Trïn phaơm vi chíu luơc, sûơ khaâc biïơt ăaô xuíịt hiïơn: chíu aâ lađ chíu luơc coâ míơt ăöơ ăöng nhíịt: 110 ngûúđi/km2, tiïịp ăïịn lađ chíu Íu 100 ngûúđi/ km2 trûđ nûúâc Nga nùìm trïn 2
Trang 1Phêìn II Dên söë
Trang 2 Hiïơn traơng dín söị thïị giúâi
Coâ khoaêng 5 - 6 tyê ngûúđi ăang söịng trïn traâi ăíịt nhûng con söị nađy
phín böị khöng ăïìu trïn khùưp hađnh tinh Míơt ăöơ trung bònh lađ 30
ngûúđi/ km2 Trïn phaơm vi chíu luơc, sûơ khaâc biïơt ăaô xuíịt hiïơn: chíu
aâ lađ chíu luơc coâ míơt ăöơ ăöng nhíịt: 110 ngûúđi/km2, tiïịp ăïịn lađ chíu
Íu 100 ngûúđi/ km2 (trûđ nûúâc Nga nùìm trïn 2 chíu luơc), caâc chíu luơc
khaâc tyê lïơ coâ giaêm hún: chíu Phi 25 ngûúđi/km2, chíu Myô 20
ngûúđi/km2, vađ chíu Ăaơi Dûúng 5 ngûúđi/ km2
úê cíịp ăöơ quöịc gia vađ caâc thađnh phöị trïn traâi ăíịt, sûơ khaâc biïơt
ríịt roô neât: míơt ăöơ lađ 2 ngûúđi/100 km2 úê Groenland, 2 ngûúđi/km2 úê
Austríylia, Ailen, Mauritanie, Libi vađ Surinam, ngûúơc laơi míơt ăöơ
trung bònh lađ 500 ngûúđi/km2 úê Bangladesh, Ăađi Loan vađ úê möơt vađi
tónh cuêa Trung Quöịc, íịn Ăöơ Ăöịi vúâi caâc quöịc gia thađnh phöị nhû
Höìng Köng, Singapo míơt ăöơ dín lađ 100 ngûúđi / hecta Nhûông vuđng
thûa dín laơi kïì giaâp vúâi nhûông vuđng tíơp trung ăöng dín cû vađ
dûúđng nhû khöng thïí taâch rúđi nhau
Nhûông vuđng thûa dín
Trïn diïơn tñch 30 triïơu km2, röơng gíìn gíịp 60 líìn nûúâc Phaâp,
nhûng chó coâ 25 triïơu dín sinh söịng, ñt hún möơt nûêa dín söị nûúâc
Phaâp
Trong caâc vuđng phuê bùng tuýịt (traêi röơng 14 triïơu km2 úê söng
bùng Nam cûơc) híìu nhû khöng coâ ngûúđi simh söịng 400.000 dín
Groenland söịng tíơp trung trïn diïơn tñch 100.000 km2, ăïí tröịng 2
triïơu km2 ăíịt bõ phuê bùng Nhû víơy ngûúđi ta ûúâc tñnh khoaêng 11%
diïơn tñch coâ bùng trïn thïị giúâi khöng coâ ngûúđi úê thûúđng xuýn
úê cûơc Bùưc, dín söị cađng giaêm, hún nûôa dín núi nađy ăang coâ xu
hûúâng sinh söịng úê Nam Cûơc Trong khöng gian bao la röơng lúân cuêa
chíu Myô hay chíu aâ, tònh hònh dín cû ríịt öín ắnh úê nhûông cùn cûâ
chiïịn lûúơc quín sûơ vađ caâc vuđng coâ nhiïìu moê nguýn liïơu Caâc sa maơc
noâng boêng cuêa hađnh tinh chiïịm möơt lûúơng nhoê dín cû Sa maơc
Sahara vađ caâc sa maơc úê chíu aâ cuông coâ caâc ăoađn ngûúđi du muơc ăïịn
sinh söịng, nhûng chuê ýịu tíơp trung úê nhûông núi coâ nûúâc (caâc öịc ăaêo)
Möơt söị vuđng nhiïơt ăúâi íím ûúât khaâc cuông coâ ñt dín cû: gíìn 5 triïơu
Trang 3dín söịng trïn diïơn tñch 6 triïơu km2 úê lûu vûơc söng Amazon Caâc quöịc
gia hay caâc tónh gíìn kïì Bölivia vađ Amazön úê Vïnïzúla, tónh
Rupununi úê Guyana, tónh Vichada vađ Guainia úê Cölömbia vađ tónh
Roraima úê Braxin coâ khoaêng gíìn 500.000 dín söịng trïn möơt diïơn tñch
gíịp ăöi nûúâc Phaâp Möơt söị hođn ăaêo úê Ăöng Nam aâ vađ chíu Ăaơi Dûúng
híìu nhû chó coâ rûđng cíy ríơm raơp hoùơc rûđng suâ veơt vađ möơt söị ríịt ñt
dín sinh söịng úê caâc ăaêo quöịc Bornïö hay Tín Ghinï
úê möơt söị vuđng nuâi vađ cao nguýn híìu nhû khöng coâ ngûúđi sinh
söịng (1 ngûúđi / km2): Tíy Taơng, Hymalaya
Nhû víơy coâ khoaêng 25 triïơu ngûúđi (dûúâi 0,5% dín söị thïị giúâi) söịng
trïn diïơn tñch 30 triïơu km2 (khoaêng 20% diïơn tñch bïì mùơt nöíi cuêa
traâi ăíịt) Nhûng tûđ 30 nùm nay, ngađy cađng coâ nhiïìu ngûúđi di cû vađ
hoơ coâ xu hûúâng tòm ăïịn núi tíơn cuđng traâi ăíịt - biïn giúâi cuöịi cuêa
khöng gian nhín loaơi
Nhûông vuđng ăöng dín
Khoaêng 45% dín söị thïị giúâi söịng úê chíu aâ gioâ muđa, traêi röơng tûđ
Pakistan ăïịn Nhíơt Baên, göìm caê 2 nûúâc khöíng löì íịn Ăöơ vađ Trung
