TIỂU LUẬN tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người việt – thực trạng và giải pháp

Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Việt là một bộ phận của ý thức xã hội, là một yếu tố thuộc lĩnh vực đời sống tinh thần được hình thành trong tiến trình lịch sử văn hóa.. Tín ngưỡng

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI NGỮ

KHOA:………

BÀI TIỂU LUẬN

ĐỀ TÀI: ………

Học phần :

Sinh viên thực hiện :

Mã sinh viên :

Nhóm học phần :

Giảng viên phụ trách :

Huế, tháng … năm …

MỤC LỤC

A MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

3 Mục tiêu nghiên cứu

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

5 Phương pháp nghiên cứuB NỘI DUNG

Chương 1 NHỮNG NÉT CƠ BẢN VỀ TÍN NGƯỠNG THỜ CÚNG

TỔ TIÊN CỦA NGƯỜI VIỆT

1.1 Khái quát chung về tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên

1.1.1 Nguồn gốc

1.1.2 Khái niệm

1.1.2.1 Khái niệm tín ngưỡng

1.1.2.2 Khái niệm tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên

1.1.3 Ý nghĩa của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên

1.2 Bàn thờ gia tiên – nét đặc trưng của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên ở người Việt

1.2.1 Vài nét cơ bản về bàn thờ gia tiên

1.2.2 Ý nghĩa của bàn thờ gia tiên

1.3 Thờ cúng tổ tiên trong những ngày Tết, ngày lễ

1.3.1 Thờ cúng tổ tiên trong ngày Tết

1.3.1.1 Lễ cúng giao thừa

1.3.1.2 Lễ cúng Tết ngày đầu năm

1.3.2 Thờ cúng tổ tiên trong ngày lễ

1.3.2.1 Tiết thanh minh

1.3.2.2 Giỗ Tổ Hùng Vương

Chương 2 THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP TÍN NGƯỠNG THỜ CÚNG TỔ TIÊN CỦA NGƯỜI VIỆT HIỆN NAY

2.1 Thực trạng thờ cúng tổ tiên của người Việt hiện nay

2.1.1 Mặt tích cực của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên ở người Việt

2.1.2 Mặt hạn chế của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên ở người Việt

2.2 Phương hướng và giải pháp việc thờ cúng tổ tiên của người Việt hiện nay

2.2.1 Phương hướng việc thờ cúng tổ tiên của người Việt hiện nay

2.2.2 Những giải pháp cơ bản nhằm định hướng hoạt động

thờ cúng tổ tiên của người Việt hiện nay

C PHẦN KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ

Tài liệu tham khảo

A MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Văn hóa phương Tây khác văn hóa phương Đông ở nhiều điểm, trong đó phương Tây không thờ cúng ông bà, tổ tiên, không để bàn thờ tổ tiên trong nhà Còn các dân tộc phương Đông đều có các hình thức thờ cúng ông bà, tổ tiên để tưởng nhớ đến những người đã khuất Ở Việt Nam, tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên đã trở thành một hệ thống và có ý nghĩa sâu sắc của nó Việc thờ cúng tổ tiên có một

vị trí hết sức quan trọng trong đời sống gia đình và xã hội của chúng ta Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên đã trở thành một thứ giáo lý, tôn giáo độc đáo mà không phải bất cứ dân tộc nào trên thế giới cũng có thể

có được Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Việt tạo nên mối gắn kết tinh thần nối liền con người với những lực lượng siêu nhiên trong thế giới tâm linh Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Việt là một bộ phận của ý thức xã hội, là một yếu tố thuộc lĩnh vực đời sống tinh thần được hình thành trong tiến trình lịch sử văn hóa Trên thế giới có hàng nghìn loại hình tín ngưỡng khác nhau, nhưng hiếm thấy loại hình tín ngưỡng nào lại chứa đựng đạo lý sâu sắc như tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên

Ở nước ta, thờ cúng tổ tiên là tín ngưỡng phổ biến của người Việt Trải qua bao thăng trầm, biến

cố của lịch sử, hình thức này đã và đang chiếm được vị trí thiêng liêng trong đời sống tinh thần người Việt Ý thức con người có tổ có tông được bảo tồn trong cõi tâm linh và lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác dù họ sống trên tổ quốc mình hay sống nơi xứ người Cùng với tiến trình lịch sử của dân tộc, nó là sự bồi lắng, kết tụ những giá trị đạo đức quý báu của con người Việt Nam

Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Việt trong quá trình hình thành và tồn tại đã góp phần tạo ra những giá trị, triết lý đạo đức mang ý nghĩa giáo dục sâu sắc như lòng hiếu thảo, lòng nhân ái, tính cộng đồng, lòng yêu nước, tinh thần sáng tạo, còn là truyền thống tốt đẹp của dân tộc, tồn tại cùng với

sự hình thành và phát triển của dân tộc Hiếu với tổ tiên, ông bà, cha mẹ được nâng cao lên là hiếu với dân, với nước Ngày nay, trong xu thế chung của quá trình hội nhập kinh tế quốc tế dẫn đến sự may rủi trong cơ chế thị trường, phân hóa giàu nghèo trong xã hội, xuất hiện những yếu tố tiêu cực do công cuộc toàn dân hóa, cùng với trình độ dân trí thấp là một trong những nguyên nhân dẫn đến sự gia tăng các hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo Tuy nhiên, tự do tín ngưỡng không có nghĩa là để cho tín ngưỡng phát triển một cách không có sự quản lý của các cấp, ban ngành Chúng ta cần đẩy lùi những biểu hiện của mê tín, dị đoan thì tín ngưỡng thờ cúng mới giữ được đúng bản chất của nó

Với những lý do như trên về tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Việt, em đã chọn đề tài “ Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Việt – Thực trạng và giải pháp” để làm đề tài nghiên cứu của mình.

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

3 Mục tiêu nghiên cứu

Đề tài “Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Việt – Thực trạng và giải pháp” này được thực hiện

nhằm:

Tìm hiểu cơ sở hình thành tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Việt trong giai đoạn hiện nay Xác định nội dung chủ đạo trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Việt, trên cơ sở đó thấy được giá trị và ý nghĩa của việc phát huy những mặt tích cực của tín ngưỡng thờ cúng trong giai đoạn hiện nay, đồng thời cũng đưa ra những ý kiến riêng về những thực trạng của việc thờ cúng hiện nay

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu

Đề tài tập trung nghiên cứu về tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người dân Việt Nam từ nghìn xưa đến ngày nay Từ đó tìm ra nguồn gốc xuất xứ của phong tục này, bên cạnh đó đề tài cũng nêu ra những thực trạng và đề xuất những giải pháp khắc phục những tồn tại, yếu kém của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên trong giai đoạn hiện nay

Phạm vi nghiên cứu

Trong thời gian có hạn, đề tài được xác định nghiên cứu trong phạm vi là những lý luận chung về tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên và giá trị của tín ngưỡng ấy trong đời sống tâm linh của người Việt

5 Phương pháp nghiên cứu

Dựa trên cơ sở phương pháp của chủ nghĩa Mác – Leenin, chủ yếu sử dụng phương pháp duy vật

lịch sử kết hợp với phương pháp logic Đồng thời, sử dụng nhiều phương pháp khác như so sánh, phân tích, tổng hợp, thống kê để nghiên cứu đề tài

B NỘI DUNG

Chương 1 NHỮNG NÉT CƠ BẢN VỀ TÍN NGƯỠNG THỜ CÚNG

TỔ TIÊN CỦA NGƯỜI VIỆT

1.1 Khái quát chung về tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên

1.1.1 Nguồn gốc

Ở nước ta, từ bao đời nay suốt từ Bắc vào Nam, không một gia đình người Việt nào không đặt bàn thờ tổ tiên ở nơi trang trọng nhất trong nhà hoặc ở nhà từ đường thờ họ Tuy vậy, một số dân tộc ít người cũng đã có tục thờ cúng tổ tiên nhưng còn lỏng lẻo và mờ nhạt chưa trở thành một thiết chế văn hóa như của người Việt

*Nguồn gốc nhận thức

Trước hết, từ quan niệm người chết linh hồn vẫn tiếp tục sống ở nơi chín suối, thế giới bên kia,

linh hồn người chết vẫn có “nhu cầu” như người sống vì thế mà người ta chôn theo người chết những

dồ tùy táng, dần về sau người ta đốt vàng mã (ngày nay đốt tiền âm phủ và các thứ hình hài, đồ vật, nhà cửa ) Từ ý niệm trên cho ta thấy mối liên hệ giữa người sống và người chết được tiếp tục duy trì nhất là đối với ông bà, cha mẹ qua đời thì việc thờ cúng trở thành một tục lệ Chính vì vậy nó đã là cơ

sở hình thành tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên

*Nguồn gốc về kinh tế - xã hội

Có thể nói rằng, tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên cùng huyết thống thực sự ra đời và phát triển trong thời kỳ thị tộc phụ hệ Khi trình độ sản xuất phát triển, của cải xã hội làm ra ngày càng nhiều làm xuất hiện một tầng lớp tích lũy được nhiều của cải và dẫn tới có quyền uy chi phối người khác và là mầm mống cho sự phân chia xã hội thành giai cấp Trong xã hội có giai cấp,vị trí của người đàn ông trong gia đình và ngoài xã hội ngày càng được củng cố - cơ sở đích thực trong quá trình chuyển đổi từ việc thờ cúng tổ tiên tô – tem sang việc thờ cúng tổ tiên là con người thực cùng chung dòng máu Nền kinh

tế tiểu nông theo kiểu tự cung tự cấp đã tồn tại lâu dài trong xã hội Việt Nam cũng là một cơ sở cho sự hình thành và duy trì tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên

