Giáo dục kĩ năng sống là một quá trình tác động sư phạm có mục đích, có kế hoạch nhằm hình thành năng lực hành động tích cực, có liên quan tới kiến thức và thái độ, giúp cá nhân có ý thứ[r]
Trang 1SỞ GD & ĐT TỈNH SÓC TRĂNG
TRƯỜNG THPT TRẦN VĂN BẢY
SÁNG KIẾN
GIÁO DỤC MỘT SỐ KĨ NĂNG SỐNG CƠ BẢN CHO
HỌC SINH LỚP CHỦ NHIỆM
Họ và tên: Lê Thị Kim Tuyến
Tháng 03 năm 2018
Trang 2MỤC LỤC
2 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 4
3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 4
a Giáo dục kỹ năng sống là gì? 6
b Năng lực của giáo viên chủ nhiệm 7
a Giáo dục kĩ năng sống thông qua dạy học 9
b Giáo dục kĩ năng sống thông qua tiết sinh hoạt chủ nhiệm 10
c Giáo dục kĩ năng sống thông qua tiết sinh hoạt ngoại khóa 11
c Về phía giáo viên chủ nhiệm 16
PHẦN I MỞ ĐẦU
1 Lí do chọn đề tài
Trong xu thế phát triển xã hội, thế giới đã và đang có những biến đổi sâu sắc
về mọi mặt tác động đến đời sống kinh tế, chính trị và xã hội Một số chuẩn mực đạo đức, quy tắc ứng xử, phẩm chất đạo đức, lối sống của con người cũng bị ảnh hưởng bởi mặt trái của cơ chế thị trường Thế hệ trẻ hôm nay dễ dàng học đòi, bắt chước,
Trang 3tiêm nhiễm những thói hư tật xấu từ xã hội, từ mạng Internet…Trong các nhà trường, học sinh có xu hướng gia tăng về bạo lực học đường, về sự liều lĩnh, ứng phó không lành mạnh, dễ mắc các tệ nạn xã hội, sống ích kỉ, vô tâm, khép mình, sống ảo…đồng thời kĩ năng thực hành giao tiếp, kĩ năng phục vụ bản thân còn yếu, kém Thực tế này đã khiến các nhà giáo dục đặc biệt quan tâm đến vấn đề giáo dục
kĩ năng sống cho thế hệ trẻ trong đó có học sinh THPT Nhiều nước phát triển trên thế giới, thanh thiếu niên được học những kĩ năng sống về những tình huống sẽ xảy
ra trong cuộc sống và họ biết cách đối diện và đương đầu với những khó khăn, biết cách vượt qua những khó khăn, cũng như biết cách tránh những mâu thuẫn, xung đột, bạo lực giữa người và người, biết cách đối phó thích ứng với các tai nạn như cháy, nổ, động đất, thiên tai Còn ở nước ta ba từ kĩ năng sống hầu như rất ít người quan tâm cũng như hiểu đúng nghĩa của nó Như vậy, việc giáo dục“kĩ năng sống” cho học sinh, đặc biệt là học sinh THPT là vô cùng cấn thiết Vậy ai là người đảm nhiệm việc giáo dục kĩ năng sống, giáo dục lúc nào, giáo dục với nội dung gì? Thông thường thì kĩ năng sống được lồng ghép trong các buổi sinh hoạt dưới cờ, trong các tiết sinh hoạt ngoại khóa (ngoài giờ lên lớp) và trong các tiết sinh hoạt chủ nhiệm Theo tôi, giáo dục kĩ năng sống trong tiết chủ nhiệm sẽ có hiệu quả hơn vì giáo viên chủ nhiệm là người gần gũi với các em, nắm bắt tâm tư nguyện vọng, cảm xúc, suy nghĩ của các em từ đó giáo viên chủ nhiệm sẽ định hướng các em có những suy nghĩ tích cực, đúng hướng để các em trở thành người có ích cho xã hội