Quöịc Möơt vađi núi trïn thïị giúâi, khöng gian chíơt heơp nhûng laơi tíơp
trung nhiïìu dín cû: Hún möơt nûêa dín söị thïị giúâi sinh söịng trïn 10
triïơu km2 (8% diïơn tñch ăíịt nöíi trïn bïì mùơt traâi ăíịt) Núi coâ dín cû
ăöng nhíịt lađ Ăöng aâ: Gíìn 1/4 nhín loaơi ăaô tíơp trung úê ăíy, phña bùưc
ăöìng bùìng söng Höìng (Viïơt Nam), phña ăöng Trung quöịc, baân ăaêo
Triïìu tiïn, quíìn ăaêo Nhíơt Baên, vúâi töíng diïơn tñch khoaêng 5 triïơu
km2 Míơt ăöơ dín söị hiïịm khi xuöịng ăïịn 100 ngûúđi / km2 mađ thûúđng
vûúơt qua con söị 500 dín / km2, vađ ăöi khi lïn túâi 1500 dín / km2
Nam aâ lađ núi ăöng dín thûâ 2 trïn thïị giúâi Núi ăíy tíơp trung 1/5
dín söị thïị giúâi trïn diïơn tñch 4 triïơu km2 (íịn Ăöơ, Pakistan,
Bùngladest, Srilanca) Tuy nhiïn úê Nam aâ cuông coâ nhûông vuđng coâ
míơt ăöơ tûúng ăöịi thíịp 100 - 150 dín/km2 nhû úê Rajasthan, Madhya
Pradesh Ngûúơc laơi úê vuđng ăöìng bùìng söng Hùìng (íịn Ăöơ), baân ăaêo
Kerala vađ Srilanca, míơt ăöơ dín söị luön trïn 500 ngûúđi/ km2
Núi coâ dín cû ăöng thûâ 3 trïn thïị giúâi lađ chíu Íu: 400 triïơu dín/2
triïơu km2 Nhûông vuđng coâ míơt ăöơ dín cû cao traêi dađi trïn ặúđng
cheâo nöịi liïìn nam Italia vúâi Anh Ngûúơc laơi vúâi chíu aâ, nhûông vuđng
Trang 4coâ míơt ăöơ dađy ăùơc úê chíu Íu lađ nhûông vuđng ăö thõ hoaâ vađ cöng
nghiïơp hoaâ
Nhûông khu vûơc ăöng dín khaâc
Ngoađi 3 khu vûơc chñnh kïí trïn cođn coâ hađng chuơc núi khaâc cuông coâ
míơt ăöơ dín cû cao, tíơp trung trïn möơt diïơn tñch ríịt nhoê Tuy víơy
lûúơng dín úê ăíy víîn thíịp, ngay caê khi 10% dín söị thïị giúâi (tûúng
ặúng vúâi 520 triïơu ngûúđi) ăaô tíơp trung úê ăíy trïn 2% diïơn tñch ăíịt
löơ (khoaêng 3 triïơu km2)
Inăönïxia lađ núi ăöng dín nhíịt: úê ăaêo Java trïn diïơn tñch chó bùìng
1/4 diïơn tñch nûúâc Phaâp nhûng dín söị laơi gíịp ăöi (ăíy lađ núi tíơp
trung dín nöng thön ăöng nhíịt thïị giúâi), míơt ăöơ coâ khi lïn túâi 2000
dín/ km2 úê nhûông khu vûơc trung tím Nhûông vuđng búđ biïín Tíy Phi
(Nigiïria, Bï-nanh, Tögö, Ghana, vađ Búđ biïín ngađ) cuông ríịt ăöng dín,
ăùơc biïơt khi ăem so saânh vúâi caâc vuđng thûa dín nhíịt chíu luơc Caâc
vuđng khaâc ăíịt röơng nhûng dín söị laơi thûa: gíìn 100 triïơu dín tíơp
trung úê Ăöng Bùưc Myô vađ Ăöng Nam Braxin, gíìn 50 triïơu dín úê Cíơn
ăöng, caâc ăöìng bùìng trung tím Mïhicö vađ quíìn ăaêo Antilles
Tíịt caê nhûông núi nađy coâ ăiïím chung lađ diïơn tñch ăíịt röơng nhûng
thûa dín Ăaêo Java nùìm bïn caơnh caâc ăaêo ñt dín (Bornïö, Sumatra,
Ceâleđbres) Cuông nhû víơy, thung luông söng Nil ăöng dín nùìm kïì vúâi
möơt vuđng gíìn nhû lađ hoang maơc traêi dađi nhiïìu triïơu km2 Trong
phaơm vi heơp hún (Trung Ăöng: Israel, Libùng, Tíy Syrie) ngûúđi ta
cuông gùơp sûơ ăöịi líơp nađy
Nguýn nhín cuêa sûơ di dín
Sûơ di truâ cuêa con ngûúđi chuê ýịu bùưt nguöìn tûđ ăiïìu kiïơn tûơ nhiïn
(khñ híơu, ắa hònh), lõch sûê ăoâng vai trođ khöng lúân trong hoaơt ăöơng
nađy
Trûúâc hïịt khñ híơu can thiïơp vađo sûơ ắnh cû cuêa con ngûúđi trïn ắa
cíìu Giaâ laơnh vađ haơn haân lađm giaêm ăaâng kïí caâc tiïìm nùng lûúng
thûơc, do ăoâ keâo theo viïơc giaêm dín cû truâ Nöng nghiïơp bíịp bïnh,
saên lûúơng thíịp vađ khöng ăïìu do lûúơng mûa chó dûúâi 300mm/nùm,
nïịu lûúơng mûa dûúâi 150mm, ngađnh nöng nghiïơp seô khöng thïí töìn taơi
trûđ khi coâ caâc nguöìn nûúâc khaâc (suöịi, söng nhaânh - giöịng trûúđng húơp
söng Nil úê Ai Cíơp) Tuy nhiïn chùn nuöi víîn coâ thïí ặúơc nïịu sûê duơng
