Bài tiểu luận môn Tài chính Ngân hàng

Trong nền kinh tế thị trường, cho vay là chức năng kinh tế cơ bản của ngân hàng, là hoạt động mang lại nguồn thu nhập chính của ngân hàng cho vay. Khi ngân hàng rơi vào trạng thái tài chính khó khăn nghiêm trọng, thì nguyên nhân thường phát sinh từ hoạt động cho vay của ngân hàng, việc ngân hàng không thu hồi được vốn, có thể là do ngân hàng buông láng quản lý, cấp tín dụng không minh bạch, áp dụng một chính sách tín dụng kém hợp lý, hay do nền kinh tế đi xuống không lường trước hay do nguyên nhân chủ quan từ phía khách hàng …Như vậy, có thể nói hoạt động cho vay là một trong những hoạt động chứa nhiều rủi ro tiềm ẩn nhất đối với các ngân hàng, để làm rõ những rủi ro trong hoạt động cho vay của ngân hàng thương mại, em xin chọn phân tích đề tài: “Những rủi ro pháp lý trong hoạt động cho vay của ngân hàng thương mại và các biện pháp phòng chống”.

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1 NỘI DUNG 1

1 Khái niệm rủi ro và rủi ro pháp lý trong hoạt động cho vay của

ngân hàng thương mại 1

1.1 Khái niệm rủi ro trong hoạt động cho vay của ngân hàng thương mại .1 1.2 Khái niệm rủi ro pháp lý trong hoạt động cho vay của ngân hàng thương mại 2 1.3 Đặc trưng của rủi ro pháp lý trong hoạt động cho vay của ngân

hàng thương mại 2

2 Các loại rủi ro pháp lý trong hoạt động cho vay của ngân hàng

thương mại 3

2.1 Rủi ro hợp đồng 3 2.2 Rủi ro chính sách 7

3 Các biện pháp phòng chống rủi ro pháp lý trong hoạt động cho

vay của ngân hàng thương mại 9 KẾT LUẬN 11

MỞ ĐẦU

Trong nền kinh tế thị trường, cho vay là chức năng kinh tế cơ bản của ngân hàng, là hoạt động mang lại nguồn thu nhập chính của ngân hàng cho vay Khi ngân hàng rơi vào trạng thái tài chính khó khăn nghiêm trọng, thì nguyên nhân thường phát sinh từ hoạt động cho vay của ngân hàng, việc ngân hàng không thu hồi được vốn, có thể là do ngân hàng buông láng quản lý, cấp tín dụng không minh bạch, áp dụng một chính sách tín dụng kém hợp lý, hay

do nền kinh tế đi xuống không lường trước hay do nguyên nhân chủ quan từ phía khách hàng …

Như vậy, có thể nói hoạt động cho vay là một trong những hoạt động chứa nhiều rủi ro tiềm ẩn nhất đối với các ngân hàng, để làm rõ những rủi ro trong hoạt động cho vay của ngân hàng thương mại, em xin chọn phân tích đề

tài: “Những rủi ro pháp lý trong hoạt động cho vay của ngân hàng thương mại và các biện pháp phòng chống”.

NỘI DUNG

1 Khái niệm rủi ro và rủi ro pháp lý trong hoạt động cho vay của ngân hàng thương mại

1.1 Khái niệm rủi ro trong hoạt động cho vay của ngân hàng

thương mại

Trong các hoạt động kinh doanh của ngân hàng, hoạt động từ lĩnh vực tín dụng (bao gồm các nghiệp vụ cho vay, chiết khấu, cho thuê tài chính, bảo lãnh ngân hàng và các hoạt động nghiệp vụ khác) là hoạt động đem lại nhiều lợi nhuận nhất nhưng đồng thời cũng là hoạt động gặp nhiều rủi ro nhất Những rủi ro từ hoạt động tín dụng cũng gây thiệt hại lớn cho ngân hàng, thậm chí có thể làm phá sản ngân hàng

Khoản 1 Điều 3 Thông tư 02/2013/TT-NHNN ngày 21/02/2013 quy

định: “Rủi ro tín dụng trong hoạt động ngân hàng (sau đây gọi tắt là rủi ro)

là tổn thất có khả năng xảy ra đối với nợ của tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài do khách hàng không thực hiện hoặc không có khả năng thực hiện một phần hoặc toàn bộ nghĩa vụ của mình theo cam kết”.