Những năm qua trong công tác giảng dạy chúng ta thường chú trọng đến việc truyền thụ kiến thức là chủ yếu chưa quan tâm nhiều đến công tác giáo dục kĩ năng sống cho các em Bản thân tôi làm công tác chủ nhiệm đã nhiều năm, tôi nhận thấy cần phải giáo dục kĩ năng sống cho các em ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường
để làm hành trang cho các em khi bước ra ngoài xã hội, chính vì vậy mà tôi đã mạnh dạn chọn đề tài “Giáo dục một số kĩ năng sống cơ bản cho học sinh lớp chủ nhiệm”
2 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu
Trang 4Hiện nay, Bộ GD&ĐT đã xây dựng và triển khai các chuyên đề giáo dục kĩ năng sống ở các cấp học, ở mọi lứa tuổi Chương trình giáo dục kĩ năng sống thông qua các tiết sinh hoạt dưới cờ, tiết sinh hoạt chủ nhiệm, tiết ngoại khóa, những chuyến
đi tham quan – hướng nghiệp được bắt đầu bằng những kĩ năng đơn giản, đời thường gần gũi với các em như: chào hỏi, bắt tay, cám ơn, xin lỗi, quan sát, lắng nghe, giữ gìn vệ sinh môi trường, chấp hành luật an toàn giao thông, tự giác tham gia phong trào, tinh thần trách nhiệm đối với bản thân với trường với lớp, tính tự lập khi đi xa Một loạt các chuyên đề giáo dục kĩ năng sống, được ứng dụng phù hợp với quá trình phát triển tâm lý tuổi vị thành niên, giúp các em tự rèn luyện nhân cách và khả năng tự lập và ý chí vươn lên trong cuộc sống
Qua nhiều năm chủ nhiệm và giảng dạy tôi nhận thấy kĩ năng sống của các em còn rất yếu và có thể nói các em không hình dung được kĩ năng sống là như thế nào.Từ thực tế đó tôi từng bước giáo dục kĩ năng sống cho các em thông qua các giờ dạy chuyên môn, lồng ghép vào các buổi hoạt động ngoài giờ lên lớp và đặc biệt là lớp chủ nhiệm, dần dần các em cũng hiểu được phần nào về kĩ năng sống Đây cũng là hành trang cho bản thân khi các em hòa mình vào cuộc sống hiện đại, một khi các em có được kĩ năng sống cơ bản thì tất nhiên ý thức, đạo đức của các
em cũng sẽ được nâng lên từ đó chất lượng giáo dục của nhà trường cũng ngày càng đạt hiệu quả cao
3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
Tập thể lớp chủ nhiệm 11B và cùng với một số lớp khác trong giờ giảng dạy chuyên môn của trường THPT Trần Văn Bảy
4 Phương pháp nghiên cứu
- Giáo viên chủ nhiệm bước đầu tìm hiểu, nắm bắt được tâm tư nguyện vọng, suy nghĩ của các em để có hướng giáo dục phù hợp
- Bước đầu rèn luyện kĩ năng sống cơ bản cho các em thông qua các hoạt động từ đơn giản đến phức tạp để các em tự hình thành kĩ năng sống cơ bản cho bản thân
Trang 5- Giáo viên chủ nhiệm phối hợp với giáo viên bộ môn, đoàn thanh niên, phụ huynh học sinh và những người xung quanh để giáo dục kĩ năng sống cho các em một cách phù hợp và hiệu quả
5 Tính mới của đề tài
Nhận thức của một số cán bộ, giáo viên về vị trí, vai trò, tầm quan trọng của việc giáo dục kĩ năng sống cho học sinh chưa đúng mức Bởi vây, trong những năm qua,