Trang 5caâc baôi coê thaê gia suâc trong caâc vuđng ñt khö cùìn hún Ăöơ íím quaâ lúân
vađ thûúđng xuýn cuông lađ möơt nhín töị bíịt lúơi Rûđng luön luön xanh
ríịt khoâ cho viïơc khai thaâc vađ ăíịt seô cùìn cöîi díìn ăi vò míịt chíịt Sûơ
töìn taơi cuêa rûđng nhiïơt ăúâi vûđa lađ nguýn nhín vûđa lađ kïịt quaê cuêa sûơ
thiïịu vùưng con ngûúđi
Ăõa hònh lađ ăiïìu kiïơn tûơ nhiïn ăoâng vai trođ thûâ ýịu trong viïơc di
dín úê ăöơ cao trung bònh vađ lúân, thúđi kyđ phaât triïín cuêa thûơc víơt ngùưn
laơi úê ăöơ cao thíịp, nhiïơt ăöơ giaêm (0,50C nïịu úê 100m) vađ nhû víơy seô
loaơi boê ặúơc caâc cùn bïơnh nhiïơt ăúâi
Lõch sûê cuông lađ nhín töị giaêi thñch cho tònh hònh ắnh cû Nguýn
nhín chñnh díîn túâi dín söị thíịp úê chíu Myô vađ chíu Phi lađ sûơ tađn saât
híìu nhû toađn böơ ngûúđi Anh ăiïng vađo thúđi thuöơc ắa úê chíu Myô vađ
buön baân nö lïơ traâi pheâp úê chíu Phi
Nguýn nhín cuöịi cuđng lađ do sûơ öín ắnh cuêa caâc vuđng ăöng dín vađ
thûa dín tûđ hađng ngađn nùm nay Hiïơn traơng dín söị thïị giúâi lađ sûơ kïị
thûđa cuêa cuöơc caâch maơng ăöì ăaâ múâi
Thûđa dín vađ thiïịu dín
Thûđa dín vađ thiïịu dín lađ hai khaâi niïơm khoâ ắnh nghôa Coâ thïí
dûơa vađo tiïìm nùng cuêa ngađnh saên xuíịt lûúng thûơc trïn möơt diïơn
tñch nhíịt ắnh, nhûng cuông coâ thïí dûơa vađo caâc ýịu töị khaâc nûôa
Chùỉng haơn úê Aríơp xï uât, tiïìm nùng nöng nghiïơp ríịt ýịu vađ khñ
híơu khöng thuíơn lúơi Trong khuön khöí möơt ăíịt nûúâc dûơa vađo nghïì
nöng thò khaê nùng ăaâp ûâng nhu cíìu söịng töịi thiïíu cuêa dín ríịt haơn
chïị vađ nhû víơy dín söị phaêi ñt ăi Cöng viïơc chuê ýịu lađ tùng nùng
suíịt lao ăöơng trïn möîi hecta vađ dín söị ăöng seô keâo theo nhu cíìu tiïu
thuơ tùng Trong trûúđng húơp dín söị tùng trûúêng nhanh, lûúng thûơc seô
thiïịu, dinh dûúông keâm, caâc cuöơc khuêng hoaêng lûúng thûơc seô xuíịt
hiïơn vađ diïîn ra thûúđng xuýn
Ăöịi vúâi nhûông nûúâc dûơa vađo nguöìn tađi nguýn hiïịm nhû díìu moê
(A Ríơp xï uât) cíìn coâ möơt lûơc lûúơng lao ăöơng töịi thiïíu ăïí khai thaâc
nguöìn tađi nguýn Dín söị seô thûđa nïịu noâi A Ríơp xï uât lađ nûúâc nöng
nghiïơp, nhûng seô lađ thiïịu khi noâi nûúâc nađy lađ möơt nûúâc cuêa nïìn kinh
tïị thõ trûúđng
Trang 6Khñ híơu vađ ắa hònh lađ nhûông ýịu töị chñnh cuêa möi trûúđng thiïn
nhiïn chûâ khöng phaêi viïơc thûđa dín hay thiïịu dín Thûđa dín lađ "möơt
thaêm hoaơ" cuêa möơt hïơ thöịng xaô höơi phûâc taơp Ngûúơc laơi, thiïịu dín lađ
ăiïím giúâi haơn dûúâi cuêa sûơ töìn taơi (ăiïím duy trò hïơ thöịng nađy) Sûơ vûúơt
qua caâc ngûúông seô díîn ăïịn míịt öín ắnh
Dín söị vûđa ăuê
Thíơt khoâ coâ thïí xaâc ắnh tònh traơng dín söị töịt nhíịt búêi möi trûúđng
thiïn nhiïn, hïơ tû tûúêng, tön giaâo vađ trònh ăöơ phaât triïín luön víơn
ăöơng khöng ngûđng
Saên lûúơng lûúng thûơc thûơc phíím hiïơn nay trïn thïị giúâi coâ thïí nuöi
söịng 11 tyê ngûúđi Nhûông chuýín biïịn trong kyô thuíơt, kinh tïị, giao
thöng vađ ăùơc biïơt giaâ caê thíịp seô cho pheâp (vïì mùơt lyâ thuýịt) xaô höơi
loađi ngûúđi ăöơc líơp vúâi caâc ăiïìu kiïơn tûơ nhiïn vađ nhûông bíịt biïịn cuêa
sinh thaâi hoơc trong möơt khöng gian ắa lyâ xaâc ắnh Ngûúơc lai, caâc
ăiïìu kiïơn bïn ngoađi cađng ngađy cađng bùưt con ngûúđi phuơ thuöơc Thûđa
dín vađ thiïịu dín phaêi ặúơc phín tñch úê caâc goâc ăöơ khaâc nhau
Möi trûúđng tûơ nhiïn (ắa hònh, ăíịt ăai, thûơc víơt, nhiïơt ăöơ, lûúơng
mûa ) aênh hûúêng ăïịn saên lûúơng lûúng thûơc vađ nhû víơy taâc ăöơng
ăïịn víịn ăïì dín söị Caâc ăiïìu kiïơn tûơ nhiïn coâ thïí ñt nhiïìu coâ bađn tay
