế , kỹ thuật giữa các nước và khu vực Thị trường thế giới đã trở thành một nguồn công nghệ và vốn vô cùng lớn lao mà các nước đều có cơ hội để khai thác Tri thức của loài người và thông tin toàn cầu được phổ biến rộng rãi mà mọi người đều có cơ hội tiếp cận

Đối với nước ta, toàn cầu hoá tạo cơ hội thu hút các nguồn vốn đầu tư nước ngoài, tiếp thu các công nghệ mới để thúc đẩy phát triển kinh tế Toàn cầu hoá thúc đẩy phát triển thương mại và tạo điều kiện cho nước ta tham gia sâu rộng hơn vào phân công lao động quốc tế nhằm phát huy tốt hơn lợi thế cạnh tranh của nền kinh tế Như vậy, với những điều kiện phù hợp, toàn cầu hoá có thể đóng góp đáng kể vào tăng trưởng kinh tế, xoá đói giảm nghèo và mở ra con đường phát triển lâu dài bền vững tiến kịp các nước đi trước

Những thách thức

Tuy nhiên cũng cần phải nhấn mạnh rằng, cơ hội, xét về ý nghĩa thực tiễn chỉ là tiềm năng Bản thân các cơ hội không mang lại các giá trị cụ thể Các cơ hội có thể trở thành hiện thực khi và chỉ khi các điều kiện cần thiết

để thực hiện đã được hội đủ

Tham gia vào quá trình toàn cầu hoá cũng có nghĩa là nước ta cần phải tuân thủ hàng loạt các yêu cầu để hôị nhập, từ các luật lệ về bản quyền đến các tiêu chuẩn về ngân hàng Trong khi đó , rất nhiều chuẩn mực, quy tắc quốc tế được soạn thảo trong tình hình các nước phát triển giữ vai trò chính Như vậy, đối với các nước có trình độ phát triển thấp như nước ta, rủi ro trong vận hành kinh tế sẽ gia tăng

Toàn cầu hoá kinh tế đưa đến nhiều cơ hội lập nghiệp, nhiều cơ hội việc làm, nhưng kèm theo là đổi mới kỹ thuật nhanh hơn , vòng quay tuổi thọ ngắn hơn, vốn lưu thông linh hoạt hơn, sự cạnh tranh nhân lực sâu sắc hơn

và tính rủi ro trong việc làm cũng cao hơn

Những thách thức lớn nhất đối với nước ta hiện nay và trong tương lai là làm thế nào để vượt qua được những yếu kém của nền kinh tế và sự tụt hậu của nguồn nhân lực như:

Khả năng cạnh tranh của nền kinh tế nói chung và của từng loại hàng hoá, dịch vụ nói riêng còn thấp hơn nhiều so với các nước trong khu vực và trên thế giới và về chất lượng, giá cả, mẫu mã ;

Cơ sở hạ tầng (đướng sá, bến cảng, giao thông, thông tin liên lạc, điện nước ) kém phát triển chưa đáp ứng được yêu cầu phát triển kinh tế;

Trình độ công nghệ của các ngành kinh tế rất lạc hậu (đi sau các nước trong khu vực từ 3-5 thế hệ) Việc ứng dụng công nghệ thông tin vào quản lý và kinh doanh còn ở mức rất thấp;

Các thể chế kinh tế thị trường chưa được thiết lập và phát triển đồng bộ;

Chất lượng nguồn nhân lực còn bất cập Ngoài trình độ chuyên môn nghiệp vụ, những phẩm chất khác như ý thức chấp hành kỷ luật lao động và kỷ luật công nghệ, khả năng ngoại ngữ, tình trạng sức khoẻ cũng đáng lo ngại;

Cơ sở vật chất của hệ thống đào tạo, dạy nghề nước ta lạc hậu so với trình độ chung của nhiều nước trong khu vực và trên thế giới Trong khi khả năng đầu tư cho đào tạo, dạy nghề còn ở mức rất thấp so với các nước trong khu vực

Xu hướng thương mại hoá giáo dục, đào tạo cản trở yêu cầu tăng cường giáo dục và đào tạo cho người lao động tại các vùng chậm phát triển và cho người nghèo

II Tổng quan tác động của toàn cầu hoá đối với một số vấn đề lớn trên thị trường lao động việt nam

Đối với Việt Nam trong gần hai thập kỷ qua, nhiều thay đổi đã và đang

diễn ra dưới những tác động kép Thứ nhất, đó là những thay đổi do quá trình đổi mới mà Đảng và nhân dân ta chủ động khởi xướng và thực hiện mang lại Thứ hai là tác động của xu hướng toàn cầu hoá Đường lối đổi

mới của Việt nam được thực hiện trong bối cảnh trên thế giới đang diễn ra

xu hướng toàn cầu hoá và yếu tố toàn cầu hoá được tính đến trong quá

trình triển khai đường lối đổi mới Bởi vậy, chúng ta cần đánh giá, dự báo

đúng những thay đổi đã và có thể diễn ra dưới những tác động của những

yếu tố nội tại trong đường lối đổi mới và những tác động từ bên ngoài của

xu hướng toàn cầu hoá Nói cách khác, chúng ta cần đánh giá đúng mức

độ và phạm vi tác động của toàn cầu hoá đổi với những thay đổi của Việt Nam để có những đối sách thích hợp

Trong lĩnh vực lao động – việc làm và các vấn đề xã hội, có thể khái quát một số tác động của toàn cầu hoá như sau:

II.1 Tác động của toàn cấu hoá đối với vấn đề việc làm

Về tổng thể trên phạm vi toàn cầu, quá trình toàn cầu hoá làm tăng lưu lượng giao dịch trên cả 3 thị trường là thị trường hàng hoá-dịch vụ, thị trường tài chính và thị trường lao động Đối với thị trường lao động thế giới, tổng cầu về lao động, tức số việc làm mới được tạo ra nhiều hơn, nhưng đi kèm theo đó sẽ là sự dư thừa lao động cục bộ, tức thất nghiệp do

sự cạnh tranh và sự phân bổ lại các nguồn lực dưới tác động điều chỉnh của thị trường toàn cầu Như vậy, sự gia tăng của tổng cầu về lao động và suy giảm cục bộ về lao động chính là hai yếu tố mang đến thời cơ và thách thức cho mỗi quốc gia, mỗi doanh nghiệp trong quá trình toàn cầu hoá

