SỬ HỌC TỐT, SỬ HỌC TÁO TỢN VÀ SỬ HỌC TỒI: ĐỐI THOẠI VỚI GIÁO SƯ LIAM KELLEY (phần 1

Tôi không dám tự cho mình là nói “thạo” tiếng Việt, nhưng nhiều năm học tiếng Hán đã giúp tôi trong việc đọc sách, nhất là những sách hàn lâm, và dĩ nhiên cũng giúp tôi đọc các tài liệu

1

SỬ HỌC TỐT, SỬ HỌC TÁO TỢN VÀ SỬ HỌC TỒI: ĐỐI THOẠI VỚI GIÁO SƯ LIAM KELLEY (phần 1)

Lời Giới Thiệu: Trong di bút của Tạ Chí Đại Trường phổ biến cuối tháng Ba năm 2016, cố sử

gia kể lại những thăng trầm cá nhân và nghề nghiệp cùng hiện trạng bi quan trong ngành sử học Việt Nam Tạ Chí Đại Trường nhắc đến Liam Kelley – giáo sư Mỹ ngành sử học Đông Nam Á tại Đại học Hawaii ở Manoa – khi đề cập đến những tranh cãi chung quanh triết gia Kim Định, người từ nửa thế kỷ trước đã cho rằng nền văn minh Trung Hoa thực ra phát xuất từ giòng giống Lạc Việt nông thôn

Da Màu liên lạc với Giáo sư Kelley qua blog của ông là Le Minh Khai’s SEAsian History Blog

và đã được giáo sư chấp thuận cho phỏng vấn Kéo dài trong ba tuần lễ, cuộc trao đổi được thực hiện qua email trong nguyên văn Anh ngữ rồi sau đó dịch sang Việt ngữ Giáo sư Kelley rất cởi

mở, nhẫn nại, và dành cho Da Màu nhiều nhận xét độc đáo trong những câu trả lời của ông Giáo sư Liam Kelley tốt nghiệp đại học Dartmouth với bằng cử nhân văn chương và ngữ học Nga năm 1989; bằng cao học và tiến sĩ lịch sử Trung quốc năm 1996 và 2001 tại đại học Hawaii

ở Manoa Hiện ông là đồng chủ biên của tờ Journal of Vietnamese Studies Những khảo cứu và

giảng huấn của ông chú trọng vào lịch sử vùng Đông Nam Á và lịch sử Việt Nam thời tiền hiện đại (trước thời kỳ đô hộ Pháp) Ông đã xuất bản một quyển sách về thơ đi sứ, đồng biên tập một tác phẩm về những biên cương miền Nam của Trung Hoa, những bài viết về những huyền thoại

và truyền thống được kết tạo trong thời trung cổ tại Việt Nam, và sự phát hiện của tinh thần dân tộc Việt cùng truyền thống giáng bút vào đầu thế kỷ 20 Giáo sư Kelley cũng vừa hoàn tất bản

dịch Anh ngữ về ngoại kỷ của Đại Việt sử ký toàn thư và Khâm định Việt sử thông giám cương mục

Ngoài Le Minh Khai’s SEAsian History Blog, giáo sư Kelley cũng xây website Viet Textslà nơi đăng những bản dịch Anh ngữ của ông về các nguồn tài liệu cổ trong Việt sử Từ năm 2011,

Giáo sư Kelley đồng khai triển chương trình hội đàm Kết Nối Với Việt Nam (Engaging with Vietnam) với Giáo sư Phan Lê Hà, cũng là đồng nghiệp của ông tại đại học Hawaii

– Đinh Từ Bích Thúy

2

(1) Kính chào giáo sư Kelley Là một sử gia, nguyên nhân nào đã ảnh hưởng việc ông chú trọng vào lịch sử Việt Nam và Đông Nam Á?

Thật ra mọi sự đều ngẫu nhiên Chọn môn Nga học thời sinh viên, tôi sang Đài Loan dạy Anh ngữ sau khi tốt nghiệp đại học, tưởng rằng “chỉ trong vòng một năm thôi.” Hóa ra tôi ở đó tới bốn năm, và tôi đã học tiếng Hán trong toàn thời gian tôi dạy học tiếng Anh ở đó Rồi tôi quyết định học lên cao học, và chọn đại học Hawaii Mới đầu tôi cũng tưởng sẽ học về lịch sử Trung Quốc, nhưng tôi chưa bao giờ đặt chân tới lục địa Trung Hoa, ngay cho tới bây giờ Có cái gì không ổn về điều này Trong thời gian đó, Đại học Hawaii là một trong rất ít các nơi trên thế giới

có những lớp dạy lịch sử Đông Nam Á, và hồi tôi ở Đài Loan trong cuối thập niên 1980 và đầu thập niên 1990 tôi đã du lịch hai lần sang Thái Lan và rất thích Do tôi thấy người Việt Nam trước đây đã dùng tiếng Hán, và vì tôi chưa bao giờ sang lục địa Trung Hoa, và vì hai chuyến đi chơi sang Thái Lan đã làm tôi muốn tìm hiểu thêm về khu vực Đông Nam Á, tôi đã chọn ngành chuyên môn về nơi này, chú trọng đặc biệt vào Việt Nam