con ngûúđi can thiïơp Nhûng khöng phaêi tíịt caê ăïìu theo caâch sùưp ăùơt
cuêa con ngûúđi Nhûông kyô thuíơt cöng nghïơ giöịng nhau vađ sûơ truýìn
baâ caâch tín khöng phaêi ặúơc thûơc hiïơn trïn khùưp thïị giúâi möơt caâch
nhû nhau vađ khöng cuđng möơt thúđi ăiïím Tuy nhiïn vađo thúđi ăaơi tin
hoơc phaât triïín ăïịn choâng mùơt, sûơ ắnh cû úê nhûông núi coâ nïìn kinh tïị
phaât triïín khöng nhiïìu Ngûúơc laơi, hïơ tû tûúêng, thaâi ăöơ cû xûê, tön
giaâo, vùn hoaâ laơi ăoâng vai trođ quýịt ắnh trong viïơc ắnh cû Tíịt caê
caâc ýịu töị nađy khöng phaêi luön taâc ăöơng theo cuđng möơt chiïìu hûúâng:
nhûông núi coâ khöng khñ ö nhiïîm seô coâ thïí trúê thađnh möơt núi híịp díîn
dín cû nïịu coâ möơt chiïịn dõch lađm saơch möi trûúđng Sûơ thay ăöíi caâc
ăiïìu kiïơn khñ híơu cuông gùưn liïìn vúâi sûơ thay ăöíi cuêa caâc töí chûâc xaô
höơi bïn trong Míơt ăöơ dín söị quýịt ắnh lûơc lûúơng lao ăöơng Loaơi
hònh dín cû (tíơp trung, phín böị ) cuông coâ aênh hûúêng quan troơng
Xaô höơi bíịt cöng ñt coâ nguy cú thûđa dín hún xaô höơi cöng bùìng Dûúâi xaô
höơi cuô úê Phaâp, vuđng nöng thön thûúđng úê trong tònh traơng thûđa dín
Sau cuöơc caâch maơng Phaâp, sûơ thûđa dín laơi cađng coâ nguy cú nhiïìu hún
vađ sûơ phín chia ăíịt (nhúđ vađo cuöơc caêi caâch nöng nghiïơp) ăaô ăem laơi
Trang 7nhûông híơu quaê tûúng tûơ
Caâc tònh traơng khaâc
Caâc tònh traơng nađy ríịt ăa daơng vađ thay ăöíi theo thúđi gian, khöng
gian, ăùơc biïơt theo trònh ăöơ phaât triïín vađ sûơ trao ăöíi thûúng maơi
Möịi quan hïơ ăíịt ăai - dín söị seô dïî dađng ặúơc xaâc ắnh nïịu ngûúđi
ta chó dûơa vađo ngađnh nöng nghiïơp vađ saên lûúơng cuêa noâ Theo F.A.O,
tònh hònh dín söị ăaô cao hún mûâc dín söị tiïìm íín úê ríịt nhiïìu nûúâc
trïn thïị giúâi, trong ăoâ coâ 10 nûúâc úê Nam sa maơc Sahara, chíu Phi úê
caâc nûúâc nađy, buön baân vađ trao ăöíi thûúng maơi cú baên dûơa vađo viïơc
trao ăöíi ngoaơi höịi ăïí nhíơp khííu lûúng thûơc Nhûng viïơc tùng giaâ
nguýn liïơu vađ caâc cuöơc trao ăöíi khöng cöng bùìng ăaô lađm thiïơt haơi
cho caâc nûúâc thïị giúâi thûâ 3 nađy Ta coâ thïí noâi rùìng úê Chicago, Luín
Ăön, Tökyö (ặúng nhiïn) vađ caâc thõ trûúđng chûâng khoaân lúân khaâc
ăang thûđa dín
Traâi laơi coâ thïí khùỉng ắnh rùìng dín söị seô quaâ taêi chó khi nađo ăaơt
ăïịn tûơ cíịp tûơ tuâc lûúng thûơc, sûơ thûđa dín khöng liïn quan ăïịn caâc
möịi quan hïơ trao ăöíi thûúng maơi vađ sûâc eâp dín söị seô keâo theo sûơ
xuöịng cíịp cuêa ăíịt ăai Ăíy lađ trûúđng húơp cuêa nhiïìu vuđng trïn thïị
giúâi: Shael coâ míơt ăöơ thíịp hoùơc trung bònh, úê Ăöng Nam aâ míơt ăöơ ríịt
lúân Trong caâc vuđng nađy nùng suíịt saên xuíịt thûúđng vûúơt giúâi haơn vađ
nhûông bíịt öín ắnh nhoê nhíịt cuông coâ thïí gíy ra nhûông híơu quaê khön
lûúđng (thiïịu mûa ) Sûơ bíịt öín coâ thïí do nhûông vuơ löơn xöơn vïì chñnh
trõ Híơu quaê nađy coâ thïí gíy nïn sûơ huyê hoaơi toađn böơ hïơ thöịng xaô höơi
vađ phûúng haơi túâi dín cû trong vuđng
Nhiïìu quöịc gia ặúơc coi lađ úê trong tònh traơng thûđa dín hay thiïịu
dín tuyđ thuöơc vađo hoađn caênh möîi nûúâc vađ caâc möịi quan hïơ quöịc tïị
Nhû víơy coâ thïí noâi Phaâp lađ nûúâc thiïịu dín trong phaơm vi caâc nûúâc
Tíy Íu Trong tònh traơng chung - khöng gian chíơt heơp, nhûng dín söị
víîn lađ möơt biïơn phaâp ăo ăöơ maơnh ýịu cuaê möîi nûúâc Cöơng hoađ liïn
bang Nga khöng ặúơc xem lađ möơt nûúâc thûđa dín: dín Nga coâ naêy
sinh nhûông víịn ăïì thiïịu ùn, thiïịu chöî úê, thiïịu cú súê haơ tíìng giaâo
duơc lađm ăau ăíìu chñnh quýìn nhađ nûúâc khöng?