Trong khi toàn cầu hoá vừa làm mất đi việc làm vừa tạo ra việc làm mới, hai quá trình này không diễn ra đồng thời Trong giai đoạn tự do hoá thương mại, và nói chung hơn là giai đoạn của cải cách kinh tế, tốc độ mất việc làm có thể cao hơn so với tốc độ tạo việc làm Những nguyên nhân thường được nêu ra là:

- Do phải sắp xếp lại lao động khi dỡ bỏ những rào cản thương mại, đặt biệt là trong những ngành được Nhà nước chính thức bảo hộ dựa vào nguồn lao động rẻ và chất lượng thấp

- Song song với quá trình trên là việc thu hẹp “đặc quyền” và giảm dư thừa lao động trong doanh nghiệp Nhà nước cùng các cơ quan hành chính Quá trình này làm tăng đáng kể tỷ lệ thất nghiệp trong những năm đầu của “mở cửa”

Nhưng hội nhập với thị trường thế giới, đẩy mạnh cạnh tranh, cổ phần hoá doanh nghiệp Nhà nước, bãi bỏ độc quyền trong một số ngành cung cấp dịch vụ công cộng, cải cách thủ tục hành chính, đặc biệt là chính sách mở cửa thu hút vốn đầu tư nước ngoài đã gắn liền với việc tạo ra khối lượng công ăn việc làm lớn, mở rộng thị trường lao động phi nông nghiệp và hướng mạnh vào các ngành xuất khẩu

Việc làm tạo ra dễ thấy là nhờ đầu tư trực tiếp nước ngoài, cụ thể nhất là trong các khu công nghiệp và khu chế xuất Đây chính là những động lực tạo việc làm mạnh mẽ, bởi lẽ khu vực này không chỉ trực tiếp tạo việc làm

mà còn tác động “lan tỏa” tạo cầu lao động mới và thu hút vào các dự án liên qua

Nhìn chung, những đánh giá dài hạn và kinh nghiệm hội nhập cho thấy trong cả quá trình, tốc độ tạo việc làm mới cao hơn nhiều so với tốc độ mất việc làm

Đối với Việt Nam, với tư cách là một nước phát triển, toàn cầu hoá có tác

dụng tích cực trong việc tạo ra việc làm mới trong bốn khu vực: Thứ nhất

là khu vực đầu tư nước ngoài FDI, Thứ hai là các doanh nghiệp sản xuất

và chế biến hàng xuất khẩu, thứ ba là xuất khẩu lao động, và thứ tư là tại

các khu vực khác, toàn cầu hoá đã có ảnh hưởng nhất định tới kích cầu nội địa về hàng hoá-dịch vụ đã có tác dụng tăng cầu lao động, tức tạo thêm việc làm

Theo số liệu thống kê chưa đầy đủ, đầu tư nước ngoài (FDI) tạo thêm số

việc làm bằng 2-3% tổng số việc làm được tạo thêm hàng năm Tính đến năm 2002, tổng số việc làm trực tiếp do khu vực FDI tạo ra là khoảng 420 ngàn chỗ làm việc, chưa kể số việc làm được tạo ra gián tiếp từ FDI

Hàng triệu lao động được thu hút vào những ngành nghề sản xuất hàng

xuất khẩu, trong đó có những ngành có tổng kim ngạch xuất khẩu lớn và

sử dụng nhiều lao động như dệt may, giày dép, nuôi trồng và chế biến thuỷ sản, thủ công mỹ nghệ, trồng các loại cây nông nghiệp và công nghiệp như lúa, cà phê, hạt tiêu, hạt điều, cao su, cây ăn quả

Về xuất khẩu lao động, hiện nay có khoảng 330 ngàn người Việt Nam

đang làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng xuất khẩu lao động Tính trung bình, hàng năm lượng tiền do số người Việt Nam làm việc theo những hợp đồng lao động hợp pháp ở nước ngoài gửi về vượt con số 1,3 tỷ USD Ngoài ra, còn phải kể đến hàng chục ngàn lao động bằng cách này cách khác đã tìm được cách ra nước ngoài làm ăn sinh sống, phần lớn ở các nước Đông Âu và các nước cộng hoà thuộc Liên Xô cũ, và trong thời gian gần đây là sang Trung Quốc và Căm Pu Chia Trong số này có những người làm ăn nghiêm túc, có những đóng góp cho kinh tế của nước sở tại

và tạo thu nhập cho bản thân và gia đình Bên cạnh đó, cũng còn những người có những hoạt động vi phạm pháp luật nước sở tại Việc di chuyển lao động quốc tế mang tính tự phát này cũng phản ánh tác động của xu thế toàn cầu hoá Dòng di chuyển này đang ẩn chứa trong nó cả cơ hội và nguy cơ Một mặt, nó góp phần giải quyết việc làm, tạo cơ hội cho một bộ phận dân cư Mặt khác nó cũng kèm theo nhiều hiện tượng xã hội phức tạp, thậm chí tội phạm

Thu nhập dân cư tăng, giao lưu quốc tế tăng, thông tin trao đổi trong và ngoài nước đã kích thích nhu cầu tiêu dùng trong nước tăng cả về lượng lẫn về chất Đây chính là yếu tố kích thích cầu của thị trường hàng hoá và

dịch vụ trong nước và là tác động gián tiếp của toàn cầu hoá đối với việc

tạo việc làm trong nước Trong hơn hai năm thực hiện Luật doanh nghiệp,

đã có hơn 42 ngàn doanh nghiệp và hơn 300 ngàn hộ kinh doanh mới đăng

ký, thu hút thêm vốn đầu tư tương đương 4 tỷ đô la Mỹ và tạo được khoảng 750 ngàn chỗ làm việc mới

