Nguyên nhân là phạm trù dùng để chỉ sự tác động lẫn nhau của các mặt trong cùng một sự vật hiện tượng hoặc giữa các sự vật với nhau, gây ra một biến đổi nhất định nào đó.. Hơn nữa, các s
Trang 1TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM KỸ THUẬT TP.HCM
KHOA LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ
TIỂU LUẬN CUỐI KỲ
TRIẾT HỌC MAC – LENIN
GVHD: TS NGUYỄN KHOA HUY
(Sáng thứ 6, tiết 1 – 5)
Phan Hồng Hậu (Nhóm trưởng – 079 878 6261) 19124240
Tp Hồ Chí Minh, tháng 6 năm 2020
Trang 2ĐỀ BÀI TIỂU LUẬN
Câu 1: Anh/chị hãy phân tích cặp phạm trù nguyên nhân và kết quá Từ đó rút ra ý nghĩa
phương pháp luận của nó và liên hệ với thực tiễn của bản thân?
Câu 2: Anh/chị hãy phân tích nội dung quy luật về mối quan hệ biện chứng giữa cơ sở hạ
tầng và kiến trúc thượng tầng của xã hội Từ đó, rút ra ý nghĩa lý luận và thực tiễn?
Trang 31 Anh/chị hãy phân tích cặp phạm trù nguyên nhân và kết quá Từ đó rút ra ý nghĩa phương pháp luận của nó và liên hệ với thực tiễn của bản thân?
1.1 Phân tích cặp phạm trù nguyên nhân – kết quả:
Nguyên nhân và kết quả là một cặp phạm trù trong phép biện chứng duy vật của chủ nghĩa Mác-Lenin
Nguyên nhân là phạm trù dùng để chỉ sự tác động lẫn nhau của các mặt trong cùng một sự vật hiện tượng hoặc giữa các sự vật với nhau, gây ra một biến đổi nhất định nào đó
Kết quả là phạm trù dùng để chỉ những biến đổi xuất hiện do tác động lẫn nhau giữa các mặt trong cùng một sự vật hoặc giữa các sự vật với nhau gây ra
Từ khái niệm nguyên nhân, ta có thể nhận thức được bản thân sự vật, hiện tượng không bao giờ chính là nguyên nhân, mà chỉ do có sự tác động của các mặt của sự vật hiện tượng mới là nguyên nhân Chúng ta có thể xem xét ví dụ sau để có thể hiểu rõ hơn
về nhận thức này Hạt lúa không phải là nguyên nhân để có thể nảy mầm thành cây lúa,
mà nhờ có sự tác động của các quá trình sinh học và hóa học mà hạt lúa mới có thể nảy mầm và phát triển thành cây lúa Do đó, sự nảy mầm và phát triển thành cây lúa là do chính các quá trình sinh học và hóa học sinh ra chứ không phải do chính hạt lúa là nguyên nhân
Hơn nữa, các sự vật, hiện tượng luôn có sự tác động qua lại lẫn nhau và mỗi sự tác động đó sẽ đem đến những hệ quả hay những kết quả khác nhau nhưng không phải là như vậy thì mỗi sự tác động đó đều được coi là một nguyên nhân Chỉ xem sự tác động của sự vật, hiện tượng đó là nguyên nhân khi nó trong mối quan hệ với kết quả Hay nói cách khác, nếu sự tác động đó không tạo ra kết quả thì không gọi nó là nguyên nhân
Mặt khác, nguyên nhân khác với nguyên cớ và điều kiện Vì vậy ta cần phân biệt được giữa chúng với nhau
Nguyên cớ là một sự kiện nào đó trực tiếp xảy ra trước kết quả nhưng không sinh ra kết quả, có liên hệ với kết quả nhưng đó chỉ là mối liên hệ bên ngoài của kết quả,