(2) Ông đã học và trở nên thông thạo trong tiếng Việt vào lúc nào, hoặc trong trường hợp nào và ở đâu?

Tôi học tiếng Việt trong bốn năm vào cuối thập niên 1990, và tôi cũng học thêm trong những mùa hè sống ở Hà nội Tôi không dám tự cho mình là nói “thạo” tiếng Việt, nhưng nhiều năm học tiếng Hán đã giúp tôi trong việc đọc sách, nhất là những sách hàn lâm, và dĩ nhiên cũng giúp tôi đọc các tài liệu sử trong nguyên bản tiếng Hán cổ – hơn là phải dùng những tài liệu dịch sang tiếng Việt hiện đại –và điều này là một yếu tố quan trọng

Tuy vậy, tôi vẫn thấy văn phong của Tạ Chí Đại Trường là cả một thử thách cho người đọc, nhất

là cách viết đã thấy trong “di bút” của ông, vì ngay cách dùng chữ của ông đã khó hiểu, huống gì những ý ngầm sau chữ nghĩa (một vài ý tưởng còn biểu lộ sự mỉa mai) Với cách viết như vậy tôi phải đọc rồi đọc lại, xong lại kiểm chứng với người bản xứ, nhưng sau khi làm hết những chuyện này tôi vẫn sợ là mình không thể hiểu hết những điều ông đã cố gắng diễn tả

(3) Một vài báo Việt Nam đề cập đến bút hiệu “Lê Minh Khải” của ông, nhưng trên blog ông viết tên mình là “Lê Minh Khai” (không có dấu hỏi trên chữ “Khai”) Vậy bút hiệu nào là đúng? Có lẽ ông đã chọn bút hiệu này vì cách phiên âm gần giống với tên thật của

3

ông? Không hiểu ý nghĩa bút hiệu có gì liên hệ đến sự khai phá, hay làm sáng tỏ (minh) không?

Bút hiệu của tôi đúng ra là “Lê Minh Khải.” Đó là cách phiên âm Việt từ tên tiếng Hán mà một người bạn ở Đài Loan đã đặt cho tôi cách đây 25 năm Vâng, vì tên này giống tên thật là Liam Kelley của tôi Trong tiếng Hán tên được viết là Li Ming Kai 黎明凱,- với 36 nét mực, điều này được coi là may mắn À, hồi đó cũng có một ca sĩ/diễn viên Hồng kông nổi tiếng và đẹp trai có tên là Lê Minh (Leon Lai),黎明 Tôi đoán có tên giống chàng cũng là một may mắn cho tôi Vì thế, bút hiệu Việt của tôi không dính líu gì đến “khai phá” hay “làm sáng tỏ” cả

(4) Gần đây, sau khi di bút của Tạ Chí Đại Trường được công bố, tờ Nghiên Cứu Lịch Sử

được nhiều người nói tới Ông có thường đọc những tài liệu chuyên môn trong nước như một cách duy trì kiến thức nghề nghiệp?

Tôi chỉ có thể bàn về lĩnh vực tiền hiện đại, hoặc lịch sử trước thời Việt Nam bị Pháp đô hộ Thật buồn (và điều này liên hệ đến câu hỏi tiếp nối của bà), nhưng lĩnh vực học thuật của thời tiền hiện đại hoặc trước thời đô hộ của Pháp, không sản xuất nhiều những thông tin hay tư liệu để một học giả có thể “duy trì kiến thức chuyên môn.” Các học giả ở Việt Nam hiện nay hiếm khi xuất bản những tư tưởng hay quan điểm mà một sử gia cần phải nghiên cứu để đào tạo và giữ mới kiến thức Ngược lại, họ chỉ đưa ra những thông tin căn bản, như nguồn tư liệu chính và các ngày tháng, mặc dù những thông tin này cũng có thể giúp ích trong công việc nghiên cứu, nhưng nếu một học giả chỉ dựa các công trình của mình trên những nguồn chính thì mình không cần