Như vậy, có thể hiểu rủi ro tín dụng hiểu theo nghĩa rộng là tất cả những khả năng mà theo đó ngân hàng thương mại không thể cho vay hoặc không thể thu hồi đầy đủ và đúng hạn các khoản tín dụng đã cung cấp Nói cách khác, rủi ro tín dụng là việc người vay không thanh toán đúng hạn khoản vay cho tổ chức tín dụng theo thời hạn đã thỏa thuận với bất kỳ lý do

gì

1.2 Khái niệm rủi ro pháp lý trong hoạt động cho vay của ngân

hàng thương mại

Cho vay là hình thức cấp tín dụng phổ biến nhất của ngân hàng thương mại trong nền kinh tế thị trường Đây là hoạt động mang lại lợi nhuận chủ yếu cho ngân hàng thương mại nhưng rủi ro từ hoạt động này cũng được

đánh giá là cao nhất, bởi chính những đặc thù mang tính bản chất của hoạt động cho vay Rủi ro xảy ra trong hoạt động cho vay của ngân hàng xuất phát

từ nhiều nguyên nhân Nếu lấy tiêu chí tính pháp lý để phân loại thì rủi ro sẽ bao gồm rủi ro pháp lý và rủi ro không mang tính pháp lý

Những rủi ro tín dụng không mang tính pháp lý không phát sinh từ những tình huống tranh chấp, không phải hứng chịu những hậu quả pháp lý bất lợi gì cho các chủ thể và dường như các chủ thể phải chấp nhận như một

sự xui xẻo Trong bài viết này chỉ nghiên cứu các rủi ro tín dụng mang tính pháp lý, hay còn gọi là rủi ro pháp lý trong hoạt động tín dụng

Xuất phát từ khái niệm rủi ro tín dụng, có thể hiểu rủi ro pháp lý trong

hoạt động cho vay của ngân hàng thương mại là khả năng mà theo đó ngân hàng thương mại không thể cho vay hoặc không thể thu hồi đầy đủ và đúng hạn các khoản tín dụng đã cung cấp mà nguyên nhân xuất phát từ các quy định của pháp luật hoặc liên quan tới những hậu quả pháp lý nhất định

1.3 Đặc trưng của rủi ro pháp lý trong hoạt động cho vay của

ngân hàng thương mại

Một cách khái quát, có thể hình dung các đặc trưng của rủi ro pháp lý trong hoạt động cho vay của ngân hàng thương mại bao gồm:

Thứ nhất, rủi ro pháp lý luôn gắn với vấn đề pháp lý Rủi ro pháp lý là những rủi ro mang tính chất pháp lý Những rủi ro này xảy ra gắn với việc không tuân thủ pháp luật của ngân hàng thương mại, của người vay hay của

cơ quan pháp luật trong việc thực thi pháp luật hoặc từ chính những bất cập của pháp luật

Thứ hai, rủi ro pháp lý được tạo ra từ các tình huống pháp lý Tình huống pháp lý là những sự việc xảy ra trong thực tiễn và có liên quan đến các yếu tố pháp lý như sự vi phạm pháp luật, vi phạm đạo đức xã hội và có sự tranh chấp giữa các bên Rủi ro pháp lý được tạo ra từ các tình huống pháp lý này và cần được giải quyết bằng các cơ chế pháp lý thích hợp

Thứ ba, rủi ro pháp lý làm phát sinh các hậu quả pháp lý nhất định cho các bên liên quan hoặc cho người thứ ba Các hậu quả pháp lý này được thể hiện ở chỗ, có làm hạn chế các quyền năng pháp lý của chủ thể pháp luật hoặc làm tăng các nghĩa vụ pháp lý của chủ thể pháp luật đối với Nhà nước hoặc đối với chủ thể khác Ví dụ: Khi khách hàng vay vi phạm nghĩa vụ trả

nợ đối với ngân hàng thì bản thân họ phải gánh chịu các hậu quả pháp lý bất lợi như bị phạt vi phạm hợp đồng, bị đốc thúc trả nợ hoặc thậm chí bị khởi kiện ra tòa và bị bắt buộc phải phát mại tài sản bảo đảm để thu hồi nợ cho ngân hàng

Đối với những rủi ro không mang tính pháp lý, hậu quả xảy ra cũng sẽ

là việc hai bên không thực hiện được quyền và nghĩa vụ của mình nhưng sẽ không có hậu quả nào mang tính pháp lý xảy ra cho các bên, nghĩa là pháp luật sẽ không buộc họ phải gánh chịu thêm những hậu quả pháp lý bất lợi từ những rủi ro đó Rủi ro pháp luật liên quan những sự cố hoặc sai sót trong quá trình hoạt động kinh doanh làm thiệt hại cho khách hàng và đối tác dẫn đến việc ngân hàng bị khởi kiện