ở trường THPT Trần Văn Bảy tình trạng học sinh đánh nhau, vô lễ với thầy cô giáo, bỏ học, không hứng thú học tập, yêu sớm, sa vào các tai tệ nạn xã hội… vẫn còn xuất hiện mặc dù có giảm so với trước Có rất nhiều nguyên nhân dẫn đến thực trạng trên như tác động của cơ chế thị trường, xu hướng toàn cầu hóa, sự thiếu trách nhiệm của gia đình, ảnh hưởng của mạng xã hội và trò chơi trực tuyến… nhưng nguyên nhân quan trọng nhất là do nhận thức, ý thức còn hạn hẹp, thiếu kĩ năng sống cần thiết Đối tượng học sinh ở thị trấn dễ sa vào những tệ nạn xã hội, trò chơi điện tử bạo lực hay tệ nạn ma túy, cờ bạc… học sinh ở các xã nông thôn tỏ
rõ sự ngại ngùng, ngại nói lên ý kiến của mình, rụt rè không dám phát biểu ý kiến Khi quan sát và tiếp xúc với các em học sinh, tôi nhân thấy ở các em còn thiếu rất nhiều những kĩ năng sống căn bản như: Kĩ năng giao tiếp, kĩ năng xử lý tình huống,
kĩ năng ra quyết định, kĩ năng ứng phó với các tình huống bất thường, kĩ năng hợp tác và chia sẽ Những vấn đề đã và đang diễn ra xung quanh các em, liên quan trực tiếp đến các em nhưng các em không để ý Khi gặp những tình huống cần xử
lý các em tỏ ra rất lung túng, thụ động, văn hóa xem, nghe, nhìn của các em cũng còn nhiều việc đáng bàn Đặc biệt là ý thức khi tham gia các hoạt động tập thể còn thiếu tích cực, thiếu tự giác Vì vậy công tác giáo dục kỹ năng sống cho các em cần phải được tiến hành ngay, xã hội ngày càng hiện đại thì con người cũng cần được chỉnh chu để bắt nhịp với cuộc sống
PHẦN II NỘI DUNG
1 Cơ sở lí luận
Trang 6a Giáo dục kỹ năng sống là gì?
Giáo dục kĩ năng sống là một quá trình tác động sư phạm có mục đích, có kế hoạch nhằm hình thành năng lực hành động tích cực, có liên quan tới kiến thức và thái độ, giúp cá nhân có ý thức về bản thân, giao tiếp, quan hệ xã hội, thực hiện công việc, ứng phó hiệu quả với các yêu cầu thách thức của cuộc sống hàng ngày…
Kĩ năng sống được hình thành theo nhiều cách khác nhau, tùy vào môi trường sống và giáo dục có thể giúp học sinh làm chủ bản thân, ứng xử phù hợp với cộng đồng và xã hội, thích nghi, học tập hiệu quả, nâng cao sức khỏe tinh thần và thể chất, ứng phó tích cực trong các tình huống của cuộc sống Ví dụ như trẻ em vùng biển thì có một số kĩ năng sống khác với trẻ em vùng núi, kĩ năng sống của trẻ em thành phố khác với kĩ năng sống trẻ em nông thôn, kĩ năng sống của trẻ em ngày xưa khác với kĩ năng sống trẻ em bây giờ…
Tuy nhiên có thể thấy rất rõ ràng là kĩ năng sống luôn gắn bó với các giá trị Các giá trị sống đúng đắn là kết tinh được truyền lại như sự tôn trọng, sống trách nhiệm, yêu thương, sự tự tin, sự sáng tạo, lòng ham hiểu biết… các giá trị này được truyền lại nhằm giáo dục giúp cho con người sống có chuẩn mực và góp phần vào sự tiến
bộ của xã hội