quan tâm đến những gì hiện được xuất bản tại Việt Nam Tuy vậy, tôi thấy Tạp chí Nghiên cứu

và Phát triển thường có những bài viết bổ ích

(5) Những tài liệu sử học trong nước có bị ảnh hưởng chính trị hay không, hay đây là những tài liệu có cái nhìn độc lập? Và trong trường hợp những tài liệu chuyên môn có khuynh hướng chính trị, thì ông thấy là chúng đã gây ra những tổn hại, sai sót nào? Có bao giờ tài liệu trong nước đưa ra một cái nhìn khác với khuynh hướng của một sử gia ngoại quốc muốn tìm hiểu về quá khứ của Việt Nam?

Về vấn đề lịch sử và chính trị, dĩ nhiên lịch sử có thể bị chính trị hóa, nhưng cũng có một thứ mà tôi gọi là “chính trị hàn lâm” nữa, và loại chính trị đó rất phồn thịnh ở Việt Nam Thí dụ, nếu giáo sư cố vấn của bà hay một sử gia hàng đầu ở Việt nam cổ vũ quan điểm “A” thì bà vẫn phải tiếp tục cổ vũ quan điểm “A” hoặc kiếm cách tránh chuyện cổ vũ quan điểm “không phải A” cho

dù những nghiên cứu và trải nghiệm học thuật của bà rành rành chứng minh điều này không thể

là “A.”

Vấn đề này rất tổn hại cho ngành học thuật, vì cách để ngành học thuật tiến triển là xây dựng trên nền vững của kiến thức bằng cách loại trừ học thuật yếu kém Nhưng nếu học thuật yếu kém không bao giờ bị đào thải, thì người ta rốt cuộc chỉ có chồng chất những học thuật yếu kém

Và đúng, dĩ nhiên các học giả ngoại quốc sẽ có những kết luận khác nhau, nhưng đó cũng là kết quả của những tiến triển lớn trong nhiều lĩnh vực hàn lâm ở ngoài Việt Nam trong những thập niên 1960-1990 mà nhiều học giả Việt không có cơ hội tham dự Do đó hiện nay có một hố cách biệt rất lớn giữa ngành nghiên cứu sử học trong nước và ở một vài nơi ngoài lãnh thổ Việt Nam

4

Có rất nhiều những đề tài và khuynh hướng mà các học giả ngoài nước đã được hấp thụ mà người trong nước chưa biết tới, cho nên kết quả là có nhiều lúc không thể có sự trao đổi tương xứng, vì một đằng thì không có những thông tin, trong khi đằng kia thì lại coi những thông tin đó

là quá hiển nhiên hay quá nhàm vì họ được tiếp nhận chúng đã quá lâu

(6) Xin ông vui lòng cho một thí dụ chứng minh cho “một cách biệt rất lớn giữa ngành nghiên cứu sử học trong nước và ở một vài nơi ngoài lãnh thổ Việt Nam”?

Khái niệm “quốc gia” và “bản sắc” là đề tài mà những học giả Tây Phương đã thảo luận liên tục trong những thập niên 1980 và 1990 (nhưng thật ra cũng có những tài liệu trong thập niên 1960

đã đề cập đến vấn đề này) Đối với những học giả Tây Phương, thì quốc gia và bản sắc là những khái niệm cấu tạo trong tâm trí của một dân tộc Nhưng đối với các học giả ở Việt Nam, thì quốc gia Việt Nam và bản sắc của dân tộc Việt Nam là những hiện tượng cụ thể và khách quan “Bản sắc” được dịch sang tiếng Việt từ chữ “identity,” nhưng “bản sắc” đối với những học giả Tây Phương KHÔNG HẲN là căn cước Bản sắc đối với người Tây Phương là một khái niệm được cấu tạo từ tâm trí, và nó có tính chất quan hệ — là cách một cộng đồng định nghĩa bản thể của nó qua sự so sánh chủ quan với các cộng đồng khác

Những quan điểm khác biệt giữa những học giả Việt Nam và các độc giả Tây Phương đã dẫn tới một sự ly khai trầm trọng trong tư tưởng Nhưng đây không chỉ là sự bất đồng ý kiến, vì đã có rất nhiều sách vở xuất bản ngoài lãnh thổ Việt Nam đưa ra những bằng chứng cho tính chất cấu tạo

và tưởng tượng của quốc gia/bản sắc, nhưng trong nước thì lại có một khối tài liệu đồ sộ ủng hộ quan điểm thực thể về quốc gia và bản sắc

(7) Trong trường hợp nào ông đã có dịp tiếp xúc với Tạ Chí Đại Trường? Sử gia đã liên lạc với ông qua blog, hay đã thảo luận những tư tưởng của ông trên những diễn đàn khác?