*Nguồn gốc về tôn giáo

Nguồn gốc Tô – tem giáo:

Tô-tem giáo là một tín ngưỡng của người nguyên thủy, hình thành trong bối cảnh xã hội còn hoang sơ Vào thời kỳ này, loài người còn sơ khai, sự hiểu biết về thế giới khách quan chưa nhiều; con người chưa đủ tri thức để nhận biết sự khác biệt giữa mình với các loài động, thực vật khác trong thiên nhiên Họ mưu sinh bằng những phương thức thô sơ như săn bắt thú rừng, nhặt hoặc hái quả trên cây

để ăn Sự non nớt trong nhận thức này đã đưa con người đến một khái niệm rất sai lầm về nguồn gốc của mình Người nguyên thủy nghĩ rằng mình có quan hệ huyết thống với một loài động, thực vật nào

đó và họ xem chúng như tổ tiên của mình và thờ cúng động, thực vật ấy Đây là hình thức thờ Vật tổ Nguồn gốc Nho giáo:

Dân tộc Việt hình thành trong một khu vực địa lý đặc biệt, nằm giữa miền Bắc Việt Nam và miền Nam Trung Quốc Do đó, người Việt từ xa xưa đã học chữ Trung Quốc, đọc sách Trung Quốc và chịu ảnh hưởng của tư tưởng Nho giáo Khổng tử, một nhà hiền triết của Trung Quốc, hệ thống hóa và phát huy học thuyết của Nho giáo, lập ra những quy tắc để răn dạy người đời học biết cách sống phù hợp với luân thường đạo lý trong xã hội Triết lý về xử thế, giáo dục đạo đức con người được Khổng Tử xem như phần quan trọng nhất Chữ “hiếu” trong đạo “nhân” của Khổng Tử được đặt làm nền móng cho Khổng giáo Từ đó hình thành nên một tôn giáo gọi là Khổng giáo hay Nho giáo Từ quan niệm hiếu trong Khổng giáo, người Việt tiếp nhận và thể hiện qua việc thờ cúng tổ tiên

*Các yếu tố tâm lý khác

Sự sợ hãi:

Trong cuộc sống con người còn gặp nhiều khó khăn, rủi ro, bất hạnh, sa cơ, lỡ vận, bệnh tật hiểm nghèo luôn đe dọa sự bình an của con người Họ luôn mong muốn có sự giúp đỡ của các thế lực khác

nhau, trong đó họ cần đến sức mạnh của ông bà tổ tiên ở “thế giới bên kia” che chở, nâng đỡ Từ quan niệm dân gian về linh hồn, người ta cho rằng, nếu không cúng tế linh hồn ông bà tổ tiên đầy đủ thì những linh hồn này trở thành ma đói và sẽ mang lại rủi ro, quấy nhiễu cuộc sống của những người đang sống

Sự kính trọng, biết ơn:

Nỗi lo sợ bị trừng phạt của con người không phải là yếu tố duy nhất và chủ yếu dẫn đến sự hình thành và phát triển tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Việt Nếu chỉ vì sợ hãi mà con người phải thờ cúng thì tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên đã không thể tồn tại lâu bền và đầy giá trị nhân văn như vậy Yếu tố tâm lý có vai trò quyết định trong việc duy trì tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Việt là sự tôn kính, biết ơn đối với các thế hệ trước, là lòng hiếu thảo của con cháu đối với ông bà cha mẹ

1.1.2 Khái niệm

1.1.2.1 Khái niệm tín ngưỡng

Hiện nay, khái niệm tín ngưỡng được hiểu theo các hướng khác nhau nhưng đều thống nhất rằng, tín ngưỡng là sự ngưỡng mộ, tin tưởng của con người vào các lực lượng siêu nhiên, hư ảo, có tính chất thiêng liêng huyền bí

Dưới cái nhìn của các nhà nghiên cứu thì tín ngưỡng là một hiện tượng tâm lý - xã hội biểu hiện niềm tin của một cộng đồng người nhất định về thế giới vô hình, về lực lượng siêu nhiên và năng lực chi phối của lực lượng này đối với cuộc sống của con người thông qua hệ thống lễ nghi thờ cúng Quá trình hình thành và phát triển tín ngưỡng gắn liền với lịch sử phát triển của cộng đồng nên nó phản ánh cuộc sống thực tế của cộng đồng người đó

1.1.2.2 Khái niệm tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên

Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên (phong tục thờ cúng tổ tiên hay còn gọi được gọi khái quát là Đạo Ông