Kỹ năng sống thúc đẩy sự phát triển cá nhân, cộng đồng, nâng cao chất lượng cuộc sống và giúp cho con người xây dựng một xã hội có văn hóa Các kỹ năng sống có được thông qua rèn luyện Kĩ năng sống chỉ được hình thành thông qua giáo dục, đào tạo và rèn luyện Các kĩ năng sống có liên quan và hỗ trợ cho nhau
Ví dụ: Kĩ năng tư duy sáng tạo giúp cho con người tăng khả năng giải quyết vấn đề
và đưa ra các quyết định
Giáo dục kĩ năng sống là rất quan trọng và cần thiết cho học sinh trung học phổ thông Giáo dục kĩ năng sống giúp cho các em phát triển nhân cách, thể chất, tình cảm, giao tiếp, ngôn ngữ, tư duy một cách toàn diện, là nền tảng để các em tự tin bước vào đời
Trang 7- Về thể chất: giáo dục kĩ năng sống giúp cho học sinh tăng cường thể chất, sự kiên trì, bền bỉ, tháo vát… thông qua các bài học và các hoạt động vận động trong quá trình dạy kĩ năng sống Học sinh sẽ được rèn luyện sự dẻo dai, khéo léo, kiên trì, nhanh thích ứng với các điều kiện sống thay đổi
- Về tình cảm: giáo dục kĩ năng sống giúp các em biết lắng nghe, chia sẻ, sống có trách nhiệm, biết yêu thương, biết ơn công lao của cha mẹ, thầy cô
- Về giao tiếp - ngôn ngữ: giáo dục kĩ năng sống các em tự tin, giao tiếp hiệu quả, đặc biệt rèn luyện cách biết lắng nghe, nói chuyện lễ phép, hòa nhã
- Về nhận thức: giáo dục kĩ năng sống giúp cho các em có một nền tảng kiến thức, ham mê hiểu biết, khám phá, ham mê học tập suốt đời
b Năng lực của giáo viên chủ nhiệm
- Năng lực quản lý, lãnh đạo: Giáo viên chủ nhiệm thường được giao quản lý một lớp từ 25 học sinh đến 45 học sinh trong 1 năm học hoặc cả 3,4 năm của 1 cấp học
Do đó năng lực quản lý, lãnh đạo phải được coi trọng và đây là việc làm đầu tiên cần đến ở người giáo viên chủ nhiệm
- Năng lực tác động để phát triển nhân cách người học: Mỗi giáo viên chủ nhiệm phải nhận thức sâu sắc công việc quan trọng của mỗi người là làm sao tạo được những điều kiện thuận lợi nhất để mỗi học sinh mình chủ nhiệm có thể “phát triển hết khả năng vốn có của bản thân, hình thành được những tính cách thói quen” như mục tiêu chương trình giáo dục phổ thông đã đề ra
- Năng lực phối hợp các lực lượng giáo dục: Đối tượng giáo dục chủ yếu của giáo viên chủ nhiệm là chính những học sinh chủ nhiệm nhưng họ chỉ thành công khi họ
có khả năng tập hợp phối hợp các lực lượng giáo dục để cùng tác động giáo dục học sinh sao cho có hiệu quả
- Năng lực giáo dục giá trị sống, kĩ năng sống
- Năng lực giáo dục định hướng nghề nghiệp
- Năng lực tổ chức hoạt động tập thể trải nghiệm sáng tạo (hoạt động ngoài nhà trường)
Trang 8- Năng lực giáo dục học sinh kỷ luật tự giác, hoạt động giáo dục giới tính…
Vì vậy, việc giáo dục kĩ năng sống cho thế hệ trẻ là rất cần thiết đặc biệt là đối tượng học sinh lớp chủ nhiệm, giúp các em rèn luyện những hành vi có trách nhiệm đối với bản thân, gia đình, cộng đồng và xã hội, từ đó các em có khả năng ứng phó với các tình huống nảy sinh trong cuộc sống, xây dựng mối quan hệ tốt đẹp với gia đình, bạn bè và xã hội, có cuộc sống tích cực, chủ động, an toàn, lành mạnh,…