Trang 4không có mối liên hệ với bản chất của kết quả Ví dụ: Việc một phần tử Séc-bi ám sát thái tử đế quốc Áo – Hung chỉ là nguyên cớ của chiến tranh thế giới lần thứ nhất, còn nguyên nhân thực sự của cuộc chiến tranh này là mâu thuẫn từ lâu giữa các quốc gia tham chiến Hay Mỹ muốn dùng máy bay đánh phá miền bắc Việt Nam, nguyên nhân do bản chất đế quốc nhưng phải tạo cớ để có thể hành động đó
là gây ra sự kiện vịnh Bắc Bộ vào tháng 8/1964
Còn điều kiện, đó là tổng hợp những hiện tượng, yếu tố không phụ thuộc vào nguyên nhân nhưng có thể giúp nguyên nhân sinh ra kết quả, nhưng bản thân điều kiện không sinh ra kết quả Ví dụ : Nguyên nhân để xảy ra các phản ứng hóa học là
sự tương tác, phản ứng giữa các chất tham gia để tạo ra các chất sản phẩm, nhưng
để phản ứng xảy ra được thì cần có các điều kiện xúc tác như nhiệt độ, áp suất, chất xúc tác, môi trường
Tính chất của mối liên hệ nhân – quả:
Phép biện chứng duy vật đã khẳng định mối liên hệ nhân – quả có tính khách quan, tính phổ biến và tính tất yếu
- Tính khách quan của mối liên hệ nhân – quả được thể hiện ở chỗ: mối liên hệ nhân quả là mối liên hệ khách quan của bản thân các sự vật, là cái vốn có của bản thân sự vật, không thể đồng nhất với khả năng tiên đoán Nó tồn tại ngoài ý muốn của con người, không phụ thuộc vào việc ta có nhận thức nó hay không
- Tính phổ biến của mối quan hệ nhân – quả được thể hiện ở chỗ: mọi sự vật, hiện tượng trong tự nhiên và trong xã hội đều được sinh ra bởi những nguyên nhân nhất định Không có một sự vật, hiện tượng nào xuất hiện mà không có nguyên nhân của
nó, chỉ do nguyên nhân đó chưa được chúng ta nhận thức, tìm ra mà thôi
- Tính tất yếu của mối liên hệ nhân – quả được thể hiện ở chỗ: không phải cứ có nguyên nhân thì sẽ có kết quả mà phải đặt nguyên nhân trong những điều kiện, hoàn cảnh nhất định Một nguyên nhân trong những điều kiện, hoàn cảnh nhất định chỉ có thể gây ra một kết quả nhất định mà thôi Từ đó, chúng ta cũng có thể hiểu rằng, nếu các nguyên nhân và hoàn cảnh càng ít khác nhau bao nhiêu thì các kết quả do chúng gây nên càng
Trang 5ít khác nhau bấy nhiêu Tuy nhiên trong thế giới vật chất không có sự tác động nào là hoàn toàn giống nhau nên cũng không bao giờ có những điều kiện giống nhau hoàn toàn Vì vậy, mỗi một kết quả bao giờ cũng độc đáo không lặp đi lặp lại trong bất kì một thời gian, không gian nào
Mối quan hệ biện chứng giữa nguyên nhân và kết quả:
Theo quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng, nguyên nhân và kết quả có mối quan hệ qua lại như sau:
- Nguyên nhân là cái sinh ra kết quả, nên nguyên nhân luôn luôn có trước kết quả Còn kết quả bao giờ cũng xuất hiện sau khi nguyên nhân đã xuất hiện và bắt đầu tác động + Tuy nhiên, không phải sự nối tiếp nào về mặt thời gian của sự vật, hiện tượng cũng là biểu hiện của mối quan hệ nhân – quả Ví dụ ngày kế tiếp đêm thì đêm không phải là nguyên nhân của ngày mà nguyên nhân sinh ra ngày và đêm là do sự quay của trái đất