Bà, Đạo Hiếu, Đạo Làm con) là tục lệ thờ cúng những người đã khuất, đặc biệt là tổ tiên, của nhiều dân tộc Châu Á và đặc biệt phát triển trong văn hóa Việt và văn hóa Trung Hoa Đối với người Việt, Phong tục thờ cúng tổ tiên gần như trở thành một thứ tôn giáo; đa phần gia đình nào cũng có bàn thờ tổ tiên trong nhà, ít nhất là có treo di ảnh một cách trang trọng Nhiều người Việt Nam, ngoài tôn giáo của mình thường có thờ cúng cả tổ tiên.Đối với người Việt, Phong tục thờ cúng tổ tiên gần như trở thành một thứ Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, không gia đình nào không có bàn thờ tổ tiên trong nhà, nhưng không phải là một tôn giáo mà là do lòng thành kính của người Việt đối với cha mẹ, ông

bà, cụ kỵ Đây là một tín ngưỡng rất quan trọng và gần như không thể thiếu trong phong tục Việt Nam.

1.1.3 Ý nghĩa của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên

Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên là quan niệm về sự tồn tại của những linh hồn và mối liên hệ giữa người đã khuất và người sống bằng đấng vô hình hiện hữu trong cuộc sống dõi theo con cháu và đem lại phước lộc, tài thọ cho họ Trải qua sự luân chuyển và biến cố của lịch sử, nhiều tín ngưỡng dân gian

đã gặp phải thời kì khó khăn khi bị quy kết là “mê tín dị đoan” thế nhưng tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên vẫn tồn tại trong tiềm thức của mỗi người dân Việt

Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên mang một ý nghĩa hết sức quan trọng đối với dân tộc Việt Nam Thông qua phong tục này, nó không chỉ thể hiện ý thức luôn hướng về nguồn cội, bày tỏ lòng hiếu thảo

mà còn mang giá trị về mặt tâm linh Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên mang ý nghĩa bày tỏ sự biết ơn luôn hướng về cội nguồn của mỗi người, với cội nguồn dân tộc Không chỉ vậy, tổ tiên còn là những bậc anh hùng có công bảo vệ làng xóm, đất nước, đánh đuổi giặc ngoại xâm Có thể kể đến như Trần Hưng Đạo được tôn thờ là là người cha của dân tộc, được thực hiện tín ngưỡng thờ cúng giỗ vào tháng 8 âm lịch hàng năm Trong tiềm thức của người Việt Nam tổ tiên còn là Mẹ Âu Cơ, là những vị Vua Hùng những người đã kiến tạo nên nước non và nguồn cội sinh ra các dân tộc Việt Nam Dân gian ta có câu:

“Dù ai đi ngược về xuôi Nhớ ngày giỗ tổ mùng 10 tháng 3.”

Câu ca dao trên đã hàm chứa phần nào về tinh thần luôn hướng về nguồn cội, luôn tôn thờ và tưởng nhớ về tổ tiên Cứ vào những ngày này hàng năm, mỗi “con rồng, cháu tiên” đều khắc ghi và thành kính tưởng nhớ tới công lao của những vị vua hùng đã có công dựng nước và giữ nước Có thể

nói, tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên nhắc nhớ mỗi chúng ta, dù ở đâu, xa quê hương nhưng luôn tôn thờ và khắc ghi nguồn cội của mình Thông qua đó giáo dục mỗi người luôn phải có trách nhiệm với quê hương đất nước, bảo tồn và phát huy những giá trị tốt đẹp mà tổ tiên ta đã dày công vun đắp Phong tục này như sợi dây liên kết giữa những người sống và những người đã khuất, những người trên trần thế và những người ở thế giới tâm linh Điều này bày tỏ về quan niệm nhân sinh của dân tộc Việt “sự

tử như sự sinh, sự vong như sự tồn”

Nhờ vào hình thức tín ngưỡng này, người Việt bày tỏ sự biết ơn và lòng thành kính, tấm lòng hiếu thảo với ông bà tổ tiên với những người đã sinh thành dưỡng dục chúng ta Những giá trị này luôn được dân tộc ta đúc kết và truyền dạy cho những thế hệ sau qua những câu ca dao hết sức ý nghĩa “Ăn quả nhớ kẻ trồng cây” hay “Cây có gốc mới nở cành xanh ngọn – Nước có nguồn mới bể rộng sông sâu” Trong mỗi gia đình Việt, tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên truyền tải đạo lý sâu sắc “Uống nước nhớ nguồn” đã trở thành nét đẹp trong văn hóa của người Việt Thông qua đó, mỗi con người hiểu được giá trị của “đạo hiếu” trong cuộc sống, trong mối quan hệ với những người trong gia đình Giá trị quý báu nhất tiềm ẩn trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Việt đó là lời răn dạy về lòng hiếu thảo Như vậy, tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên không chỉ là nét đẹp truyền thống của văn hóa dân tộc mà nó còn là bài học đạo đức vô giá trong tiềm thức của mỗi người Nó răn dạy con người về đức hiếu thảo, hiếu sinh và hướng về cội nguồn…