Tònh hònh dín söị vö cuđng phûâc taơp vađ trong möịi quan hïơ phín söị
giûôa khaê nùng chõu aâp lûơc dín söị vúâi míơt ăöơ dín söị hiïơn taơi thò tûê söị
Trang 8cuöịi cuđng thay ăöíi, do ăoâ khoâ ăaânh giaâ ặúơc tònh hònh
Dín söị vađ chñnh trõ
Thïí chïị chñnh trõ thay ăöíi tuyđ theo nhûông chuýín biïịn vïì vùn hoaâ,
dín söị; ăöi khi ríịt khoâ xaâc ắnh, nhíịt lađ khi noâi ăïịn chïị ăöơ tûơ do
Trûúâc tònh hònh míịt cín bùìng dín söị, nhađ nûúâc coâ nhiïìu biïơn
phaâp ăïí can thiïơp Phíìn lúân caâc nûúâc coâ nïìn chñnh trõ dín chuê nhùìm
thñch ûâng sûơ phaât triïín dín söị vúâi nhûông ăođi hoêi xaô höơi vađ chñnh trõ
trong thúđi gian ngùưn haơn hoùơc trung haơn úê caâc nûúâc coâ dín söị tùng
nhanh, víịn ăïì thûđa dín ặúơc ăùơt ra keâo theo viïơc ra ăúđi möơt loaơt
biïơn phaâp nhùìm giaêm tyê lïơ sinh: khuýịn khñch duđng caâc biïơn phaâp
traânh thai hiïơn ăaơi, caâc biïơn phaâp phaâ thai vađ caâc biïơn phaâp giaân
tiïịp aênh hûúêng ăïịn viïơc sinh núê (ăaânh vađo kinh tïị gia ằnh, thûúêng
cho caâc gia ằnh chíịp hađnh töịt qui ắnh dín söị)
Chñnh phuê cöị gùưng taâc ăöơng vađo viïơc saên xuíịt lûúng thûơc, ăùơc biïơt
phaât triïín chñnh saâch thím canh tùng vuơ Noâ seô giuâp cho viïơc tùng
saên lûúơng hađng nùm / hecta, vađ tùng nhín cöng Chñnh nhín dín lađ
ngûúđi cung cíịp nhûông nguöìn tađi chñnh cíìn thiïịt ăïí nuöi caâc cöng dín
múâi cuêa ăíịt nûúâc Nhúđ tñch cûơc sûê duơng phín boân vađ ặa vađo caâc
giöịng múâi, íịn Ăöơ coâ saên lûúơng nöng nghiïơp tùng cao hún tûđ nùm
1950 Nhûng ăöịi vúâi möơt söị nûúâc ăaô coâ saên lûúơng ríịt cao coâ thïí so
saânh vúâi caâc nûúâc phaât triïín (Ai Cíơp, Hađn Quöịc, Inăönïxia) thò lúơi
nhuíơn tûđ nöng nghiïơp laơi thíịp
Víịn ăïì laơi hoađn toađn khaâc vúâi nhûông nûúâc coâ ñt nguöìn tađi
nguýn hoùơc nguöìn tađi nguýn chûa ặúơc khai thaâc Sûơ thûđa dín úê
caâc vuđng nöng thön (hoùơc vuđng ăö thõ hoaâ) ăöi khi coâ nguy cú gíy
buđng nöí xaô höơi vađ chñnh phuê phaêi sûê duơng ñt nhiïìu biïơn phaâp
phín taân dín Indonesia lađ nûúâc coâ míơt ăöơ dín phín böị khöng ăïìu,
ăaêo Java chiïịm 10% laônh thöí tíơp húơp 2/3 dín, caâc ăaêo lúân khaâc
(Samatra, Borneâo, Tín Ghinï) laơi híìu nhû khöng coâ dín úê Tûđ ăíìu
thïị kyê 20, nhiïìu dûơ aân ăaô ặúơc thûơc hiïơn nhùìm phín böị dín úê ăaêo
Java sang caâc ăaêo khaâc Dûơ aân mang tïn "sûơ luín höìi" ăaô lađm
500.000 gia ằnh rúđi khoêi Java (tûúng ặúng gíìn 3 triïơu ngûúđi) vađ
ăöìng thúđi möơt lađn soâng di dín böơt phaât lan röơng Nùm 1979, chñnh
phuê coâ muơc tiïu chuýín 13 triïơu gia ằnh tûđ nay ăïịn cuöịi thïị kyê ra
khoêi ăaêo Java, nhûng muơc tiïu nađy con líu múâi thûơc hiïơn ặúơc vađ
Trang 9ăaêo Java laơi ăíìy thïm dín vò söị dín di cû chó bùìng 1/4 tyê lïơ tùng
dín tûơ nhiïn úê Java Cuông theo caâch íịy, chûúng trònh "xuýn
Amazon" úê Braxin chó ăem laơi möơt kïịt quaê nhíịt ắnh so vúâi tònh
hònh tùng trûúêng dín söị úê ăíy Duđ lađ sûơ di cû theo muđa, theo ngön
ngûô hoùơc vò lyâ do nađo khaâc thò noâ víîn lađ möơt caâch hûôu hiïơu ăïí giaêi
quýịt víịn ăïì sûâc eâp dín söị trong phaơm vi gia ằnh, lađng xaô hoùơc
quöịc gia Ngûúơc laơi sûơ nhíơp cû cuông coâ thïí diïîn ra khi möơt vuđng coâ
quaâ ñt dín cû
Mùơc duđ coâ khoaêng caâch khaâ lúân vïì thu nhíơp vađ dín söị giûôa caâc
nûúâc phaât triïín vađ caâc nûúâc ngheđo, song lûúơng di dín trïn thïị giúâi
víîn cođn khiïm töịn vađ ñt coâ hy voơng noâ seô tùng lïn trong thúđi gian túâi
Sûơ gia tùng tûơ nhiïn khöng cín ăöịi
Sûơ gia tùng dín söị ặúơc xaâc ắnh búêi tyê lïơ treê sinh ra vađ ngûúđi