+ Cùng một nguyên nhân có thể gây ra nhiều kết quả khác trong các điều kiện, hoàn cảnh khác nhau Ngược lại, cùng một kết quả có thể được gây nên bởi những nguyên nhân khác nhau tác động riêng lẻ hoặc cùng một lúc
+ Nếu nguyên nhân khác nhau tác động lên sự vật theo cùng một hướng thì sẽ gây nên ảnh hưởng cùng chiều, đẩy nhanh sự hình thành kết quả Ngược lại, nếu các nguyên nhân khác nhau tác động lên sự vật theo các hướng khác nhau thì sẽ làm suy yếu, thậm chí triệt tiêu các tác dụng của nhau
- Sự tác động trở lại của kết quả đôi với nguyên nhân: Dù nguyên nhân là cái sản sinh ra kết quả nhưng sau khi xuất hiện thì kết quả vẫn có thể tác động trở lại nguyên nhân sinh ra nó Kết quả có thể thúc đẩy sự hoạt động của nguyên nhân hoặc cũng có thể kìm hãm nguyên nhân
- Sự thay đổi vị trí giữa nguyên nhân và kết quả
Một sự vật, hiện tượng trong mối quan hệ này là nguyên nhân nhưng trong mối quan
hệ khác nó có thể là kết quả và ngược lại
Trang 6Nguyên nhân sinh ra kết quả, rồi chính kết quả đó lại chuyển hóa thành nguyên nhân sinh ra một kết quả mới Quá trình này cứ tiếp tục diễn ra không bao giờ có thể kết thúc, tạo ra một chuỗi nhân quả vô tận không có sự mở đầu và kết thúc
1.2 Ý nghĩa phương pháp luận:
Thứ nhất, trong thế giới vật chất, tất cả mọi sự vật, hiện tượng xảy ra đều có nguyên nhân của nó và mỗi nguyên nhân đều dẫn tới những kết quả nhất định Nguyên nhân không thể được tạo ra trong tưởng tượng của con người mà phải được tìm ra dựa trên hiện thực thông qua những căn cứ, bằng chứng rõ ràng Mỗi con người cần tôn trọng tính tất yếu, khách quan của mối liên hệ nguyên nhân- kết quả Khi muốn làm biến mất một hiện tượng nào đó, cần loại bỏ nguyên nhân sản sinh ra nó; ngược lại; muốn một hiện nào đó xuất hiện, cần phải tạo ra nguyên nhân và cả những điều kiện thích hợp cho nguyên nhân sản sinh ra kết quả
Thứ hai, một kết quả có thể được tạo ra từ nhiều nguyên nhân; ngược lại; một nguyên nhân có thể dẫn đến sự hình thành của nhiều kết quả Trong quá trình hình thành kết quả, mỗi nguyên nhân đều đảm nhận những vai trò riêng biệt Trong số các nguyên nhân sinh ra một sự vật, hiện tượng như nguyên nhân cơ bản, nguyên nhân chủ yếu, nguyên nhân bên trong, nguyên nhân bên ngoài, nguyên nhân chủ quan, nguyên nhân khách quan,… thì trước hết cần dựa vào nguyên nhân chủ yếu và nguyên nhân bên trong
vì chúng giữ vai trò quyết định trong sự xuất hiện, vận động và tiêu vong của sự vật, hiện tượng Có thể thấy, mối quan hệ nguyên nhân-kết quả phức tạp, đa dạng; muốn xác định đúng nguyên nhân của hiện tượng cần thận trọng, phân biệt chính xác các loại nguyên nhân, vạch ra kết quả tác động của từng mặt, từng mối liên hệ
Thứ ba, mặc dù kết quả được hình thành từ nguyên nhân nhưng nó không tồn tại một cách thụ động Vì vậy, phải biết tận dụng kết quả đã đạt được để nâng cao nhận thức
và tiếp tục thúc đẩy nguyên nhân phát triển theo hướng tích cực Một hiện tượng trong mối quan hệ này là kết quả, nhưng trong mối quan hệ khác có thể là nguyên nhân, nên để hiểu rõ tác dụng của hiện tượng ấy, cần xem xét nó trong những mối quan hệ mà nó giữ vai trò là nguyên nhân cũng như trong những quan hệ nó là kết quả