Ngoài tác động tích cực trong việc tạo việc làm mới, toàn cầu hoá cũng buộc các doanh nghiệp của Việt Nam phải không ngừng nâng cao tính cạnh tranh, sử dụng hợp lý và có hiệu quả các nguồn lực, trong đó có nguồn lực lao động Chính sức ép này đang tạo ra những thách thức đối với vấn đề việc làm, nhất là trong khu vực kinh tế quốc doanh Trước hết, cần khảng định chủ trương tổ chức, sắp xếp lại các doanh nghiệp Nhà nước là chủ trương của Đảng và Nhà nước nhằm làm cho khu vực kinh tế Nhà nước làm ăn có hiệu quả hơn, sử dụng hợp lý và kinh tế hơn các nguồn lực của xã hội Quá trình sắp xếp , tổ chức lại doanh nghiệp Nhà nước lại diễn ra trong điều kiện toàn cầu hoá nên nhiều doanh nghiệp chịu sức ép cạnh tranh hoặc trực tiếp hoặc gián tiếp từ thị trường quốc tế Trong thời đại ngày nay, khó có thể tìm thấy một doanh nghiệp nào mà các yếu

tố đầu vào hoặc đầu ra, hoặc các phần cấu thành nên yếu tố đầu vào không chịu ảnh hưởng của giá cả thị trường quốc tế Trong bối cảnh đó, nhiều doanh nghiệp Nhà nước đã bộc lộ yếu kém trong quản lý và sử dụng nguồn lực, trong đó có nguồn lực lao động Để đảm bảo tính hiệu quả và sức cạnh tranh của từng doanh nghiệp và của toàn bộ khu vực kinh tế Nhà nước, một bộ phận lao động đang làm việc trong các doanh nghiệp Nhà nước sẽ thuộc diện dôi dư Bởi vậy, trong những năm tới, xử lý vấn đề lao

động dôi dư từ các doanh nghiệp Nhà nước đang là vấn đề trọng tâm của Việt Nam trong lĩnh vực lao động việc làm

II.2 Tác động của toàn cầu hoá đối với vấn đề nguồn nhân lực

Toàn cầu hoá không chỉ là vấn đề của Quốc gia, khu vực mà là công việc của từng cá nhân và từng doanh nghiệp, họ là chủ thể chính của quá trình toàn cầu hoá đang diễn ra trên thế giới Với cách nhìn này nhiều người còn

nói toàn cầu hoá là một hiện tượng vi mô Bởi lẽ:

Quá trình toàn cầu hoá hiện nay với nền kinh tế tri thức ngày càng phát triển, yếu tố con người được phát huy hơn bao giờ hết so với giai đoạn phát triển trước đây của xã hội loài người

Tính chất toàn cầu hoá trong sản xuất và cạnh tranh của mỗi quốc gia ngày càng đi vào chiều sâu; sự phát triển của nền kinh tế tri thức với động lực là sự tiến triển vũ bão và không ngừng của khoa học kỹ thuật

và công nghệ ngày càng làm sâu sắc thêm đặc điểm trên, qua đó con

người – với tính cách và trình độ từng cá nhân – ngày càng đóng vai

trò trung tâm trong mọi hoạt động, mọi quyết định của quá trình sản

xuất và cạnh tranh

Môi trường để con người phát huy vai trò nói trên của mình là doanh nghiệp Doanh nghiệp là người trực tiếp nhất trong đối chọi hay hợp tác với mọi đối tác trong nền kinh tế toàn cầu hoá- Nhà nước chỉ đứng đằng sau làm hậu thuẫn Đương nhiên đến lượt mình, bản thân sự phát triển của mỗi doanh nghiệp lại cũng do yếu tố con người quyết định Lao động giản đơn ngày càng giảm ý nghĩa trong sản xuất và cạnh tranh

mang tính toàn cầu, trái lại năng lực và tư chất con người quyết định biến

những cơ hội do môi trường mới mang lại thành những hoạt động sản xuất thiết thực, mở đường “tiến kịp” các nước đi trước

Toàn cầu hoá càng phát triển, các thị trường càng được mở rộng, thương mại càng tự do thì sức ép về tính cạnh tranh càng cao đối với mỗi nền kinh

tế, mỗi doanh nghiệp, thậm chí mỗi cá nhân Trước đây, giá nhân công rẻ

là lợi thế của các nước đang phát triển, trong đó có Việt Nam, để thu hút vốn đầu tư nước ngoài và xuất khẩu lao động Nhưng ngày nay, lợi thế này đang dần mất đi ý nghĩa Trong bối cảnh khả năng tiếp cận đối với các thiết bị, máy móc, công nghệ hiện đại của các doanh nghiệp là gần như nhau, yếu tố tạo nên sức cạnh tranh của mỗi doanh nghiệp, mỗi nền kinh tế chủ yếu nằm ở yếu tố quản lý và chất lượng nguồn nhân lực Ngoài ra, yếu

tố giá lao động rẻ chỉ có lợi thế tuyệt đối với những ngành kinh tế sử dụng công nghệ cao hoặc những ngành sử dụng nhiều vốn Bởi vậy, việc không ngừng nâng cao tính cạnh tranh của nguồn nhân lực đang trở thành cuộc

chạy đua giữa các doanh nghiệp, giữa các nền kinh tế Có thể nói toàn cầu

hoá đang tạo ra yêu cầu, động lực và điều kiện để phát triển nguồn nhân lực, đào tạo và nâng cao tay nghề chuyên môn kỹ thuật Đây vừa là điều

kiện thuận lợi , vừa là thách thức lớn đối với Việt Nam trong lĩch vực phát triển nguồn nhân lực

Về mặt thuận, toàn cầu hoá đã có một số tác động tích cực đối việc nâng cao chất lượng lao động của Việt Nam

Thứ nhất, toàn cầu hoá kích thích sự phát triển nhanh chóng của Khoa học

– công nghệ đòi hỏi người dân nói chung và lực lượng lao động nói riêng phải không ngừng nâng cao trình độ cho theo kịp sự phát triển của khoa học, công nghệ và yêu cầu của công việc, của cuộc sống Toàn cầu hoá cũng tạo điều kiện cho người lao động nhanh chóng tiếp nhận được thông tin, tri thức mới, góp phần nâng cao dân trí Đây là điều kiện và động lực quan trọng đối với việc nâng cao chất lượng nguồn nhân lực

Thứ hai, đối với số lao động đang làm việc tại các doanh nghiệp có

phương pháp quản lý tiên tiến, sử dụng công nghệ hiện đại ở trong và

ngoài nước, qua quá trình làm việc họ đã học tập, tiếp thu thêm về tay

nghề, năng lực quản lý và tác phong làm việc

Quá trình hội nhập quốc tế cũng đã làm bộc lộ những hạn chế của lực

lượng lao động của Việt Nam Cả nước đang chứng kiến một nghịch lý là trong khi chúng ta thừa lao động trên thị trường lao động thì vẫn thiếu cục

bộ đối với một số ngành nghề đang có nhu cầu tại một số khu chế xuất, khu công nghiệp và đặc biệt là đối với thị trường lao động ngoài nước Sức cạnh tranh chưa cao của lao động nước ta không chỉ thể hiện ở trình