1.2 Bàn thờ gia tiên – nét đặc trưng của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên ở người Việt

1.2.1 Vài nét cơ bản về bàn thờ gia tiên

Trong mỗi gia đình thì bàn thờ gia tiên chính là nơi thanh tịnh, thiêng liêng nhất, thể hiện sâu sắc niềm tin tâm linh của người Việt Bàn thờ được coi như chiếc cầu nối linh thiêng giữa cuộc sống hiện tại của con người với cõi thiêng của đất trời, là nhịp cầu vô hình nối kết, giao hòa giữa hai cõi âm dương Với quan niệm “Trần sao âm vậy”, "Sự tử như sự sinh, sự vong như sự tồn", người chết cũng như lúc sống, đều có những nhu cầu sinh hoạt như nhau, người sống cần nhà ở, thì người chết cũng cần một nơi cho linh hồn nương náu, nên con cháu đã lập ra bàn thờ để làm nơi tưởng nhớ, thờ cúng người

đã khuất

Trên bàn thờ gia tiên, ở chính giữa đặt bát hương (tượng trưng cho tinh tú) và trên bát hương có cây trụ để cắm hương vòng (tượng trưng cho trục vũ trụ); ở hai góc ngoài bao giờ cũng có hai cây đèn (hoặc nến) tượng trưng cho Mặt Trời ở bên trái và Mặt Trăng ở bên phải Thông thường, ở ngay sau bát hương thường có một cái đỉnh ba chân, nắp đỉnh được vẽ hình con lân với ý nghĩa sức mạnh bề trên kiểm soát tinh thần con cháu khi đứng trước bàn thờ Khi cần giao tiếp với tổ tiên (có lúc thỉnh cầu, có khi sám hối ) người ta thường đốt nến (đèn dầu) và thắp hương Nhiều người có thói quen, khi

đi xa về thường thắp hương trên bàn thờ trước như một lời chào rồi mới làm việc khác Hoặc trước khi

đi xa cũng lại thắp hương để mong người thân độ trì cho lên đường an toàn, may mắn

Khi thờ cúng tổ tiên, người Việt Nam rất coi trọng ngày kỵ giỗ tức là ngày mất được tính theo âm lịch Vào ngày giỗ hoặc các ngày sóc, vọng, lễ, Tết, việc hương khói được chăm chút đều đặn Những khi trong nhà có việc trọng đại như dựng vợ, gả chồng cho con, làm nhà, thi cử… người Việt đều thành tâm thắp nén hương thơm để khấn báo với tổ tiên và cầu mong tổ tiên phù hộ cho mọi việc thuận buồm xuôi gió Trong lễ cưới, khi con dâu mới, hoặc con rể mới đến nhập gia, đều phải đến trước bàn thờ làm lễ Gia tiên để ra mắt tổ tiên Sở dĩ có những hành động đó bởi người Việt luôn có niềm tin rằng giữa người sống và người đã mất có một sợi dây liên kết mật thiết với nhau và hỗ trợ nhau Con cháu thì giữ gìn đạo đức, kính cẩn thờ cúng khấn báo tiền nhân Tổ tiên lại chở che, dẫn dắt hậu thế, nên việc cúng giỗ là giây phút giao hòa giữa âm với dương một cách linh thiêng mầu nhiệm

1.2.2 Ý nghĩa của bàn thờ gia tiên

Trong văn hóa tâm linh của người Việt Nam nói riêng và người phương Đông nói chung, bàn thờ

gia tiên chiếm vị trí quan trọng và chứa đựng ý nghĩa thiêng liêng Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, là phong tục tập quán gắn liền với những nghi lễ cúng bái bày tỏ lòng biết ơn tới ông bà, cha mẹ những người đã có công sinh thành và nuôi dưỡng mỗi người khôn lớn Dân gian có câu:

“Công cha như núi Thái Sơn Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra

Một lòng thờ mẹ kính cha Cho tròn chữ hiếu mới là đạo con.”

Để nói về công ơn của cha và sự hy sinh của mẹ, thì không thể một từ nào có thể diễn đạt hết được Điều đó chỉ được cảm nhận bằng tấm lòng hiếu thảo của mỗi người Ý nghĩa của bàn thờ gia tiên, cũng