Trang 7Có thể nói, cặp phạm trù nguyên nhân-kết quả là một trong những cặp phạm trù tất yếu, cơ bản nhất và có vai trò quan trọng trong thực tiễn và nhận thức
1.3 Liên hệ thực tiễn bản thân:
Liên hệ thực tiễn bản thân về việc học online trong thời gian giãn cách xã hội để phòng chống dịch Covid – 19:
Trong thời gian dịch bệnh Covid – 19 khi mà số ca mắc trên thế giới không ngừng tăng lên và nguy cơ bùng phát dịch bệnh ở nước ta là rất cao Nhà nước ra chỉ thị giãn cách xã hội để phòng dịch, tất cả sinh viên trên địa bàn thành phố phải nghỉ ở nhà Để đảm bảo tiến độ học tập thì trường Đại học Sư phạm kỹ thuật đã chuyển từ học trực tiếp trên trường sang học online với hai giai đoạn
Giai đoạn 1, nhà trường tổ chức học online trên trang dạy học số (lms) của trường nhưng tôi nhận thấy không hiệu quả
Nguyên nhân thứ yếu là do hệ thống dạy học số của nhà trường chưa hoàn thiện, một số giảng viên chưa có phương pháp dạy phù hợp với cách dạy mới nên sinh viên chưa phát huy khả năng học tập.Nguyên nhân chủ yếu là ở bản thân tôi cũng chưa thích nghi kịp thời với cách dạy mới, những vấn đề chưa thông suốt không thể tương tác trực tiếp với giảng viên Để giải quyết nguyên nhân thứ yếu cần sự tác động của nhà trường Còn
về phần nguyên nhân chủ yếu, để giải quyết nó tôi cần thích nghi với cách học mới, về những vấn đề chưa hiểu có thể tự tìm hiểu các tài liệu trên internet hoặc liên lạc với giảng viên qua email hay mạng xã hội Vì “muốn loại bỏ một hiện tượng nào đó, cần loại bỏ nguyên nhân làm nảy sinh ra nó”
Giai đoạn 2, nhà trường nhận thấy học online trên hệ thống dạy học số chưa hiệu quả nên đã nghiên cứu cách học trên các nền tảng khác như Google meet hay Zoom Về phần bản thân tôi đã dần thích nghi với cách học mới và có phần cảm thấy thích kết quả cách học mới mang lại như khả năng tìm kiếm tài liệu trên internet, làm bài tập, thuyết trình online
Trang 8Từ đó ta có thể nhận thấy “Muốn cho hiện tượng xuất hiện, cần tạo ra nguyên nhân cùng những điều kiện cần thiết Vì hiện tượng này có thể do nhiều nguyên nhân tác động riêng lẻ hoặc đồng thời cần tùy hoàn cảnh cụ thể mà lựa chọn phương pháp thích hợp” Vì vậy qua cách giải quyết giai đoạn 1 bằng chuyển sang giai đoạn 2 đã đạt được hiệu quả nhất định với việc giải quyết đồng thời cả hai nguyên nhân thứ yếu và nguyên nhân chủ yếu Trong đó cần dựa vào cách giải quyết nguyên nhân chủ yếu vì “Trong hoạt động thực tiễn cần dựa trước hết vào các nguyên nhân chủ yếu và nguyên nhân bên trong Bởi chúng giữ vai trò quyết định trong sự xuất hiện, vận động và tiêu vong của hiện tượng.”
2 Anh/chị hãy phân tích nội dung quy luật về mối quan hệ biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng của xã hội Từ đó, rút ra ý nghĩa lý luận và thực tiễn?