độ chuyên môn, tay nghề chưa cao , thiếu ngoại ngữ, mà còn ở tinh thần chấp hành kỷ luật, hiểu biết pháp luật còn hạn chế, văn hoá ứng sử trong công việc chưa phù hợp với tác phong làm việc hiện đại Tính cạnh tranh chưa cao của lực lượng lao động Việt Nam tiếp tục là những thách thức lớn đối với Việt Nam trong quá trình toàn cầu hoá, đòi hỏi chúng ta phải

có những cố gắng lớn hơn trong chiến lược giáo dục và phát triển nguồn nhân lực cho phù hợp với yêu cầu của thời đại

Dưới tác động của toàn cầu hoá kinh tế cơ chế quan hệ lao động mới được hình thành Trong đó, cơ chế thoả ước lao động tập thể (cộng đồng hiệp ước) và hợp đồng lao động nguyên tắc cơ sở để người lao động và người

sử dụng lao động cam kết thực hiện quan hệ lao động

Thoả ước lao động tập thể và hợp động lao động được sử dụng rộng rãi trong quan hệ lao động tại các nước kinh tế thị trường trên thế giới, là căn

cứ để bảo vệ người lao động và người sử dụng lao động trước pháp luật có

sự tham gia của đại diện Công đoàn, Nghiệp đoàn

Nhà nước thực hiện việc điều chỉnh quan hệ lao động thông qua Bộ luật lao động và các văn bản pháp luật hướng dẫn áp dụng Bộ luật lao động

Cơ chế quan hệ lao động mới bao hàm việc trao quyền tự chủ hoàn toàn cho người sử dụng lao động trong tuyển dụng, sử dụng, trả lương (trả công) và kết thúc hợp đồng đối với người lao động trên cơ sở tuân thủ các quy định pháp luật lao động, bảo vệ các lợi ích của người lao động và của người sử dụng lao động

Dưới tác động của toàn cầu hoá kinh tế với sự phát triển của nhiều loại hình doanh nghiệp, quan hệ lao động có những đặc trưng riêng Đó là quan

hệ lao động trong các doanh nghiệp cổ phần hoá, hợp tác xã kiểu mới, doanh nghiệp FDI Nhà nước đã có một số quy định riêng đối với quan hệ lao động trong các doanh nghiệp loại này; đặc biệt là về tiền lương tối thiểu, cổ phần của các cổ đông, các quyền lợi vật chất khác của người lao động

Phù hợp với quan hệ lao động mới, quyền đình công của người lao động được luật pháp lao động quy định Cơ chế giải quyết tranh chấp lao động mang tính phổ biến của các nước trên thế giới được hình thành (hệ thống hoà giải lao động, toà án lao động )

Chính sách mở cửa, tự do hoá có các nội dung chính là loại bỏ dần các hàng rào nhân tạo cản trở sự giao lưu quốc tế như hạn chế dần sự độc quyền của nhà nước trong sản xuất và kinh doanh xuất nhập khẩu, cho phép nước ngoài đầu tư kinh doanh một cách ít hạn chế nhất, thực hiện cạnh tranh tự do, bình đẳng giữa các thành phần kinh tế, hạ thấp và bãi bỏ hàng rào thuế quan và phi thuế quan đối với hàng hoá xuất nhập khẩu

Hiện nay, ngày càng có nhiều chính phủ chuyển sang chính sách tự do hoá, mở cửa thị trường và loại bỏ những cơ chế điều hành cản trở các hoạt

động sản xuất kinh doanh Chính sách này đã tạo ra một môi trường thông thoáng hơn bao giờ hết cho sự phát triển của các mối quan hệ kinh tế giữa các quốc gia Chính sách tự do hoá đã tạo điều kiện cho việc khai thác các công nghệ mới ở các thị trường có quy mô toàn cầu ở mọi nơi trên thế giới Nhiều nước đã mạnh dạn dựa nhiều hơn vào các thị trường quốc tế nhằm tạo ra những điều kiện thuận lợi cho sự tăng trưởng và phát triển của mình Quá trình tự do hoá hiện đang tập trung vào lĩnh vực đầu tư và thương mại của WTO đang đóng một vai trò chủ đạo trong quá trình này

II.4 Tác động của toàn cầu hoá đối với vấn đề điều kiện lao động

Điều kiện lao động là nhân tố quan trọng và xuyên suốt các thời kỳ phát triển của quá trình toàn cầu hoá Nhưng tiến bộ của khoa học-kỹ thuật và công nghệ bao gồm những phát minh, sáng chế, các biện pháp kỹ thuật tiên tiến, các giống mới, các phương pháp công nghệ hiện đại, các lý thuyết và phương thức quản lý mới trong mọi lĩnh vực được áp dụng vào thực tiễn sản xuất, kinh doanh làm tăng năng suất lao động, tạo ra ngày càng nhiều sản phẩm thặng dư cho xã hội với giá rẻ hơn, tạo ra tiền đề, thúc đẩy sự hình thành và sự phát triển phân công, chuyên môn hoá lao động sản xuất và kinh doanh theo ngành nghề, vùng lãnh thổ, giữa các quốc gia Nhờ đó, sự trao đổi quốc tế về hàng hoá, dịch vụ, vốn, lao động

và tri thức ngày một tăng

Sự phát triển của khoa học – công nghệ, đặc biệt là các cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ nhất và lần thứ hai đã mở đường cho sự hình thành và phát triển nhanh chóng của thị trường thế giới Sự tiến bộ của các phương tiện giao thông và kỹ thuật thông tin làm cho thế giới như bị thu nhỏ lại về không gian và thời gian, thể hiện qua việc các phí tổn, nhất là chi phí vận tải và thông tin ngày càng giảm, những sự cách trở về địa lý dần được khắc phục, các quốc gia, dân tộc trở lên gần gũi hơn với những hình ảnh

và thông tin được truyền hình trực tiếp liên tục về các sự kiện đang xảy ra

ở mọi miền trên trái đất

Trong thế kỷ XIX, sự ra đời của đường sắt đã làm giảm chi phí vận tải khoảng 85-95%; trong khoảng 10-15 năm qua, phí vận tải đường biển đã giảm khoảng 70%, phí vận tải hàng không giảm mỗi năm khoảng 3-4%