Tôi chưa bao giờ được hân hạnh gặp mặt Tạ Chí Đại Trường hoặc trao đổi trực tiếp với sử gia

Vào năm 2011 một bản thảo của tôi về Hồng Bàng Thị Truyện được ban biên tập của tờ Journal

of Vietnamese Studies chuyển tới Tạ Chí Đại Trường để bình duyệt Mục đích bài viết của tôi là chứng minh các vua Hùng chỉ là một huyền thoại được phát minh trong thời trung cổ lịch sử Việt Nam Đây là một đề tài mà lúc đó một số học giả còn tranh cãi, nhưng là chuyện mà Tạ Chí Đại

Trường hoàn toàn đồng ý với tôi Ban biên tập tờ Journal of Vietnamese Studies rất thán phục bài

hồi đáp của Tạ Chí Đại Trường cho nên đã tạo một diễn đàn đặc biệt về bài viết này và đăng những lời góp ý của Tạ Chí Đại Trường Ngoài ra, ban biên tập cũng mời sử gia Keith Taylor của Đại học Cornell gửi bài góp ý, rồi tôi cũng có dịp hồi đáp những góp ý của họ

Một hai năm sau đó tôi nảy ra ý định mời Tạ Chí Đại Trường và một vài sử gia của miền Nam

Việt Nam tham dự cuộc hội đàm Kết Nối Với Việt Nam: Một Đối Thoại Liên Ngành (Engaging with Vietnam: An Interdiciplinary Dialog) ở đại học Hawaii mà tôi đồng tổ chức với Giáo sư Phan Lê Hà Nhưng sau mấy đợt dọ hỏi lúc đầu thì tôi được biết là vì lý do sức khỏe rất khó để

tụ họp tất cả những người mà chúng tôi muốn mời tham dự

Rồi khoảng một năm trước đây một người bạn chung [của Tạ Chí Đại Trường và tôi] gửi cho tôi

quyển Bài Sử Khác cho Việt Nam và nhắn là Tạ Chí Đại Trường đã ưu ái tặng tôi Tạ Chí Đại

Trường viết một lời ngắn trong sách là ông quý những trao đổi giữa chúng tôi về gia phả Hồng

5

Bàng và sử gia Kim Định Lúc đó tôi không hiểu tại sao ông đã đề cập tới Kim Định, nhưng sau khi tôi đọc di bút của ông và nhớ lại là trước đây tôi cũng đã đọc một phê bình của ông về Kim Định trên talawas, http://www.talawas.org/talaDB/showFile.php?res=12188&rb=0302, tôi thấy rằng ông cũng biết những gì tôi đã viết trên blog Lê Minh Khải, đồng thời ông cũng biết là tôi cũng theo đọc ông

(8) Tạ Chí Đại Trường viết trong di bút, “Ông L Kelley viết blog khen ngợi Kim Định là

‘Sử gia lớn nhất (không ai biết đến/không được công nhận) của Việt Nam.’” Ông thật có viết như vậy không? Xin ông cho biết thêm chi tiết đằng sau lời “khen ngợi” này

Tôi có viết như vậy, đây là đường dẫn cho bài viết trên blog Lê Minh Khải,

https://leminhkhai.wordpress.com/2015/06/19/vietams-greatest-unknownunrecognized-historian/

Và hiện cũng có bản dịch tiếng Việt trên mạng, http://dcvonline.net/2015/06/25/su-gia-lon-nhat-khong-ai-biet-denkhong-duoc-cong-nhan-cua-viet-nam/comment-page-1/[của dịch giả Trà Mi,

mà DCVOnline đăng lại]

Tôi nghĩ bài viết đó đã làm nhiều người hoang mang, vì họ không hiểu rõ điều mà tôi muốn trình bày Có nhiều học giả được coi là có những công trình rất lớn lao với ngành học thuật, không phải vì công trình của họ thực sự “tốt,” mà vì công trình ấy mới mẻ, nhiều sáng tạo, và làm giãn

mở những biên giới, thách thức nhân sinh quan của số đông

Tôi đang đọc một tiểu sử của nhà nhân chủng học Claude Lévi-Strauss (người mà Kim Định thường đề cập tới) Tiểu sử này gọi Lévi-Strauss là “Cha đẻ của ngành nhân chủng học hiện đại,”

http://www.amazon.com/Claude-Levi-Strauss-Father-Modern-Anthropology/dp/014312062X