2 Các loại rủi ro pháp lý trong hoạt động cho vay của ngân hàng thương mại

Rủi ro pháp lý có ảnh hưởng rất lớn đến chất lượng hoạt động cho vay của ngân hàng thương mại Vì thế, việc nghiên cứu và tìm hiểu về các loại hình rủi ro pháp lý để từ đó xây dựng các biện pháp phòng chống và kiểm soát rủi ro pháp lý là điều cần thiết

Các phân tích dưới đây sẽ góp phần làm rõ hơn về những loại hình rủi ro pháp lý phát sinh trong hoạt động cho vay của ngân hàng thương mại

2.1 Rủi ro hợp đồng

Hình thức pháp lý của hoạt động cho vay chính là hợp đồng tín dụng

Về khía cạnh học thuật, hợp đồng tín dụng được hiểu là: sự thỏa thuận bằng văn bản giữa ngân hàng thương mại (bên cho vay) với tổ chức cá nhân có đủ

những điều kiện do luật định (bên vay), theo đó ngân hàng thương mại thỏa thuận ứng trước một số tiền cho bên vay sử dụng trong một thời hạn nhất định với điều kiện có hoàn trả cả gốc và lãi, dựa trên sự tín nhiệm

Hợp đồng tín dụng thường chứa đựng những nguy cơ rủi ro rất lớn tới quyền lợi của bên cho vay (ngân hàng thương mại) bởi theo cam kết trong hợp đồng tín dụng, bên cho vay chỉ có thể đòi tiền của bên vay sau một thời hạn nhất định Nếu thời gian cho vay càng dài thì nguy cơ rủi ro, bất trắc càng lớn Vì thế mà những tranh chấp phát sinh từ hợp đồng tín dụng cũng thường xuyên xảy ra với số lượng và tỷ lệ lớn hơn so với đa số các loại hợp đồng khác

Xét về mặt lý thuyết, rủi ro hợp đồng tín dụng đối với ngân hàng là rủi

ro do hợp đồng được ký kết không chặt chẽ hoặc có những điều khoản bất lợi cho phía ngân hàng, hoặc nội dung hay hình thức hợp đồng không phù hợp với pháp luật nên có thể dẫn tới nguy cơ hợp đồng bị tuyên bố vô hiệu

Ngoài ra, đôi khi các rủi ro hợp đồng có thể đến từ việc thực hiện hợp đồng của các bên, chẳng hạn như trường hợp một bên vi phạm các điều khoản đã cam kết và gây thiệt hại cho bên kia, hoặc trường hợp các bên đơn phương hoặc cùng thỏa thuận hủy bỏ hợp đồng tín dụng trước hạn…

Các phân tích dưới đây về rủi ro pháp lý trong quá trình soạn thảo và

ký kết hợp đồng cũng như rủi ro trong quá trình thực hiện hợp đồng sẽ góp phần làm rõ hơn vấn đề này

+ Rủi ro pháp lý trong soạn thảo và ký kết hợp đồng

Rủi ro pháp lý trong soạn thảo và ký kết hợp đồng là khả năng mà theo

đó ngân hàng thương mại sẽ không thể thu hồi đầy đủ và đúng hạn các khoản tín dụng đã cung cấp cho khác hàng, do hợp đồng tín dụng được ký kết không chặt chẽ, không phù hợp với pháp luật và đạo đức xã hội

Rủi ro pháp lý trong soạn thảo và ký kết hợp đồng tín dụng thường thấy đó là người ký hợp đồng không đúng thẩm quyền, bên vay không đủ các

điều kiện do luật định, hoặc có sự lừa dối ngay từ khâu này, việc thẩm định

hồ sơ cho vay của ngân hàng thương mại không thực hiện đúng theo quy trình mà vẫn ký, soạn thảo những điều khoản trong hợp đồng không được chặt chẽ, gây khó khăn và rủi ro trong việc thực hiện hợp đồng

+ Rủi ro pháp lý trong thực hiện hợp đồng

Dù đã hoàn tất các thủ tục cho vay nhưng nếu các bên không thực hiện đúng nghĩa vụ của mình thì hợp đồng tín dụng cũng không đạt được mục đích Thực hiện hợp đồng tín dụng là hành vi các chủ thể của hợp đồng làm cho các điều khoản cam kết trong hợp đồng trở thành hiện thực