Sự phát triển của máy tính cá nhân và thương mại điện tử còn diễn ra với tốc độ nhanh chóng hơn Đặc biệt, năng suất trong nghành công nghệ thông tin suốt ba thập kỷ qua tăng khoảng 5% mỗi năm, nghĩa là cao gấp 5 lần so với tốc độ tăng năng suất chung của tất cả các ngành Hiện nay, dưới tác động của cuộc cách mạng về công nghệ thông tin, một mô hình kinh tế mới đang hình thành – kinh tế tri thức – trong đó tri thức trở thành một lực lượng sản xuất vật chất ngày càng quan trọng, chiếm tỷ trọng ngày càng lớn trong nền kinh tế nói chung và cả trong từng loại hàng hoá và dịch vụ

Như trên cho thấy, đặc trưng của điều kiện lao động trong các doanh nghiệp là: giảm lao động chân tay, tăng lao động trí tuệ, chuyên môn hoá sản xuất cao, tính đơn điệu và cường độ lao động cao, phân công và hợp tác lao động bị chi phối nhiều hơn bởi các mối quan hệ kỹ thuật của sản xuất , một bộ phận máy móc thiết bị ngoại nhập không phù hợp với thông

số tâm sinh lý của người Việt Nam, xuất hiện các nguy cơ mới về an toàn lao động do sử dụng ngày càng nhiều các hoá chất mới, chất phóng xạ

II.5 Tác động của toàn cầu hoá đối với vấn đề xã hội của lao động

Sự giao lưu ngày càng dễ dàng và nhanh chóng giữa các nước trên thế giới hiện nay đã làm cho nhiều vấn đề xã hội vượt qua phạm vi biên giới quốc gia, trở thành những vấn đề mang tính toàn cầu Tuy nhiên không phải tất

cả các vấn đề xã hội mà Việt Nam đang phải đối mặt hiện nay là do tác động của toàn cầu hoá Các vấn đề và đối tượng xã hội của Việt Nam hiện

nguyên nhân chủ yếu là do những rủi ro trong cuộc sống Thứ ba là công

tác xoá đói giảm nghèo, nhằm hỗ trợ những người nghèo, vùng nghèo

thoát khỏi nghèo đói Thứ tư là các vấn đề tệ nạn xã hội Thứ năm là

những vấn đề xã hội nảy sinh trong quá trình cải cách kinh tế và hội nhập quốc tế như thất nghiệp, tăng khoảng cách giàu nghèo, Như vậy có thể thấy trong những vấn đề xã hội hiện nay của Việt Nam, có những vấn đề

có nguyên nhân sâu xa là từ trình độ phát triển kinh tế xã hội và trình độ dân trí của Việt Nam còn thấp, có những vấn đề mà nguyên nhân là hậu quả nặng nề của chiến tranh, có những vấn đề nảy sinh trong quá trình chuyển đổi cơ chế, và có những vấn đề gắn liền với quá trình tự do hoá,

mở cửa hội nhập quốc tế Tóm lại, nguyên nhân của các vấn đề xã hội của nước ta trước hết là từ những vấn đề nội tại, nhưng đang chịu những ảnh hưởng tích cực và tiêu cực ở những mức độ khác nhau trong quá trình Việt Nam mở cửa hội nhập quốc tế trong bối cảnh toàn cầu hoá

Trong tiến trình toàn cầu hoá, các tổ chức quốc tế, các tổ chức phi chính

phủ ngày càng mở rộng hoạt động ra ngoài biên giới quốc gia Về mặt tích

cực, chúng ta đã và đang nhận được những sự giúp đỡ quý báu của cộng

đồng quốc tế trong việc hỗ trợ cho các đối tượng xã hội và trong công tác xoá đói giảm nghèo, phòng chống tệ nạn xã hội Hàng năm các tổ chức phi chính phủ nước ngoài giúp Việt Nam hàng chục triệu đô la Mỹ thông qua các dự án trợ giúp các đối tượng xã hội như người tàn tật, trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn, hỗ trợ y tế, giáo dục ở các vùng nghèo, miền núi, Một số lĩnh vực quốc tế đặc biệt quan tâm trong mấy năm gần đây

là phòng chống HIV/AIDS, chống buôn bán phụ nữ và trẻ em, ngăn ngừa

và xoá bỏ các hình thức bóc lột lao động trẻ em

Về mặt tiêu cực, lợi dụng sự giao lưu quốc tế ngày càng dễ dàng, văn hoá

độc hại, lối sống buông thả, hành vi tiêu cực bằng nhiều con đường đã thâm nhập vào Việt Nam Sự thâm nhập từ bên ngoài này cộng với lối sống thực dụng hơn trong cơ chế thị trường đang gây nên những hiện tượng biến dạng trong nhiều loại hình văn hoá và trong hình vi ứng xử của một bộ phận dân cư trong xã hội Việt Nam Trong những sự thâm nhập qua biên giới, nguy hiểm nhất là sự thâm nhập của các loại ma tuý, văn hoá phẩm đồi truỵ và buôn bán phụ nữ vì mục đích bóc lột tình dục

Những ảnh hưởng về mặt xã hội khác của toàn cầu hoá như làm tăng khoảng cách giàu nghèo, nhiều doanh nghiệp phá sản do ảnh hưởng của việc áp dụng khoa học kỹ thuật và cạnh tranh quốc tế, dẫn tới thất nghiệp cục bộ là những vấn đề không thể tránh khỏi và mang tính lâu dài, nhất là đối với những nước đang trong thời kỳ quá độ như Việt Nam Chúng ta nhận biết vấn đề này để có những chính sách và giải pháp thích hợp nhằm hạn chế những ảnh hưởng tiêu cực của nó

I.1 FDI và vấn đề tạo việc làm

Trên phạm vi toàn cầu, mỗi năm của thập kỷ 70 trong thế kỷ trước có đến

40 triệu việc làm trực tiếp do FDI tạo ra, con số này trong các năm thập kỷ

80 là 65 triệu việc làm và thập kỷ 90 là 70-75 triệu việc làm (ước tính của UNCTAD)