6

Tuy nhiên, khi đọc cuốn sách thì tôi thấy rõ ràng Lévi-Strauss là một nhà nhân chủng học RẤT TỒI! Ông ta chỉ sống một thời gian rất ngắn ngủi ở Ba Tây nghiên cứu những bộ lạc bản xứ, nhưng ông mù tịt về ngôn ngữ của họ Vậy làm sao ông lại có thể là “cha đẻ của nền nhân chủng học hiện đại.” Tôi nghĩ vì ông đưa ra những ý tưởng rất độc đáo (dựa trên kiến thức mênh mông của ông về triết học và về những xã hội được thiết lập bởi nhiều nhóm người khác nhau mà ông

đã thu thập được qua sách đọc, rồi ông đã dùng kiến thức này để xây dựng những lý thuyết về những xã hội loài người), để bắt mọi người phải suy ngẫm, và cũng để kiểm chứng những khám phá này, vân vân Kết quả là, công trình của ông đã đẩy xa bước tiến của ngành nhân chủng học Kim Định cũng giống Lévi-Strauss ở điểm này (thật ra cả hai đều được huấn luyện trong lĩnh vực triết học) Tuy nhiên, chưa có ai chất vấn những tư tưởng của Kim Định như chuyện các học giả Tây Phương đã chất vấn những tư tưởng của Lévi-Strauss, cho nên Kim Định không thể nào được coi là “cha đẻ của lịch sử Việt Nam hiện đại.” Nhưng Kim Định cũng đã có những lập luận độc đáo, dựa trên, hay được gợi ý từ những công trình của một số học giả nổi tiếng nhất của thế

kỷ 20 (Lévi-Strauss, Marcel Granet, Ferdinand de Saussure, v.v.) như Lévi-Strauss đã làm Và ngoài Kim Định chưa ai làm như Kim Định đã làm cho ngành sử học

Cho nên điều tôi muốn trình bày trong bài viết không phải là những tư tưởng của Kim Định về lịch sử là đúng hay vững vàng (cả hai đều không), nhưng đó là những ý tưởng có khả năng xúc tác những suy luận tinh vi, phức tạp hơn, “nếu” đã có những người mang trình độ kiến thức tương đương với Kim Định, và “nếu” đã có một môi trường hàn lâm ở Việt Nam với khuynh hướng “chất vấn” tư tưởng và “đẩy mạnh bước tiến của học thuật.”

Sự thật là không có một sử gia nào ở Việt Nam có mức kiến thức tương đương về những tư tưởng và lý thuyết hiện đại trong lĩnh vực học thuật quôc tế, và Việt Nam chưa có một văn hóa hàn lâm thực sự chú tâm vào công trình tăng cường kiến thức về lịch sử Việt Nam (tuy nhiên trong di bút Tạ Chí Đại Trường ngụ ý văn hóa hàn lâm này đã hiện hữu một thời ở miền Nam)

Vì vậy thay vì chất vấn những tư tưởng độc đáo của Kim Định, hiện nay chúng ta có những người như Trần Ngọc Thêm,

http://www.tranngocthem.name.vn/gioi-thieu-thu-gian-kinh-nghiem/gioi-thieu/79-gstskh-tran-ngoc-them.html, đã áp dụng những tư tưởng của Kim Định cho những ý đồ rất khác với việc “đẩy mạnh bước tiến của học thuật,”

https://leminhkhai.wordpress.com/2016/01/15/the-great-agricultural-nong-nghiep-pastoral-du-muc-divide-or-how-kim-dinh-and-tran-ngoc-them-distorted-will-durants-ideas/

Tôi hy vọng giải thích trên đã làm rõ nghĩa cho bài viết trên blog của tôi

Và tôi cũng đọc lại di bút của Tạ Chí Đại Trường Ông đề cập tới một hội thảo tổ chức ở Hà nội nhân dịp ngày sinh nhật 100 năm của Kim Định:

Nhân ông L.Kelley viết blog khen ngợi Kim Định là “Sử gia lớn nhất (không ai biết đến / không được công nhận) của Việt Nam”, tôi tò mò tìm hiểu thêm, thấy ở Hà Nội có đề nghị hội thảo về Kim Định năm 2009 không thành, rồi lần tưởng niệm Kim Định năm 2012, và mới đây,

15-6-2015 tưởng niệm 100 năm ngày sinh của ông ta … [1]

7

Còn về bài của Kelly (sic) thì gặp phản ứng rất mạnh của một đồ đệ khác để ta có thể hiểu con đường sử học của Kim Định đã dẫn người ta đi tới đâu trong sự mê muội phản sử học.[2]