chïịt ăi (tyê lïơ tùng tûơ nhiïn) vađ tyê lïơ ngûúđi di cû vađ ngûúđi nhíơp cû
Söị treê sinh ra gùưn vúâi 2 ýịu töị: möơt mùơt noâ phuơ thuöơc vađo mûâc ăöơ
sinh ăeê, mùơt khaâc noâ phuơ thuöơc vađo tyê lïơ phuơ nûô trong ăöơ tuöíi sinh
ăeê; tûđ 20 - 35 tuöíi, cöơng thïm söị treê seô ặúơc sinh ra
Cíịu truâc theo tuöíi cuông ríịt quan troơng trong víịn ăïì tùng dín söị
Möơt nûúâc coâ dín söị treê seô coâ tyê lïơ sinh nhiïìu hún tyê lïơ chïịt, nûúâc coâ
dín söị giađ thò ngûúơc laơi Thaâp dín söị (biïíu thõ sûơ tùng hay giaêm dín
söị) lađ möơt böơ nhúâ ghi laơi nhûông dûô kiïơn ban ăíìu vïì tyê lïơ sinh vađ diïîn
biïịn cuêa noâ trong töịi thiïíu lađ 20 nùm Sûơ tùng dín söị trïn thïị giúâi ăaô
ngûng laơi tûđ khi Homo erectus* ăíìu tiïn xuíịt hiïơn úê Ăöng Phi
Caâch ăíy 45.000 nùm dín söị thïị giúâi ríịt thûa thúât: 500.000 ngûúđi
Cuđng vúâi sûơ tiïịn böơ cuêa cöng cuơ saên xuíịt, viïơc sùn bùưn öín ắnh hún vađ
10.000 nùm sau ăoâ söị dín ăaô tùng lïn 4 triïơu ngûúđi Vúâi cuöơc caâch
maơng thúđi ăöì ăaâ múâi, sûơ thuíìn dûúông caâc loađi thûơc víơt, sûơ phöí biïịn
chùn nuöi tröìng troơt, dín söị thïị giúâi ăaô tùng gíịp 10 líìn trong 5 thiïn
niïn kyê qua Con ngûúđi díìn díìn trúê thađnh loađi ngûơ trõ trïn traâi ăíịt vađ
möơt phíìn lúân ăíịt nöíi ăaô bõ ăoâng chiïịm (coâ ngûúđi úê) Thúđi kyđ tiïịp theo
ăoâ, dín söị tùng chíơm, 12 thïị kyê trûúâc cöng nguýn, söị dín lađ 100
triïơu ngûúđi; ăíìu kyê nguýn Cú Ăöịc ăíìu tiïn söị dín lađ 250 triïơu ngûúđi
vađ giûôa thïị kyê 16 lađ 500 triïơu ngûúđi Thúđi kò nađy ặúơc ăùơc trûng búêi
caâc giai ăoaơn tùng vađ giaêm dín söị liïn tiïịp
Trang 10Kïí tûđ thïị kó 18, möơt kó nguýn múâi cho sûơ tùng dín bùưt ăíìu Dín
söị thïị giúâi tùng vúâi nhõp ăöơ chûa tûđng thíịy: nùm 1883 coâ 1 tyê ngûúđi,
nùm 1940 coâ 2 tyê ngûúđi, 20 nùm sau, hún 3 tyê ngûúđi vađ 15 nùm sau
nûôa, hún 4 tyê ngûúđi, nùm 1987 lïn 5 tyê ngûúđi Nhõp ăöơ tùng hađng
nùm gíìn 2%, tûúng ặúng vúâi khoaêng 100 triïơu ngûúđi
Sûơ tùng dín söị trïn thïị giúâi
Dín söị híìu nhû khöng tùng úê Tíy Íu vađ tùng gíịp ăöi trong vođng
20 nùm úê möơt söị nûúâc Chíu Phi
Sûơ tùng dín söị choâng mùơt khöng diïîn ra úê khùưp núi trïn thïị giúâi
vađo cuđng möơt thúđi ăiïím Trûúâc hïịt, noâ diïîn ra úê caâc nûúâc Chíu Íu
Bùưt ăíìu coâ hiïơn tûúơng tùng dín vađo giûôa thïị kyê thûâ 18 vađ keâo dađi
cho ăïịn giûôa thïị kyê 20 Tyê lïơ tùng dín hađng nùm trong 2 thïị kyê dao
ăöơng tûđ 1 - 1,5% keâo theo viïơc tùng dín söị nhanh choâng: Anh (nùm
1800 coâ 9 triïơu ngûúđi; 1950 coâ 50 triïơu ngûúđi) Thuyơ Ăiïín (trong cuđng
möơt thïị kó tùng tûđ 2 - 7 triïơu ngûúđi), Ăûâc (caê 2 nûúâc Ăûâc) (tùng tûđ 25-
75 triïơu ngûúđi) Chó riïng nûúâc Phaâp thoaât khoêi cún löịc dín söị nađy (chó
tùng tûđ 32- 42 triïơu ngûúđi)
Lađn soâng tùng dín diïîn ra ăíìu thïị kó 20 keâo dađi tûđ Nam Myô túâi
Chíu aâ vađ sau chiïịn tranh thïị giúâi thûâ 2, lan ra chíu Phi
Sûơ chïnh lïơch vïì mûâc tùng dín söị úê caâc khöng gian khaâc nhau ăaô
keâo theo sûơ chïnh lïơch vïì thúđi gian Nhûông nûúâc trûúâc kia coâ tyê lïơ
tùng dín cao thò nay laơi coâ tyê lïơ tùng dín thíịp: khoaêng 0,5 %/ nùm
Möơt vađi nûúâc coâ mûâc tùng giaêm tûđ sau giûôa nùm 1980 nhû: Ăûâc, Ăan
Maơch, Hungari Chó riïng möơt söị nûúâc phaât triïín thoaât khoêi lađn soâng
tùng dín söị vađ coâ möơt sûơ tùng öín ắnh hùìng nùm , thíơm chñ tùng ríịt
ñt Ăoâ lađ nhûông nûúâc coâ trađo lûu di dín lúân nhû Mô vađ nhûông nûúâc coi
troơng ýịu töị tön giaâo nhû Ba Lan, Ai Len Chíu Phi lađ núi coâ tyê lïơ