vì thế mà trở nên thiêng liêng cao quý, chứa đựng tinh hoa văn hóa, phẩm chất đạo đức của mỗi người Trong mỗi gia đình Việt dù giàu hay nghèo, sang hay bình dân, đều có bàn thờ gia tiên đặt ở nơi trang trọng nhất Đó là phong tục, tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, trở thành đạo lý, nét đẹp văn hóa của người Việt Ý nghĩa của bàn thờ gia tiên còn là sợi dây vô hình gắn kết anh em, họ hàng lại gần nhau hơn Ai cũng có cội nguồn, gốc rễ, dù anh em, họ hàng có xảy ra xung đột, xích mích thì cũng ngẫm lại rằng mình chung một gốc Để rồi từ đó, càng yêu thương giúp đỡ, đùm bọc lẫn nhau Đó cũng là cách báo hiếu lớn nhất, khiến ông bà tổ tiên an nghỉ nơi chín suối được yên lòng Bởi vậy mới nói, đạo thờ cúng tổ tiên hay còn gọi là đạo hiếu chính là tinh hoa văn hóa Việt, đã trở thành nguồn mạch chảy xuyên suốt trong tâm thức của mỗi người con Việt tự ngàn đời nay Cho nên, dân gian có câu: “ly hương, bất ly tổ”, hay: “thà đui mà giữ đạo nhà, còn hơn có mắt ông cha không thờ” Vì lẽ đó, mà ý nghĩa của bàn thờ gia tiên càng trở nên thiêng liêng, cao quý hơn cả, trở thành nếp sống và linh hồn của dân tộc Việt Nam

1.3 Thờ cúng tổ tiên trong những ngày Tết, ngày lễ

1.3.1 Thờ cúng tổ tiên trong ngày Tết

1.3.1.1 Lễ cúng giao thừa

Giây phút chuyển giao giữa năm cũ và năm mới là một thời khắc quan trọng đối với người phương

Đông Việc thờ cúng trong khoảnh khắc này cũng luôn được mọi gia đình quan tâm, vì nó ảnh hưởng tới vận mệnh của gia đình trong năm mới sắp đến Có lẽ vì thế mà cúng giao thừa đã trở thành một nghi thức quen thuộc, một nét đẹp văn hóa tâm linh điển hình của dân tộc Việt Nam

Lễ giao thừa hay còn gọi là Lễ trừ tịch bao hàm một ý nghĩa trọng đại “tống cựu nghinh tân”, nên

lễ được cử hành rất trịnh trọng trong mỗi gia đình người Việt Người xưa tin rằng: mỗi năm có một vị hành khiển trông coi việc nhân gian, hết năm thì vị thần năm cũ lại bàn giao công việc cho vị thần năm mới, nên phải cúng giao thừa ở ngoài trời để tiễn đưa thần năm cũ và đón rước thần năm mới Có 12 vị hành khiển và 12 phán quan (phán quan là vị thần giúp việc cho các vị hành khiển) Mỗi vị làm một năm dưới dương gian và cứ sau 12 năm thì lại có sự luân phiên trở lại Lễ giao thừa được cúng trước sân nhà, có một chiếc bàn hương được kê ra, thắp nhang tỏa khói nghi ngút Hai bên có hai ngọn đèn dầu hoặc hai ngọn nến Theo phong tục của người Việt ta từ xưa, mâm cỗ cúng giao thừa thường có một đĩa xôi gấc đỏ tươi với ý nghĩa cầu may mắn cho cả năm; một con gà trống luộc rất khéo, miệng ngậm bông hồng đỏ với ý nghĩa khoẻ mạnh, tinh khiết Kèm theo 02 thứ trên thì còn có bánh chưng hay bánh tét, mứt kẹo, trầu cau, hoa quả, rượu, nước (hoặc có khi người Việt cúng chỉ chè và bánh kẹo) và nhất là không quên được rượu, vì “vô tửu bất thành lễ”

Ở mỗi vùng miền sẽ có những quy định khác nhau về nghi thức cúng giao thừa Tuy nhiên, ý nghĩa của nó đều như nhau, đó là thời khắc chuyển giao thiêng liêng giữa năm cũ và năm mới và là sự tổng kết một năm đã qua, xua đuổi những điều đen đủi để đón nhận may mắn, bình an cho gia đình Đồng thời, đây là nghi thức dùng để bày tỏ lòng thành kính, sự biết ơn và cảm tạ đối với thần linh, tổ tiên đã phù hộ, bảo vệ cả gia đình trong một năm đã qua

1.3.1.2 Lễ cúng Tết ngày đầu năm

Mùng 1 Tết, ngày Tân niên đầu tiên được coi là ngày đặc biệt quan trọng Bữa cơm cúng sáng

mùng 1 Tết là cúng Nguyên đán, cúng chiều gọi là cúng Tịch điện Cỗ cúng có thể mặn hoặc chay tuỳ theo phong tục từng gia đình Nhà nào có thờ Phật thì bắt buộc phải chuẩn bị mâm cúng chay dâng Phật Các món trong mâm cỗ mặn cũng được tuỳ biến theo điều kiện từng gia đình, nhưng không thể thiếu các món ăn cơ bản ngày Tết là bánh chưng, xôi, gà, giò, thịt lợn, Ngày mùng 1 Tết kiêng sát sinh, nên gà sẽ được làm thịt từ ngày hôm trước Trong lễ cúng, gia chủ cảm ơn công đức trời bể của tổ tiên và mời tổ tiên về thụ lễ Sau khi cúng xong con cháu thụ lộc tổ tiên rồi mới đi chúc Tết, thăm thú