2.1 Quy luật về mối quan hệ biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng của xã hội:
Chúng ta thấy cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng là hai phương diện cơ bản của đời sống xã hội đó là phương diện kinh tế và phương diện chính trị xã hội chúng tồn tại trong mối quan hệ thống nhất biện chứng với nhau tác động lẫn nhau trong đó cơ sở hạ tầng đóng vai trò quyết định đối với kiến trúc thượng tầng đồng thời kiến trúc thượng tầng thì thường xuyên có sự tác động trở lại đối với cơ sở hạ tầng cả theo chiều hướng tích cực hoạc theo chiều hướng tiêu cực khi nghiên cứu về mối quan hệ này thì Mác đã khẳng định cái vai trò quyết định của cơ sở hạ tầng đối với kiến trúc thượng tầng, tuy nhiên ông luôn thấy được cái sự tác động trở lại của kiến trúc thượng tầng đối với cơ sở hạ tầng Mác đã khẳng định rằng giai cấp nào mà đã thống trị về kinh tế thì giai cấp đó thống trị luôn về cả mặt chính trị tư tưởng
Cơ sở hạ tầng quyết định kiến trúc thượng tầng :
Cơ sở hạ tầng là nguồn góc sinh ra kiến trúc thượng tầng: Tương ứng với một cơ sở hạ tầng nhất định sẽ sản sinh ra một kiến trúc thượng tầng phù hợp có tác dụng bảo vệ cơ sở
hạ tầng đó, điều đó có nghĩa là cơ sở hạ tầng nào thì kiến trúc thượng tầng đó
Sự biến đổi cơ bản trong cơ sở hạ tầng sẽ dẫn đến sự thay đổi kiến trúc thượng tầng: đối với mâu thuẩn trong cơ sở hạ tầng được phản ánh thành mâu thuẩn trong kiến trúc
Trang 9thượng tầng sự đấu thanh trong lĩnh vực ý thức hệ xã hội và những xung đột lợi ích chính trị xã hội có nguyên nhân sâu xa từ mâu thuẩn và cuộc đấu tranh dành lợi ích trong cơ sở kinh tế của xã hội Trong cái xã hội mà cơ sở hạ tầng của nó mà có mâu thuẩn có đối kháng thì đương nhiên nó sẽ được biểu hiện ra trong kiến trúc thượng tầng, thì kiến trúc thượng tầng đó cũng có mâu thuẫn có đối kháng và cái mâu thuẫn đối kháng trong cơ sở
hạ tầng thực chất là mâu thuẩn đối kháng về kinh tế, về lợi ích kinh tế thì trong kiến trúc thượng tầng nó biểu hiện ra đó là mâu thuẩn đối kháng về mặt chính trị xã hội , cho nên cái mâu thuẩn về mặt chính trị xã hội thực chất là phản ánh cái mâu thuẩn đối kháng trong
cơ sở kinh tế của xã hội
+ Tính chất mâu thuẩn trong cơ sở hạ tầng được phản ánh thành mâu thuẩn trong kiến trúc thượng tầng: Giai cấp nào nắm giữa quyền sở hưu tư liệu sản xuất chủ yếu của xã hội thì đồng thời cũng là giai cấp nắm được quyền lực nhà nước trong kiến trúc thượng tầng, còn các giai cấp và tầng lớp xã hội khác thì ở vào địa vị bị phụ thuộc
+ Giai cấp thống trị kinh tế sẽ thống trị đời sống chính trị: Những biến đổi trong cơ sở thượng tầng tạo ra nhu cầu khách quan phải có sự biến đổi tương ứng trong kiến trúc thượng tầng điều đó có nghĩa là khi cơ sở kinh tế thay đổi thì sớm hay muộn chính trị,tư tưởng hay tinh thần …., của xã hội cũng phải thay đổi theo Tuy nhiên chúng ta cần lưu ý cái sự thay đổi của kiến trúc thượng tầng nó diễn ra phức tạp có yếu tố của kiến trúc thượng tầng nó sẽ biến đổi nhanh khi mà cơ sở hạ tầng thay đổi như là nhà nước, pháp luật,…