Đối với nước ta, dòng chảy của FDI (chủ yếu là từ các Công ty xuyên quốc gia) là bộ phận vốn đầu tư quan trọng trong tạo việc làm

Vốn FDI hàng năm giai đoạn 1995-2000 trong tổng vốn đầu tư cơ bản của toàn xã hội: năm 1995: 32,33%; 1996: 31,44%; 1997: 31,28%: 1998: 24,97%; 1999: 18,21% và 2000: 18,57%

Tăng tổng vốn FDI có mối quan hệ với tăng số việc làm trực tiếp Số việc làm khu vực FDI có đến cuối năm 1996 là 220 nghìn việc làm, 1997: 250 nghìn, 1998: 270 nghìn, 1999: 296 nghìn; 2000: 327 nghìn; 2001: 380 nghìn

Trong các năm 1996-2000 khu vực FDI hàng năm tạo thêm số việc làm bằng 2-3% tổng số việc làm tạo thêm hàng năm của toàn bộ nền kinh tế Trong tổng số việc làm của nền kinh tế năm 2000, số việc làm trực tiếp trong khu vực FDI chiếm tỷ lệ 0,83%

Số việc làm do khu vực FDI tạo ra chiếm tỷ trọng không lớn nhưng là việc làm có mức đầu tư cao Suất đầu tư bình quân / chỗ làm việc khu vực FDI

là 663,4 triệu đồng, trong khi suất đầu tư/ chỗ làm việc bình quân của toàn

bộ nền kinh tế khoảng 39,3 triệu đồng, công nghiệp quốc doanh 50 triệu đồng, tiểu thủ công nghiệp 10 triệu đồng, nông lâm ngư nghiệp 14 triệu đồng, dịch vụ 27 triệu đồng Mức đầu tư/ chỗ làm cao của khu vực FDI đã góp phần nâng cao trình độ công nghệ và quản lý, năng suất và hiệu quả của việc làm Hệ số co giãn việc làm của khu vực FDI các năm 1995-2000

là 3,09 là mức thấp hơn hệ số co giãn việc làm chung của nền kinh tế

Bảng 1: Lao động chuyên môn kỹ thuật trong khu vực FDI

Đơn vị tính: Nghìn người

Công nhân kỹ thuật 159,3 174,64 194,7 199,8 222,5 Trung học chuyên nghiệp 17,55 19,24 21,45 22.9 25,27 Cao đẳng, đại học trở lên 39,69 43,51 48,51 50,21 54,75

(Tính theo tổng số lao động trực tiếp khu vực FDI và cơ cấu lao động khu

vực FDI qua các cuộc điều tra)

Bảng 2: Việc làm trực tiếp và việc làm gián tiếp

trong 10 doanh nghiệp FDI

Doanh nghiệp

Lĩnh vực Hoạt động

Việc làm trực tiếp

Việc làm gián tiếp

T tiếp Gián tiếp

Số việc làm gián tiếp như: Cung cấp dịch vụ, gia công và đại lý tiêu thụ sản phẩm do khu vực FDI tạo ra cao hơn nhiều so với số việc làm trực tiếp do khu vực này tạo ra Nếu chỉ lấy tỷ lệ việc làm trực tiếp – việc làm gián tiếp thấp nhất như kết quả khảo sát là 1/1,97 thì tổng số việc làm gián tiếp theo phương pháp suy rộng do các dự án FDI tạo ra tính đến năm

2001 đã là 709,2 nghìn việc làm Ngoài ra, khu vực FDI còn tạo nhiều việc làm cho lao động nông thôn liên quan đến sản xuất nguyên vật liệu như: Trồng mía, trồng cây lấy gỗ, nuôi trồng thuỷ sản

Dưới động tác của FDI, các ngành công nghiệp xuất khẩu, ngành sử dụng nhiều lao động đã thu hút được nhiều lao động

Bảng 3: So sánh việc làm bình quân các năm 1998 – 2002 khu vực FDI

và các khu vực khác

Số liệu trên chưa kể khu vực kinh tế tập thể và hộ sản xuất cá thể

(Tính theo kết quả nghiên cứu các ngành công nghiệp xuất khẩu tại Việt Nam và số liệu niên giám thống kê 2002, TCTK)

FDI có tác động khá lớn đối với phát triển việc làm trong các ngành công nghiệp xuất khẩu Bình quân các năm 1998-2002 số việc làm khu vực FDI ngành dệt chiếm tỷ lệ khoảng 23,1%, may mặc 24,5% và sản xuất sản phẩm da (giầy dép ) 47,2% tổng số việc làm của ngành

FDI còn có vai trò quan trọng đối với tăng trưởng việc làm trong nhiều ngành khác:

Công nghệ thông tin: dưới tác động của toàn cầu hoá kinh tế, công nghệ thông tin có sự phát triển mạnh từ năm 1990 trở lại đây Tính đến tháng 3/2002 công nghệ thông tin và điện tử đã thu hút được 726 triệu USD FDI Số lao động làm việc trong lĩnh vực công nghệ thông tin các năm 1991-1993 hầu như chưa đáng kể Từ 1994 trở lại đây, quy mô lao động của lĩnh vực công nghệ thông tin tăng nhanh Năm 2002 đã có trên 20 nghìn người làm việc trong lĩnh vực công nghệ thông tin, hàng năm thu hút thêm hàng nghìn lao động Riêng trong công nghiệp phần mêm, tốc độ tăng trưởng nhân lực như sau: năm 1996 tổng số: 1800 người, 1997: 2300 người, 1998: 2800 người, 1999: 3400 người, 2000:

4200 người, 2001: 5200 người, năm 2001: 5500 người

Ngành bưu điện: chỉ tính trong lĩnh vực viễn thông, trong các năm 1988-1998 FDI đăng ký là 1,545 tỷ USD Dưới tác động của toàn cầu hoá kinh tế, bưu điện là ngành hội nhập có hiệu quả và đạt tốc độ tăng quy mô lao động cao, bình quân hàng năm các năm 1990-1993 là 13,87%, các năm gần đây khoảng 3,1%,

Ngành sản xuất thực phẩm và đồ uống: tổng FDI đăng ký thời kỳ

1998-1988 là 5,1 tỷ USD và thực hiện là 827,99 triệu USD, đây cũng là ngành thu hút được nhiều lao động