Rủi ro pháp lý trong thực hiện hợp đồng là khả năng mà theo đó ngân hàng thương mại sẽ không thể thu hồi đầy đủ và đúng hạn các khoản tín dụng

đã cấp do người vay hay người cho vay không thực hiện hoặc thực hiện không đúng những cam kết trong hợp đồng tín dụng

Rủi ro này cũng khá thường xuyên xảy ra, ví dụ như ngân hàng không giao tiền cho người vay đúng cam kết, lỏng lẻo trong khâu giám sát, người vay sử dụng tiền không đúng mục đích đã cam kết với ngân hàng, người vay không hoàn trả tiền vay cả gốc và lãi đúng hạn, việc phát mại tài sản bảo đảm không đúng quy định của pháp luật…

+ Rủi ro pháp lý trong giải quyết tranh chấp hợp đồng

Tranh chấp hợp đồng tín dụng là tình trạng pháp lý của quan hệ hợp đồng tín dụng, trong đó các bên thể hiện sự xung đột bất đồng ý chí với nhau

về những quyền và nghĩa vụ hoặc lợi ích phát sinh từ hợp đồng tín dụng

Thực tiễn cho thấy vấn đề giải quyết tranh chấp hợp đồng tín dụng có ảnh hưởng lớn đến hoạt động cho vay của ngân hàng Do đó, việc tiến hành giải quyết các tranh chấp này một cách nhanh chóng và đúng pháp luật sẽ bảo đảm quyền lợi của các bên tham gia và ngược lại, nếu giải quyết không kịp thời, không đúng pháp luật và không thỏa đáng thì sẽ gây thiệt hại cho các bên, trong đó có ngân hàng thương mại

Rủi ro pháp lý trong quá trình giải quyết tranh chấp hợp đồng tín dụng được hiểu là khả năng ngân hàng không thu hồi được nguồn vốn cho vay do việc giải quyết tranh chấp không hợp lý hoặc không đúng pháp luật Các rủi

ro này có thể liên quan đến những tổn thất về kinh tế do việc lựa chọn hình thức giải quyết tranh chấp và kết quả cuối cùng của việc giải quyết tranh chấp

từ hợp đồng tín dụng

+ Rủi ro pháp lý từ thỏa thuận về luật điều chỉnh hợp đồng tín dụng

Thực tế, có một số quan hệ cho vay quốc tế, ngân hàng thương mại Việt Nam không quan tâm đến luật điều chỉnh hợp đồng mà chỉ quan tâm đến lợi ích thu được từ giao dịch đó với mong muốn, hy vọng không có tranh chấp xảy ra trong quá trình thực hiện hợp đồng đặc biệt trường hợp này xảy

ra với các ngân hàng thương mại nhỏ Cho nên, ngân hàng thương mại Việt Nam đã chấp nhận luật điều chỉnh là luật của nước nơi có trụ sở của bên đối tác nước ngoài, trong khi ngân hàng Việt Nam hầu như không biết pháp luật của nước được chọn làm luật điều chỉnh hợp đồng Nhưng chính luật áp dụng lại là cơ sở để giải thích các quyền và nghĩa vụ của các bên tham gia hợp đồng; và cũng là cơ sở để quan tòa ra phán quyết khi giải quyết tranh chấp phát sinh giữa các bên Chỉ cho đến khi có tranh chấp xảy ra hoặc bên nước ngoài không tuân thủ đúng những cam kết, thỏa thuận trong hợp đồng, ngân hàng Việt Nam mới hiểu được mục đích, ý nghĩa của việc lựa chọn luật điều chỉnh hợp đồng Lúc đó thì ngân hàng Việt Nam thường mất lợi thế bảo vệ quyền lợi của mình trong vụ tranh chấp liên quan đến giao dịch thương mại

do sự thiếu hiểu biết về luật nước đó

+ Rủi ro pháp lý từ thỏa thuận về cơ quan giải quyết tranh chấp và nơi giải quyết tranh chấp

Pháp luật Việt Nam không quy định điều khoản về giải quyết tranh chấp, là một trong những nội dung chủ yếu của hợp đồng, nhưng điều khoản này khá phổ biến trong các hợp đồng tín dụng quốc tế Cơ quan giải quyết

tranh chấp và nơi giải quyết tranh chấp được thỏa thuận trong hợp đồng sẽ có ảnh hưởng nhất định đến quyền lợi của bên Việt Nam trong quá trình khởi kiện (nguyên đơn)