họ hàng, bạn bè

1.3.2 Thờ cúng tổ tiên trong ngày lễ

1.3.2.1 Tiết thanh minh

Tết Thanh Minh thực tế có nguồn gốc từ Trung Quốc, qua quá trình du nhập đã thay đổi cho phù hợp với văn hóa Việt Nam Tiết Thanh Minh thực chất là một trong 24 tiết hàng năm Tiết Thanh Minh bắt đầu từ ngày 4 hoặc 5 tháng 4 dương lịch tới 20 hoặc 21 tháng 4 dương lịch Thanh Minh là âm Hán, dịch nghĩa thì Thanh là trong, Minh là sáng, Tiết Thanh Minh là khoảng thời gian khí trời trong sáng, thanh khiết, bầu trời quang đãng, mới mẻ Tiết Thanh Minh kéo dài khoảng 15-16 ngày, ngày đầu của tiết Thanh Minh thì người ta chọn làm Tết Thanh Minh Mâm lễ cúng không cần quá cầu kỳ, tùy theo điều kiện từng gia đình có thể bày biện mâm cỗ phù hợp để thắp hương Trong dịp Thanh Minh các khu nghĩa trang thường trở nên đông đúc và nhộn nhịp Các cụ già sẽ lo khấn vái tổ tiên nơi phần mộ Trẻ em cũng được theo cha mẹ hay ông bà đi tảo mộ, trước là để biết đến những ngôi mộ của gia tiên, sau là để biết kính trọng tổ tiên qua tục viếng mộ Những người quanh năm đi làm ăn xa cũng thường trở về vào dịp này để tảo mộ gia tiên và sum họp với gia đình

1.3.2.2 Giỗ Tổ Hùng Vương

Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương bắt nguồn từ tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, một nét đẹp văn hóa truyền thống lâu đời, thể hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn của người Việt Việc dâng lễ vật lên ban thờ, trong đó có mâm cơm là một nghi lễ không thể thiếu trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên

Mỗi vùng miền có thể có một cách thức chuẩn bị, bày trí mâm cơm cúng theo phong tục riêng biệt nhưng ý nghĩa của mâm cơm cúng tổ tiên bao đời vẫn chưa từng đổi thay Mâm cơm cúng Vua cần có những món cơ bản là: Bánh chưng, bánh giầy và cơm tẻ Món bánh chưng, bánh giầy là 2 sản vật thời

kỳ Hùng Vương tượng trưng cho sự sinh sôi nảy nở của muôn loài Cơm tẻ cũng do Vua Hùng dạy dân cấy lúa mà ra, là lương thực hằng ngày, nên trong mâm cỗ có nếp, có tẻ cũng như có âm có dương đầy

đủ sẽ sinh sôi Bát nước chấm đặt giữa mâm hình tròn với 4 bát cơm đặt 4 góc mâm, tượng trưng cho trời đất vũ trụ, mà con người dù ở cõi âm hay dương đều có cuộc sống trong đó Giỗ Tổ cũng là dịp để bày tỏ lòng thành kính bằng hành động thiết thực, dâng vật phẩm lên bàn thờ gia tiên, chỉnh trang trang phục, tâm thế thắp những nén nhang thơm tấu thỉnh các Vua Hùng, Tổ tiên chung của dân tộc, nguyện cầu cho quốc thái dân an… là niềm vinh hạnh cho mỗi gia đình Sau phần lễ cúng, cả gia đình ôn lại lịch sử dân tộc, giáo dục truyền thống cho con cháu, tạo nên không khí vui vẻ, đầm ấm, chan hòa

Chương 2

THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP TÍN NGƯỠNG THỜ CÚNG TỔ TIÊN CỦA

NGƯỜI VIỆT HIỆN NAY

2.1 Thực trạng thờ cúng tổ tiên của người Việt hiện nay

2.1.1 Mặt tích cực của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên ở người Việt

Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên là hình thức quan trọng trong đời sống tâm linh của người Việt, nó đã

bén rễ, ăn sâu vào đời sống tinh thần từ thế hệ này sang thế hệ khác và trở thành cốt lõi của thuần phong mỹ tục

Thứ nhất, tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên là chỗ dựa tinh thần của người Việt

Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên cũng giống như tôn giáo đều có vai trò, chức năng “đền bù hư ảo”, khỏa lấp những khoảng trống vắng trong tâm hồn, xoa dịu, an ủi, vỗ về con người mỗi khi gặp bệnh tật hiểm nghèo hay những khó khăn trong cuộc sống Đặc biệt, đối với dân tộc sống chủ yếu bằng nghề nông, kinh tế chậm phát triển, đời sống và sản xuất còn gặp nhiều khó khăn, vất vả, thất bát thì niềm

tin vào sự phù trợ, cầu may tránh rủi càng lớn hơn Ngày nay kinh tế có phát triển nhưng lại nảy sinh nhiều hiểm họa khó lường, con người càng có nhu cầu được an ủi, cân bằng Dù đó là sự đền bù như