Ngành du lịch, khách sạn: thời kỳ 1988-1998 tổng FDI đăng ký là 3,712 tỷ USD và thực hiện là 1,526 tỷ USD Quy mô sử dụng lao động của ngành du lịch 2002 là 556 nghìn người Một số năm gần đây, tốc

độ tăng số việc làm hàng năm của ngành du lịch khoảng trên 10%, là ngành hội nhập mạnh với du lịch khu vực và thế giới

Dưới tác động của FDI, các ngành: dầu khí; điện tử; dịch vụ tư vấn; kinh doanh bất động sản; chế tạo, bảo dưỡng, sửa chữa ô tô, xe máy; hàng không; sửa chữa và bảo dưỡng tàu thuỷ; sản xuất hoá mỹ phẩm và chất tẩy rửa cũng đã thu hút được nhiều lao động

I.2 Tham gia các định chế thương mại khu vực, toàn cầu và ảnh hưởng tới việc làm

I.2.1 Tham gia AFTA (khu vực thương mại tự do ASEAN)

Việt nam là một thành viên của ASEAN đã cam kết thực hiện lịch trình CEPT (chương trình thuế quan ưu đãi có hiệu lực chung của ASEAN), tự

do hoá hầu như hoàn toàn mậu dịch qua lại trong nội bộ khối với việc xoá

bỏ hàng rào phi thuế và giảm thuế nhập khẩu xuống 0 – 5% vào năm 2006 Các năm 1996 – 2002 kim ngạch xuất, nhập khẩu của Việt Nam với các nước ASEAN chiếm tỷ trọng 25 – 26% tổng kim ngạch xuất, nhập khẩu của nền kinh tế

Danh mục giảm thuế quan của Việt Nam các năm 1996-2002 bao gồm 15 nhóm sản phẩm: Dầu thực phẩm, thực vật, ximăng, hoá chất, dược phẩm, phân bón, chất dẻo, sản phẩm cao xu, sản phẩm da, bột giấy, hàng dệt, đồ gốm – thuỷ tinh, đồng thỏi, hàng điện tử, đồ gỗ – song mây, đá quí-đồ

trang sức Ngoài ra còn có các danh mục sản phẩm tạo miễn trừ trong các

năm của kế hoạch CEPT

Các danh mục nhậy cảm của hàng nông sản chưa chế biến đưa vào 3 danh

mục khác nhau là: Danh mục giảm thuế, danh mục tạm thời chưa giảm

thuế và danh mục nhậy cảm của nông sản chưa chế biến

Danh mục các mặt hàng loại trừ hoàn toàn khỏi lịch trình giảm thuế là

những sản phẩm gây ảnh hưởng tới an ninh quốc gia, đạo đức xã hội, sức

khoẻ của con người, môi trường sinh thái và đến giá trị văn hoá nghệ

thuật, di tích lịch sử Mức giảm thuế trung bình tham gia CEPT các năm

1996 đến 2002 có thể thấy qua bảng sau

Bảng 4: Giảm thuế trung bình theo lịch trình CEPT

của một số nước ASEAN

Nguồn: Hệ thống văn bản pháp luật và biểu thuế xuất nhập khẩu hàng hoá, NXB Thống kê, 2002

Các nước trong khối ASEAN đã thực hiện CEPT một cách tích cực Singapore và Brunei đã thực hiện tự do hoá thương mại hoàn toàn Các nước có chính sách bảo hộ mậu dịch cao như: Inđônêxia, Thái Lan có mức thuế nhập khẩu trung bình còn cao, sẽ tiếp tục cắt giảm trong các năm 2003-2005

Riêng Việt Nam, các mức thuế nhập khẩu đối với mặt hàng thuộc diện cắt giảm thuế trong các năm 1996-2002 phần lớn đã nằm trong khung thuế của CEPT là 0%-5%, có một số rất ít mức thuế > 5% - 20%, nhưng mức bình quân đến năm 2002 đã nằm trong mức của CEPT

Các mặt hàng cắt giảm thuế nhập khẩu là những mặt hàng mà nước ta có lợi thế về xuất khẩu hoặc có nhu cầu nhập khẩu mà trong nước chưa sản xuất được Trong các năm 1996-2002, những mặt hàng có giá trị kim ngạch xuất, nhập khẩu cao của nước ta với ASEAN vẫn nằm trong danh sách tạm thời chưa cắt giảm thuế Do đó, nhiều mặt hàng nước ta chưa được hưởng thuế CEPT của các nước ASEAN và ASEAN cũng chưa được hưởng thuế ưu đãi của nước ta

Các sản phẩm mà ASEAN có lợi thế là những sản phẩm mà Việt Nam đang sử dụng các biện pháp phi thuế quan để khôngs chế, tạo thu nhập như: Phân bón urê của Inđônêxia, xe máy của Thái Lan, ô tô Malaixia, hàng điện tử của Singapore

I.2.2 Tham gia APEC:

Việc tham gia APEC là thuận lợi đối với Việt Nam để tiếp cận và mở rộng thị trường tiêu thụ hàng hoá, nắm bắt các yêu cầu về chất lượng hàng hoá của các nước thành viên, thực hiện các biện pháp nâng cao khả năng cạnh tranh của các doanh nghiệp Các nước APEC là đối tác chủ yếu về kinh tế, thương mại và đầu tư của Việt Nam với 80% kim ngạch ngoại thương, 75% tổng vốn đầu tư nước ngoài Ngoài ra, APEC còn là nguồn cung cấp ODA lớn nhất cho Việt Nam Các chương trình hành động của APEC (đặc biệt là chương trình hợp tác Khoa học và Công nghệ hướng tới thế kỷ XXI) rất thiết thực đối với Việt Nam trong phát triển cơ sở hạ tầng truyền thông, phát triển nguồn nhân lực, áp dụng công nghệ môi trường cơ chế hoạt động của “Hội đồng cố vấn kinh doanh” của APEC phù hợp với tình hình phát triển doanh nghiệp của Việt Nam

Hiện nay, vì mới gia nhập APEC nên ảnh hưởng của việc tham gia APEC đến khả năng cạnh tranh của các doanh nghiệp và tác động đến biến động việc làm là chưa nhiều