Tóm lại sự biến đổi của cơ sở hạ tầng dẫn đến sự biến đổi của kiến trúc thượng tầng,
nó là một quá trình hết sức phức tạp, nguyên nhân của sự biến đổi đó xét cho cùng chính
là do sự phát triển của lực lượng sản xuất, cho nên sự phát triển của lực lượng sản xuất nó chính là nguyên nhân sâu xa của mọi nguyên nhân Tuy nhiên chúng ta cần lưu ý cái sự phát triển của lực lượng sản xuất chỉ trực tiếp làm thay đổi quan hệ sản xuất tức là trực tiếp làm thay đổi cơ sở hạ tầng và chính sự biến đổi của cơ sở hạ tầng đến lượt nó thì mới làm cho kiến trúc thượng tầng thay đổi một cách căn bản Do đó trong xã hội có giai cấp
để thay đổi kiến trúc thượng tầng cho phù hợp với cơ sở hạ tầng phải bằng con đường
Trang 10cách mạng xã hội, tức là phải thông qua cuộc cách mạng xã hội thì mới có thể xóa bỏ được cả cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng củ, để xác lập một cái cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng mới để xây dựng mọi cái chế độ xã hội mới cao hơn
Kiến trúc thượng tầng tác động trở lại cơ sở hạ tầng :
+ Chức năng xã hội của kinh tế thượng tầng là duy trì, bảo vệ và cũng cố cơ sở hạ tầng đã sinh ra nó: Cơ sở hạ tầng quyết định đối với kiến trúc thượng tầng nhưng toàn bộ kiến trúc thượng tầng cũng như các yếu tố cấu thành nó thì có tính độc lập tương đối và tác động trở lại đối với cơ sở hạ tầng Chúng ta lưu ý rằng ngoài chức năng xã hội của kiến trúc thượng tầng chính là để duy trì bảo vệ và cũng cố cơ sở hạ tầng đã sản sinh ra nó đồng thời nó còn có một nhiệm vụ nữa là đấu tranh xóa bỏ cả cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng cũ
+ Nhà nước thường được thể hiện là nhân tố có vai trò tác đọng trực tiếp và mạnh mẽ nhất tới cơ sở hạ tầng kinh tế của xã hội: Sự tác động của kiến trúc thượng tầng đối với cơ sở
hạ tầng có thể thông qua nhiều phương thức khác nhau trực tiếp hoặc là gián tiếp Chẳng hạn cái sự tác động của thiết chế pháp luật thường là tác động trực tiếp còn các thiết chế khác như nghệ thuật, tôn giáo,…thường biểu hiện gián tiếp và trong các yếu tố tác động trở lại đối với cơ sở hạ tầng nhà nước thường tỏa ra là yếu tố có tác động trực tiếp và mạnh mẽ nhất tới cơ sở hạ tầng của một xã hội Chúng ta thấy rằng trong kiến trúc thượng tầng có hai cái yếu tố lớn đó là là hệ thống kết cấu các hình thái ý thức xã hội và các thiết chế chính trị xã hội thì các yếu tố này nó đều có tác động trở lại đối với cơ sở hạ tầng, nhưng trong các yếu tố đó nhà nước thường tỏ ra là yếu tố tác động trực tiếp nhất mạnh
mẽ nhất tới cơ sở hạ tầng của một xã hội
+ Sự tác động của các yếu tố thuộc kiến trúc thượng tầng có thể diễn ra theo nhiều xu hướng khác nhau: Theo nhiều xu hướng đối lập nhau nó phản ánh cái tính chất mâu thuẩn, lợi ích của các giai tầng khác nhau và đối lập nhau trong xã hội bởi vì thực chất ở đây là nó phản ánhtính chất mâu thuẩn lợi ích của các giai cấp tầng lớp khác nhau và đối lặp nhau cho xã hội trong đó thì có sự tác động nhằm duy trì cơ sở kinh tế hiện tại tức là duy trì chế độ xã hội đương thời trong đó lại có sự tác động theo su hướng là xóa bỏ cơ sở