+ Rủi ro pháp lý từ thỏa thuận về lãi suất

Thực tế thời gian qua cho thấy, khi giá cả thị trường tăng cao, đồng tiền mất giá, những biến động trên thị trường thế giới tác động không tốt vào Việt Nam khiến cho ngân hàng thương mại có những khi phải cho vay với lãi suất cao Tuy nhiên, chính lãi suất cao làm cho khách hàng tiềm lực yếu khó vay vốn, nếu khách hàng chấp nhận vay để tiếp tục sản xuất kinh doanh thì mức độ rủi ro lại tăng cao Đã có thời gian, ngân hàng thương mại cho vay một số sản phẩm tín dụng với mức lãi suất vượt quá 150% lãi suất cơ bản do ngân hàng nhà nước ban hành bởi lãi suất cho vay tiêu dùng trong thời gian

đó thường cao hơn mức trên nên các ngân hàng thương mại lựa chọn việc cho vay trái với pháp luật Rủi ro xảy ra từ hai phía, nếu ngân hàng thương mại lựa chọn cho vay thấp để đúng luật thì kinh doanh không hiệu quả, trong môi trường cạnh tranh mạnh thì việc làm ăn không hiệu quả có thể dẫn tới ngân hàng bị đẩy ra khỏi cuộc chơi Ngược lại nếu cho vay với lãi suất cao hơn thì lại vi phạm pháp luật

2.2 Rủi ro chính sách

Ngoài các rủi ro pháp lý phát sinh từ việc ký kết và thực hiện hợp đồng, hoạt động cho vay của ngân hàng thương mại có thể đối mặt với các rủi

ro phát sinh từ sự thay đổi, điều chỉnh chính sách pháp luật của Nhà nước, cũng như từ sự xây dựng và điều chỉnh, áp dụng chính sách mới của ngân hàng thương mại Loại rủi ro pháp lý này được gọi là rủi ro chính sách

Thực tế cho thấy, nhiều ngân hàng thương mại có kinh nghiệm lâu năm trong thương trường và có khả năng quản lý rủi ro rất tốt bằng các nghiệp vụ quản trị rủi ro trong quá trình cho vay, nhưng rốt cuộc vẫn khó tránh khỏi những rủi ro đến từ chính sách Đó là những rủi ro trong quá trình xây dựng

các chính sách của Nhà nước, của ngân hàng thương mại, trong quá trình thực hiện chính sách này và trong quá trình giải quyết tranh chấp giữa Nhà nước và ngân hàng thương mại

Trong nền kinh tế thị trường, chính sách vĩ mô của Nhà nước và chính sách vi mô của ngân hàng thương mại có ảnh hưởng rất lớn đến hoạt động cho vay của ngân hàng thương mại Điều đó cũng có nghĩa là những hạn chế, bất cập trong các chính sách này có thể gây ra các rủi ro pháp lý cho hoạt động cho vay của ngân hàng thương mại

Đối với chính sách vĩ mô của Nhà nước, các rủi ro cho ngân hàng thương mại có thể xảy ra từ những quy định không hợp lý của Nhà nước được thể hiện trong các chính sách này Những quy định không hợp lý có thể khiến khách hàng không tiếp cận được nguồn vốn, tức là các ngân hàng cũng không thể cho vay được Có thể hiểu rủi ro pháp lý từ chính sách vĩ mô của nhà nước chính là những bất cập của các quy định pháp luật hoặc mặt trái của các quy định chính sách dẫn đến khả năng ngân hàng thương mại không cho vay được hoặc không thu hồi được vốn đã cho vay

Cụ thể, một số quy định cho vay chưa phù hợp với thực tiễn của hoạt động tín dụng ngân hàng Điều 26 Thông tư số 39/2016/TT-NHNN ngày 30 tháng 12 năm 2016 quy định những đối tượng không được giao kết hợp đồng tín dụng Quy định này xem ra còn hơi cứng nhắc, nếu họ có tài sản thuộc quyền sở hữu hoặc sử dụng một cách hợp pháp và muốn sử dụng để cầm cố thế chấp tại ngân hàng họ đang quản lý hoặc làm việc thì việc cho vay đối với những đối tượng này không có gì mất an toàn miễn là họ sử dụng vốn vay một cách đúng quy định Ngân hàng cho khách hàng vay dựa trên những phương án khả thi, tài sản bảo đảm thì tại sao những người này đủ tiêu chuẩn lại không cho họ vay Quy định này đã phần nào loại bỏ một bộ phận không nhỏ những khách hàng tiềm năng của ngân hàng

Hay đối với quy định về giới hạn cho vay đối với một khách hàng còn