tùng cao nhíịt ngađy nay: hún 3%/ nùm, ăùơc biïơt lađ úê Ăöng Phi
(Tanzania, Zambia, Kenya).Tyê lïơ tùng ăaô lađm dín söị tùng gíịp ăöi
trong vođng 20 nùm Kenya coâ 6 triïơu dín vađo nùm 1950, 11 triïơu vađo
nùm 1970 vađ 28 triïơu vađo nùm 1993 úê chíu Myô la tinh, tònh hònh ăa
daơng hún: tyê lïơ tùng bònh quín lađ 2,5% úê phíìn lúân caâc nûúâc Chíu Myô
vuđng nhiïơt ăúâi, ngûúơc laơi mûâc tùng thíịp úê Cuba, Porto Rico, Chi Lï,
Ac-hen-ti-na vađ Urugoay Chíu aâ lađ núi coâ tyê lïơ tùng ýịu nhíịt, mûâc
Trang 11tùng úê caâc núi cuông ríịt khaâc nhau: Tíy aâ vađ Nam aâ (Bùng-la-ăeât,
Pakistan) 2,5-3%, Ăöng aâ, 1%, cođn íịn Ăöơ vađ Trung Quöịc tùng töịi
thiïíu 1 triïơu ngûúđi / thaâng
Caâc thïí thûâc tùng
Tyê lïơ sinh vađ tyê lïơ chïịt diïîn ra vúâi nhõp ăöơ ríịt khaâc nhau tuyđ theo
khöng gian vađ thúđi gian nhûng hai tyê lïơ nađy cuöịi cuđng cuông xñch laơi
gíìn nhau
Sûơ tùng dín tuy khöng diïîn ra cuđng luâc nhûng coâ cuđng ăöơng lûơc víơt
chíịt ăaô cho pheâp thaêo ra möơt mö hònh miïu taê vađ giaêi thñch sûơ tùng
dín: "bûúâc quaâ ăöơ nhín khííu" trong giai ăoaơn ăíìu tiïn, dín söị coâ tyê lïơ
tùng öín ắnh, tyê lïơ sinh vađ tyê lïơ chïịt khaâ cao (40%), tyê lïơ tùng dín söị
ríịt thíịp: ăíy lađ chïị ăöơ dín chuê truýìn thöịng
Trong giai ăoaơn ăíìu cuêa bûúâc quaâ ăöơ nhín khííu, tyê lïơ chïịt ngađy
cađng giaêm, trong khi tyê lïơ sinh víîn úê mûâc cao ban ăíìu: sûơ chïnh lïơch
giûôa hai tyê lïơ cađng cao díîn ăïịn sûơ tùng dín cađng nhanh Trong giai
ăoaơn hai, tyê lïơ sinh giaêm, tyê lïơ chïịt giaêm ñt: sûơ tùng dín cađng chíơm
Röìi díìn díìn, tyê lïơ sinh vađ tyê lïơ chïịt bùìng nhau nhû luâc cođn úê giai
ăoaơn trûúâc bûúâc vađo "quaâ ăöơ nhín khííu" Laơi möơt líìn nûôa, dín söị öín
ắnh, tyê lïơ sinh vađ tyê lïơ chïịt thíịp (10%) Hiïơn nay tònh hònh nhû luâc
thúđi kò quaâ ăöơ nhín khííu khöng xaêy ra úê bíịt cûâ nûúâc nađo trïn thïị
giúâi Tònh hònh chíu Phi (nhíịt lađ miïìn nam Sahara) ăang giöịng giai
ăoaơn ăíìu thúđi kò quaâ ăöơ nhín khííu úê Bùưc Phi vađ Trung Myô, dín söị
ăang buđng nöí: sûơ chïnh lïơch giûôa tyê lïơ sinh vađ chïịt ríịt cao úê Nam
Myô vađ chíu aâ, sau khi ăaô coâ ăúơt tùng dín lïn ăïịn ẳnh ăiïím vađo
nhûông nùm 60, nay ăaô vađ ăang giaêm díìn nhûng víîn cođn úê mûâc cao
Chíu Íu vađ caâc nûúâc phaât triïín ăang úê trong tònh hònh giöịng nhû
sau thúđi kò quaâ ăöơ nhín khííu
Cađng líu tiïịn síu vađo thúđi kò quaâ ăöơ nhín khííu, tyê lïơ tùng dín
cađng cao: tyê lïơ tùng dín úê chíu Phi cao gíịp 2 -3 líìn chíu Íu Nhûng
ngûúơc laơi, tiïịn trònh tùng úê chíu Íu laơi nhanh hún Chíu Íu cíìn
phaêi míịt 150 nùm ăïí trúê laơi tònh traơng öín ắnh trong khi chíu aâ vađ
chíu Myô chó míịt 40 nùm
Nïịu nhû trûúâc kia bûúâc quaâ ăöơ nhín khííu bõ taâc ăöơng búêi nhûông
chuýín biïịn vïì xaô höơi, chñnh trõ, kinh tïị thò viïơc giaêm tyê lïơ chïịt ngađy
Trang 12nay laơi khöng hïì bõ aênh hûúêng vađ sûơ quaâ ăöơ nhín khííu khöng phaêi
luön ăi keđm vúâi nhûông chuýín biïịn xaô höơi
Nhûông viïîn caênh dín söị
Trong thúđi haơn trung bònh, nhûông viïîn caênh vïì dín söị coâ khaê
nùng hiïơn thûơc hún lađ nhûông dûơ baâo vïì kinh tïị Dûơ ăoaân vađo thïị kyê
20, dín söị thïị giúâi lađ 10 tyê
Coâ nhiïìu cú súê ăïí dûơ ăoaân rùìng tyê lïơ sinh giaêm nhanh vađ tyê lïơ
chïịt giaêm chíơm hoùơc tyê lïơ sinh giaêm chíơm, tyê lïơ chïịt giaêm nhanh
Caê hai trûúđng húơp ăïìu diïîn ra trong thúđi gian dađi
Nhûông dûơ baâo ăíìu tiïn vïì dín söị nùm 2000 cuêa Liïn Húơp Quöịc lađ
vađo nùm 1963, dín söị thïị giúâi seô lađ 7,5 tyê ngûúđi, röìi con söị dûơ ăoaân