Bài viết trên blog về Kim Định của tôi, theo tôi được biết, là đã xuất hiện trên chương trình của buổi hội thảo, nhưng tôi không được mời tham dự buổi hội thảo này, mà cũng không biết gì về

nó cho đến mãi sau này!! Nói cách khác, hình như tôi đã “diễn thuyết” bài viết trên blog ở hội nghị này, và có ai đã phản biện bài của tôi, nhưng chuyện này được làm hoàn toàn với sự vắng mặt của tôi và không được tôi hay biết gì ráo

Thật là lạ![3]

(9) Làm thế nào để chúng ta phân biệt giữa “học thuật rõ tồi” cần phải đào thải và học thuật tuy cũng “tồi” nhưng “táo tợn” và độc đáo, và từ đó tác động cho những tư tưởng quan trọng khác?

Câu hỏi rất hay! Để tôi bắt đầu bằng một câu chuyện Tôi thường bực bội khi thấy người Việt dịch những tài liệu lỗi thời về lịch sử Việt Nam (và điều này xảy ra rất nhiều!) Có một hồi tôi phàn nàn trên facebook về một bài đã được dịch sang tiếng Việt và tôi chất vấn, “chả ai thèm đọc tài liệu này, thì dịch làm gì mất công?” Một người Việt Nam có vẻ chế nhạo tôi bằng cách hỏi vặn lại, “sao anh biết không ai đọc tài liệu này?”

Câu trả lời này đã làm tôi suy nghĩ Tôi biết tài liệu đó không quan trọng vì (1) Tôi thấy nó có nhiều vấn đề; (2) Tôi đã đọc nhiều tài liệu chuyên môn trong Anh ngữ về lịch sử Việt Nam và tôi thấy tác giả của tài liệu đó không được ai đề cập tới, điều nay chứng tỏ nhiều đồng nghiệp [ngoại quốc] khác cũng nhận ra những vấn đề trong tài liệu của tác giả đó Tuy nhiên, đối với một người không phải là chuyên gia sử học, thì họ không có phương tiện nhận thức nếu một tài liệu sử học thật sự “tồi” hay có giá trị

Điều gì làm cho một tài liệu được công nhận là “táo tợn” thay vì “tồi”? Ở Tây Phương, nơi mà một tài liệu chuyên môn phải qua một quá trình thẩm định bởi đồng nghiệp trước khi được xuất bản, một tài liệu độc đáo cho ta thấy một khuynh hướng mới lạ về quá khứ, và nếu tài liệu này đứng vững (có nghĩa là những chuyên gia đồng nghiệp, tuy có thể nghi vấn, không kiếm thấy một lý do nào để chống đối) thì nó sẽ được phổ biến

Thí dụ, thuyết cấu trúc trong nhân chủng học của Claude Lévi-Strauss đã dùng các khái niệm được thiết kế từ trước trong lĩnh vực ngôn ngữ học để quan sát những xã hội loài người Lévi-Strauss lập luận rằng có một “ngữ học văn hóa” hiện hữu dưới mặt tiền của mọi xã hội đã vô thức tác động nhân sinh quan Không một nhà nhân chủng học nào trong thời của Lévi-Strauss

có thể kiếm được những bằng chứng rõ rệt để chống lại những tư tưởng của Lévi-Strauss Để làm công việc này đòi hỏi một chuyên gia phải biết rõ quan điểm của Lévi-Strauss, rồi từ đó gom góp những chứng cớ để chống lại tư tưởng của ông, Quá trình này sẽ tiến triển học thuật

Ngược lại, nếu ai đó viết về “quốc gia Việt Nam” trong thiên niên kỷ 1 trước Công Nguyên thì những học giả Tây Phương sẽ thấy ngay những khuyết điểm trong cách lập luận này vì đã có rất nhiều tài liệu được phổ biến về sự thành hình của những quốc gia, và những tài liệu này kết luận rằng “quốc gia” là một khái niệm hiện đại và chỉ phát xuất khi mọi người dân có trình độ kiến

8

thức phổ thông để nhận thức là tất cả mọi “công dân” của một nước là những phần tử của một

quốc gia Cho nên một tài liệu muốn khẳng định rằng “quốc gia Việt Nam” hiện hữu từ thời

thượng cổ là một tài liệu “tồi” vỉ đã có vô số những tài liệu khác phủ định khái niệm này