Kế hoạch của APEC thực hiện các chương trình giảm thuế mang tính chất

tự nguyện nhưng đều hướng tới đích là giảm thuế xuống mức không quá 10% và triệt tiêu các hàng rào phi thuế quan, tự do hoá hoàn toàn thương mại vào năm 2020 Do đó, các tác động tích cực và tác động ngược chiều của gia nhập APEC đối với việc làm trong tương lai phụ thuộc vào sự lựa chọn chương trình tự do hoá thương mại với các nước APEC

I.2.3 Tham gia các hiệp định thương mại khác

Hiệp định thương mại Việt-Mỹ

Hiệp định thương mại được ký kết ngày 14/7/2000 và được cơ quan lập pháp hai nước thông qua, có hiệu lực từ ngày 11/12/2001 là Hiệp định vượt ngoài tầm quan hệ song phương Bởi vì ảnh hưởng của nền kinh tế

Mỹ có phạm vi toàn cầu, Mỹ là nước có kim ngạch nhập khẩu hàng năm trên 1100 tỷ USD và có tiềm năng xuất khẩu công nghệ hiện đại thuộc loại bậc nhất thế giới Hiệp định thương mại Việt – Mỹ tạo điều kiện cho cho Việt Nam mở rộng thương mại với Mỹ nhờ áp dụng quy chế tối huệ quốc (MFN)

Năm 2001 tổng kim ngạch xuất, nhập khẩu của Việt Nam với Mỹ gấp 3,04% lần năm 1996, tốc đột tăng này đã tác động tích cực đối với việc làm Một số mặt hàng xuất khẩu sang Mỹ gia tăng nhanh như: thuỷ sản, hàng thủ công mỹ nghệ, giầy dép, quần áo, khoáng sản đã tạo ra hàng vạn việc làm cho người lao động Tiềm năng thị trường Mỹ đối với xuất khẩu hàng hoá, dịch vụ và tạo việc làm của Việt Nam là rất lớn

Tuy nhiên, để xuất khẩu vào Mỹ, chúng ta còn rất nhiều việc phải làm Sự kiện Mỹ hạn chế xuất khẩu cá tra, cá basa trong thời gian gần đây đã ảnh hưởng tới công ăn việc làm của 15 nghìn hộ gia đình nuôi cá da trơn Đồng bằng sông Cửu Long trong khoảng thời gian dài (có hộ đã thiệt hại đến gần 1 tỷ đồng) là một ví dụ về yêu cầu chuẩn bị tốt để thực hiện Hiệp định Qua đó có thể thấy rằng mặc dù các Hiệp định thương mại đã được ký kết nhưng các trở ngại ngắn hạn có thể xảy ra và ảnh hưởng đến việc làm của người lao động

Tối huệ quốc trong quan hệ thương mại song phương

Việt Nam được 69 nước đối sử tối huệ quốc trong quan hệ thương mại với các nhóm mặt hàng nhất định Trong đó, bao gồm cả các nước có nền kinh

tế lớn như: Nhật Bản, Trung Quốc, Pháp, Anh, Nga, Canada, CHLB Đức Đồng thời có 8 nước dành cho Việt Nam đối sử ưu đãi đặc biệt trong quan

hệ thương mại: Brunei, Inđônêxia, Lào, Malaisia, Myamar, Philippine, Singapore, Thái Lan

Các đối sử tối huệ quốc trong quan hệ thương mại song phương đã góp phần tạo điều kiện cho nước ta hội nhập mạnh vào nền kinh tế thế giới, mở rộng thị trường hàng hoá, dịch vụ, tăng cường khả năng cạnh tranh của các doanh nghiệp sản xuất hàng hoá xuất khẩu Trong khi đó, hàng rào thuế và phi thuế quan của nước ta vẫn duy trì ở mức khá cao, một số chủng loại hàng hoá của các nước này nhập khẩu vào nước ta không đáng kể, nên thời gian qua các Hiệp định thương mại song phương có tác động tích cực đối với sản xuất kinh doanh và việc làm của người lao động

I.3 Di chuyển lao động trên thị trường lao động trong nước và quốc tế

I.3.1 Di chuyển lao động trên thị trường trong nước

Di chuyển lao động giữa các khu vực

Toàn cầu hoá kinh tế tác động lên thị trường lao động theo quy luật cung cầu và giá trị sức lao động đã làm xuất hiện dòng di chuyển lao động giữa các khu vực trong nền kinh tế

Tại Thành Phố Hồ Chí Minh dòng di chuyển lao động khu vực doanh nghiệp Nhà nước đến các khu vực FDI và tư nhân có tính phổ biến và có

cơ cấu như sau: 50% đến doanh nghiệp FDI, 28% đến doanh nghiệp tư nhân, 20% di chuyển nội bộ doanh nghiệp Nhà nước (Số liệu của Sở lao động – Thương binh và Xã Hội Tp Hồ Chí Minh)

Trong khu vực quản lý Nhà nước, số lao động đã giảm từ 239,9 nghìn người năm 1990 xuống còn 208,59 nghìn người năm 1999 Trong số lao động giảm có một bộ phận đã di chuyển đến khu vực FDI và văn phòng đại diện nước ngoài và doanh nghiệp tư nhân

Dòng di chuyển lao động cũng diễn ra trong khu vực sự nghiệp Chỉ tính trong 74 Viện Nghiên cứu & phát triển năm 1996 có 252 người, 1997: 247 người, 1998: 278 người di chuyển đến các doanh nghiệp, cơ quan tổ chức khác Trong tổng số lao động di chuyển từ cơ quan nghiên cứu và phát triển tới các doanh nghiệp bình quân các năm 1996-1998 có 19,9% là Thạc

Sỹ và Tiến sỹ, 64,2% là cao đẳng Đại học Phần lớn lao động khu vực Nhà nước di chuyển tới các doanh nghiệp FDI, Văn phòng đại diện nước ngoài

và doanh nghiệp tư nhân là những người có năng lực chuyên môn kỹ thuật, độ tuổi sung sức và khả năng ngoại ngữ Chính những dòng di chuyển lao động này đã đem lại lợi ích lớn cho các doanh nghiệp FDI, Văn phòng đại diện nước ngoài, doanh nghiệp tư nhân; ngược lại sự thiệt hại thuộc về các doanh nghiệp Nhà nước và cơ quan Nhà nước