ảo đi nữa, nó cũng ít nhiều giúp con người có niềm tin và giảm bớt sự khổ đau Nhờ đó, sự khổ ải trần thế trở nên nhẹ nhàng hơn Vì vậy, thờ cúng tổ tiên có vai trò đáp ứng nhu cầu tâm linh dân dã mà sâu sắc, linh động mà quy củ, đơn giản mà bền vững

Thứ hai,tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên góp phần giáo dục đạo đức, nhân cách, điều chỉnh hành

vi cá nhân của con người

Xuất phát từ tâm lý phổ biến là lo sợ tổ tiên, thần linh quở trách, trừng phạt nếu con người vi phạm những răn dạy về đạo đức Do đó, tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên có vai trò không nhỏ trong việc điều chỉnh hành vi của mỗi cá nhân, đòi hỏi họ phải thực hiện nghĩa vụ đạo đức Nhờ thế, con người sống với nhau tốt hơn, cuộc sống của cộng đồng nhờ thế cũng đẹp hơn Như vậy, các giá trị nhân văn thuộc

về đạo đức, lối sống đã được đề cao và lưu giữ thông qua hoạt động thờ cúng tổ tiên

Khi cử hành nghi lễ thờ cúng tổ tiên con người luôn tỏ ra trân trọng, thành kính bằng những cử chỉ

và hành vi tốt đẹp nhất Có lẽ tâm lý sợ hãi tổ tiên trừng phạt đã kiến mọi người đều phải điều tiết, chế ngự bản thân, không dám hành động càn quấy Những lời hứa hẹn, thề nguyền của con cháu trước tổ tiên, thần thánh cũng đã tạo nên một tinh thần phấn chấn, ý chí quyết tâm, nổ lực vượt khó để hoàn thành tốt những mục tiêu mà bản thân và gia đình hướng tới như: học hành tiến bộ, thi cử đỗ đạt, kinh doanh buôn bán tốt Niềm tin vào một đấng siêu hình có thể sai khiến ngay kẻ trót lầm đường lạc lối, thức tỉnh lương tri, quay trở về sống lương thiện Đồng thời, nó giúp mọi người sống nhân ái, phải độ lượng hơn, sẵn sàng cảm thông tha thứ Như một sức mạnh diệu kỳ, việc thờ cúng ông bà tổ tiên đã khuất có tác dụng rất lớn trong quá trình giúp con người tự hoàn thiện đạo đức, nhân cách của mình sao cho phù hợp với giá trị chuẩn mực và quy ước chung của cộng đồng Vì vậy, tín ngưỡng thờ cúng

tổ tiên dã góp phần không nhỏ vào việc giáo dục và hướng con người đến Chân – Thiện – Mỹ, rất cần được chú ý giữ gìn

Thứ ba, tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên có tác dụng củng cố sự kết nối cộng đồng, góp phần xây

dựng khối đại đoàn kết toàn dân

Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên như một chất keo gắn kết con người với nhau một cách bền chặt Nhân dịp tổ chức các sinh hoạt nghi lễ gia đình, anh em họ hàng tụ họp, con cháu trong gia đình đi làm ăn xa nếu có điều kiện cũng thu xếp về nhà Thông qua tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, người người xích lại gần nhau, thông cảm với nhau hơn, tình đoàn kết anh em, làng xóm, bầu bạn, hòa hợp dân tộc dễ dàng thực hiện Vì vậy, tính nhân văn của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên là điều không thể phủ nhận

2.1.2 Mặt hạn chế của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên ở người Việt

Bên cạnh những mặt tích cực mà tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên mang lại, song song đó vẫn tồn tại nhiều mặt tiêu cực

Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên đang có chiều hướng phát triển thiên lệch, xa rời dần bản chất; nhận thức của người dân về các giá trị văn hóa truyền thống trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên có xu hướng lệch lạc

Trong hoàn cảnh xã hội nảy sinh nhiều vấn đề phức tạp, người dân đang có xu hướng trở về với những giá trị truyền thống trong các loại hình tín ngưỡng như thờ cúng tổ tiên, thờ thành hoàng, thờ các anh hùng dân tộc, thờ mẫu là biểu hiện đạo lý "uống nước nhớ nguồn” của dân tộc Tuy nhiên, bên cạnh mặt tích cực này thì một bộ phận không nhỏ người dân tham gia vào các hoạt động tín ngưỡng không bằng tâm thành kính, hướng về cội nguồn, mà mang tính chất vụ lợi, thực dụng Tâm lý