Tóm lại, học thuật “táo tợn” là học thuật cho ta thấy một khuynh hướng mới, và là một cái gì

không thể gạt bỏ ngay tức khắc Học thuật “tồi” là học thuật có thể gạt bỏ ngay tức khắc vì nó

đưa ra những lập luận đã bị nhiều học giả coi là vô chứng cớ Kết luận, học thuật “táo tợn” cũng

có thể trở thành học thuật “tồi” nếu sẽ có những học giả đưa ra nhiều chứng cớ để phản bác,

nhưng QUÁ TRÌNH đề cử những chứng cớ để gạt bỏ học thuật táo tợn dẫn tới những tư tưởng

tinh vi hơn

(Xem tiếp phần 2)

Chú thích:

[1] Theo chương trình của buổi hội thảo kiếm được trên mạng (được gọi là “buổi tọa đàm” về

Kim Định) thì buổi hội thảo được Trung Tâm Văn Hóa Minh Triết tổ chức tại viện SENA Hà nội

vào ngày 6 tháng 7 năm 2015 (chứ không phải là ngày 15 tháng 6 năm 2015 như Tạ Chí Đại

Trường đã đề cập trong di bút),

http://vietnamvanhien.net/Tuongniem100namngaysinhtrietgialuongkimdinh.pdf

[2]Bài tham luận của Nguyễn Vũ Thế Anh, nếu phỏng đoán từ di bút của Tạ Chí Đại Trường, có

lẽ là “phản ứng rất mạnh của một đồ đệ” đối với quan điểm về Kim Định của Liam Kelley,

http://diendan.lyhocdongphuong.org.vn/bai-viet/33612-bai-tham-luan-trong-hoi-thao-ve-giao-su-luong-kim-dinh/ Những tư liệu khác về buổi hội thảo bao gồm các bài tham luận của Nguyễn

Khắc Mai, Lê An Vi, Ngô Sỹ Thuyết, Nguyễn văn Lục và Hà văn Thùy,

http://vietnamvanhien.net/Tuongniem100namngaysinhtrietgialuongkimdinh.pdf Như đã được

Tạ Chí Đại Trường thuật lại trong di bút, bài tham luận của Nguyễn Khắc Mai có đề cập bóng

gió đến một “Tạ Chí Đại Tràng.”

[3] Tuy Liam Kelley “không được mời và không biết gì vể hội thảo ngày 6 tháng 7 năm 2015 ở

Trung Tâm Văn Hóa Minh Triết cho đến mãi sau này,” tên ông được xuất hiện trong danh sách

những tham luận viên trong kỷ yếu chương trình của hội thảo,

http://xuandienhannom.blogspot.com/2015/07/tuong-nho-triet-gia-kim-inh-nhan-ky.html

SỬ HỌC TỐT, SỬ HỌC TÁO TỢN VÀ SỬ HỌC TỒI: ĐỐI

THOẠI VỚI GIÁO SƯ LIAM KELLEY (Phần 2)

9

Giáo sư Liam Kelley

(Xin bấm vào đây nếu muốn tham khảo nguyên bản tiếng Anh của bài phỏng vấn)

(10) Nếu, như ông đã viết trên blog, “Cả hai Kim Định và Lévi-Strauss đều cố phát hiện những ý nghĩa bí ấn đằng sau những văn bản và mặt tiền xã hội loài người bằng cách đưa

ra những khuynh hướng táo tợn và mới mẻ để diễn giải các xã hội loài người và quá khứ [của họ], thì điều đó thật sự có ghê gớm lắm không? Tôi nghĩ một vài nhà văn, nhà phê bình hay độc giả sắc bén của Việt Nam cũng có thể làm được việc này? Trong lĩnh vực văn chương – vì luôn luôn có sự bất bình đẳng giữa quyền thế chính trị và nghệ thuật ở Việt Nam – đã có những nhà văn hiện đại cũng như từ nhiều thế kỷ trước tránh né sự kiểm duyệt của nhà nước bằng cách viết những tác phẩm có chiều hướng “phản động” nhưng giả dạng như truyện tình cảm hay là hỗn hợp của nhiều thể loại văn chương và ảnh hưởng

văn hóa Thí dụ, tôi nghĩ Cung Oán Ngâm Khúc của Nguyễn Gia Thiều hay Kim Vân Kiểu

của Nguyễn Du có thể được diễn giải như những văn bản đối lập, để bày tỏ tâm trạng của nhà nho, trong vai vợ, người tình hay vợ lẽ, đã bị ngược đãi hoặc bị ép buộc, “hãm hiếp” hay thỏa hiệp trong quan điểm chính trị Nói rõ hơn, Kim Định có thực sự “độc đáo”

không nếu tính chất úp mở của một văn bản đã được chấp nhận từ lâu như hình thể và phương thức của khuynh hướng đối lập?