laơi ặúơc haơ xuöịng Vađ bíy giúđ dín söị thïị giúâi xíịp xó 6,5 tyê
Nïịu nhû sûơ dûơ ăoaân chó trong khoaêng thúđi gian tûđ 10- 20 nùm thò
noâ seô coâ khaê nùng hiïơn thûơc hún Vúâi nhûông dûơ ăoaân trong tûúng lai
xa cíìn phaêi thíơn troơng
Nhûông phuơ nûô coâ thïí sinh núê nùm 2015 ăaô ặúơc sinh ra, vađ ngûúđi
ta biïịt ặúơc con söị gíìn chñnh xaâc cuêa noâ Söị treê sinh ra chó phuơ thuöơc
vađo thaâi ăöơ cuêa meơ chuâng ăöịi vúâi viïơc sinh ăeê
Nhûông nùm 50 tyê lïơ sinh ríịt cao nhûng laơi giaêm ríịt nhanh vađo
nhûông nùm 60 vađ 70 búêi vò caâc bađ meơ úê hai thïị hïơ trïn coâ nhûông tû
tûúêng vïì cú baên ríịt khaâc nhau, díîn ăïịn sûơ chïnh lïơch lúân giûôa dûơ
baâo vađ thûơc tïị Cuông nhû víơy dûơ baâo hiïơn nay phíìn lúân dûơa vađo sûơ
giaêm díìn díìn cuêa tyê lïơ chïịt nhûng ngûúđi ta laơi khöng lûúđng ăïịn naơn
dõch Sida ăaô lađm nhiïìu ngûúđi chïịt Mùơc duđ víơy , dín söị thïị giúâi vađo
thïị kyê 20 víîn ặúơc dûơ ăoaân lađ 10 tyê ngûúđi
Sûơ öín ắnh vïì dín söị coâ thïí lađ hiïơn thûơc tuyđ theo caâc vuđng vađ caâc
thúđi kyđ Ăöng aâ vađo nùm 2030 seô coâ 1,7 tyê dín, Nam aâ nùm 2075 lađ
3,3 tyê dín vađ Nam Myô lađ 1 tyê dín, nùm 2100 chíu Phi seô coâ 2,6 tyê
dín
Sûơ phín böị dín söị trïn thïị gúâi lađm thay ăöíi tònh hònh hiïơn nay
Caâc nûúâc cöng nghiïơp phaât triïín dín söị chó chiïịm 15% dín söị thïị giúâi
so vúâi 25% ăíìu nhûông nùm 90 vađ 33% nhûông nùm 50 Chíu Phi keâm
Trang 13phaât triïín laơi coâ dín söị tùng maơnh nhíịt, tûđ chöî chó chiïịm 12% dín söị
thïị giúâi nay ăaô chiïịm 26%
Tyê lïơ sinh, tyê lïơ chïịt, cíịu truâc tuöíi
Trong söị caâc nhín töị liïn quan ăïịn nhín khííu hoơc thò tyê lïơ sinh
vađ tyê lïơ chïịt lađ hai nhín töị khaâc nhau nhiïìu nhíịt caê úê phaơm vi quöịc
tïị vađ phaơm vi quöịc gia, noâ cođn khaâc nhau ngay caê úê caâc tíìng lúâp xaô
höơi khaâc nhau Hai nhín töị nađy taâc ăöơng qua laơi vađ dô nhiïn aênh
hûúêng ăïịn cíịu truâc tuöíi
Sûơ ăöịi líơp vïì cíịu truâc tuöíi giûôa caâc nûúâc phaât triïín vađ ăang phaât
triïín ngađy cađng roô neât Dín söị treê dûúâi 15 tuöíi chiïịm 15- 50% töíng
dín söị, díịn söị giađ trïn 65 tuöíi chiïịm tûđ 2- 15% töíng dín söị Nhûng
tyê lïơ chïịt cao kïịt húơp vúâi tyê lïơ sinh cao goâp phíìn treê hoaâ dín söị úê
caâc nûúâc phña Bùưc ,tyê lïơ sinh thíịp laơi ăi keđm vúâi tuöíi thoơ tùng khiïịn
nhûông nûúâc nađy coâ dín söị giađ
Tyê lïơ sinh, tyê lïơ chïịt vađ sûơ phín böị dín söị lađ 3 nguýn nhín cuêa
sûơ míịt cín ăöịi vïì dín söị trïn phaơm vi thïị giúâi.Tyê lïơ sinh cao thûúđng
ăi keđm vúâi tuöíi thoơ giaêm, ăiïìu nađy seô khiïịn thaâp cíịu truâc tuöíi múê
röơng
Tyê lïơ sinh: hiïơn traơng, caâc ýịu töị aênh hûúêng vađ sûơ tiïịn triïín
cuêa noâ
Tyê lïơ sinh phuơ thuöơc vađo söị phuơ nûô úê ăöơ tuöíi sinh ăeê nhûng cuông
phuơ thuöơc vađo caâc ýịu töị tön giaâo, kinh tïị, vùn hoaâ
úê caâc nûúâc ăang phaât triïín tyê lïơ treê em so vúâi phuơ nûô nhiïìu gíịp 3
líìn úê caâc nûúâc phaât triïín
Nhûông con söị nađy víîn chûa chñnh xaâc, hùỉn cođn phaêi gíịp nhiïìu líìn
hún thïị úê caâc nûúâc cöng nghiïơp phaât triïín, möîi phuơ nûô chó coâ dûúâi 2
con Cuba, Porto Rico, Nam Myô coâ tyê lïơ sinh thíịp Ngûúơc laơi, Tíy Phi
vađ Tíy Nam aâ tyê lïơ sinh tiïịp tuơc tùng cao (6 treê em/1 phuơ nûô) Nam
Myô nhiïơt ăúâi vađ caâc vuđng cođn laơi cuêa Chíu aâ coâ tyê lïơ sinh trung bònh
(3-5 treê em/1 phuơ nûô)
Coâ nhiïìu ýịu töị aênh hûúêng ăïịn tyê lïơ sinh Ngoađi ýịu töị khaê nùng
sinh hoơc, cođn coâ ýịu töị gia ằnh, hön nhín, giúâi tñnh xaô höơi, kinh tïị