Tôi nhìn nhận quan điểm của bà nhưng tôi nghĩ Kim Định độc đáo vì tuy ông ta vượt qua những giới hạn của tiêu chuẩn học thuật, ông ta dù sao vẫn sáng chế những tư tưởng trong khuôn khổ hàn lâm của thế kỷ 20, và trong thời điểm hóa giải chủ nghĩa thực dân Tôi sẽ phải cắt nghĩa hơi dài dòng, nên mong bà thông cảm

Không ai ở Đông Á sẽ diễn giải một bài thơ cổ trong Kinh Thi ra ngoài khuôn khổ mà nó đã

được diễn giải từ bao nhiêu thế kỷ trước nếu Marcel Granet đã không đưa ra lý luận xã hội học

tiềm ẩn trong nội dung của bài thơ Thí dụ, người ta đã đọc những bài thơ trong Kinh Thi từ

khuynh hướng đạo lý trong nhiều thế kỷ, nhưng Granet nói ta cũng có thể thấy những bài thơ này chính ra là những bài hát tỏ tình trong khung cảnh nông thôn hay lễ hội mùa màng Chưa ai trước Granet đã đọc những bài thơ này từ quan điểm đó, nhưng những học giả Trung Hoa đã bắt đầu thẩm định chúng [trong khuôn khổ xã hội học] sau khi đọc những phân tích của Granet

10

Marcel Granet – một trong những học giả đầu tiên áp dụng khuynh hướng xã hội vào chuyên khoa Trung Hoa học

Lévi-Strauss đi một bước xa hơn bằng cách lập luận rằng chúng ta có thể khảo sát nhiều dữ kiện tương tự từ những xã hội “man dã” trên khắp hoàn cầu và đưa ra những đặc điểm căn bản chung cho những xã hội này, như khái niệm ghét tởm chuyện loạn luân Cho nên chỉ nói là Kim Định hay Levi-Strauss khảo sát những “ý nghĩa tiềm ẩn” chưa thể hiện đầy đủ cách mà họ đã cống hiến cho học thuật, nó chỉ là “tín hiệu” mà tôi đã dùng để khai triển những vấn đề phức tạp hơn Riêng về Kim Định, mặc dù ông ta đã chịu ảnh hưởng từ phương pháp quan sát những xã hội loài người của Granet và Lévi-Strauss, ông ta cũng rất quan tâm về những vấn đề thời đại lúc đó Ông theo môn triết và Trung Hoa học vào thập niên 1950 khi xứ sở ông đang chuyển mình, qua những biến cố hỗn độn và ác liệt, để trở thành một lãnh thổ bị chia đôi vì chính trị sau thời đại thực dân

Từ quan điểm một chuyên gia triết, dĩ nhiên Kim Định tin rằng triết học giữ vị trí cốt yếu trong

xã hội loài người Triết học Tây Phương (từ cái nhìn của người phương Tây là nền triết học

“đáng kể” độc nhất vào lúc đó) tuy nhiên đang trong thời kỳ khủng hoảng Tư tưởng Khai Sáng

đã gây ra bao nhiêu chết chóc và hủy diệt trong hai thế chiến Sự kỹ nghệ hóa của xã hội hiện đại

đã chia cắt con người ra khỏi nền tảng văn hóa nhân bản Những phân khoa trong các ngành học thuật, với phương pháp và ngôn ngữ riêng trong mỗi phân khoa, cũng chia cắt hiện thực thành vô

số những mảnh nhỏ để rồi không ai có thể giải thích toàn diện một vấn đề Cho nên học thuật lúc

đó đã bị cơn khủng hoảng, và triết học Tây Phương dĩ nhiên đã không còn là cứu cánh

Kim Định tuy nhiên nghĩ rằng đã có một lối thoát để tiến lên, và đường tiến lên chính là hành trình về phương Đông (Sau Đệ Nhị Thế Chiến, với nhiều quốc gia thuộc địa tranh đấu cho độc lập, đã có một nỗ lực xây dựng cuộc trao đổi triết lý Đông -Tây, với chứng cớ đầu tiên là cuộc hội đàm của các Triết Gia Đông-Tây tại Đại học Hawaii vào năm 1939, nơi các triết gia Tây Phương và Á Đông [Wing-tsit Chan, Charles A Moore and Gregg Sinclair] nhìn nhận họ cần phải nghiên cứu nghiêm trọng những truyển thống triết học của Đông Phương)