2 Cơ sở thực tiễn
a Thuận lợi
- Được sự quan tâm của Ban giám hiệu nhà trường, phụ huynh học sinh về công tác chủ nhiệm nên giáo viên chủ nhiệm có điều kiện tiếp xúc trao đổi với học sinh
để nắm bắt suy nghĩ, tâm tư, nguyện vọng của các em và giúp đỡ các em kịp thời
- Đây là lớp chọn nên ý thức học tập, thực hiện nội quy, tham gia phong trào khá cao
- Hoạt động ngoài giờ lên lớp, hoạt động hướng nghiệp đã được ban giám hiệu nhà trường quan tâm, chú trọng rất nhiều
- Trong các buổi sinh hoạt dưới cờ đoàn thanh niên luôn lồng ghép giáo dục kiến thức nhằm giáo dục kĨ năng sống về luật giao thông, luật bảo vệ tài nguyên và môi trường, kiến thức về quốc phòng an ninh, ôn lại truyền thống các ngày chủ điểm, xây dựng trường học xanh - sạch - đẹp, được tổ chức thường xuyên và hiệu quả
- Bản thân tôi là một giáo viên chủ nhiệm dạy bộ môn sinh học với những kiến thức sinh học rất đa dạng, phong phú, có rất nhiều nội dung để giáo viên đưa vào hoạt động rèn luyện kỹ năng sống giúp học sinh dễ dàng tiếp cận và vận dụng các kiến thức đó vào thực tiễn
- Công tác giảng dạy tích hợp giáo dục kỹ năng sống của giáo viên bộ môn như môn ngữ văn, lịch sử, địa lý, GDCD, sinh học cũng bắt đầu được chú trọng
b Khó khăn
Trang 9- Sự chỉ đạo và kế hoạch về giáo dục kĩ năng sống cho học sinh của ngành chưa thực sự rõ ràng, nên việc thực hiện của các trường còn chưa đồng bộ và mang tính
tự phát
- Vẫn còn một số học sinh thụ động tronghọc tập và tham gia phong trào
- Giáo viên bộ môn đã đưa nội dung giáo dục kĩ năng sống vào bài giảng nhưng chất lượng và hiệu quả chưa cao
- Nhà trường phân công cho GVCN lớp đảm nhiệm công tác Hướng nghiệp cho học sinh và phối hợp với Đoàn TNCS Hồ Chí Minh tổ chức các hoạt động ngoài giờ lên lớp nhưng hiệu quả và chất lượng của các hoạt động chưa cao
- Công tác giáo dục kĩ năng sống thông qua các hoạt động ngoại khoá, hoạt động văn nghệ, thể dục thể thao của Đoàn TNCS Hồ Chí Minh còn mang tình hình thức, việc xác định mục tiêu giáo dục kĩ năng sống chưa được chú trọng đúng mức và đầy
đủ Đội ngũ giáo viên giảng dạy hoạt động ngoài giờ lên lớp không phải là giáo viên chuyên trách
- Thời lượng chương trình của các môn học chính khóa quá nặng nên thời gian dành cho hoạt động ngoài giờ lên lớp không nhiều Ý thức tích cực, tự giác tham gia các hoạt động ngoài giờ lên lớp của một bộ phận học sinh chưa cao Khi tổ chức các hoạt động ngoại khóa tinh thần hưởng ứng và hợp tác chưa đạt, các em còn mất trật
tư, bỏ ra khỏi hàng ngũ, khi được phỏng vấn thì rụt rè, nhút nhát, e ngại
3 Các giải pháp thực hiện.
a Giáo dục kĩ năng sống thông qua dạy học
Là một giáo viên khi đứng lớp môn sinh học giúp tôi thuận tiện lồng ghép một số
kĩ năng liên quan đến môn dạy của mình như: bổ sung thêm các kiến thức về giới tính và sức khỏe sinh sản, các vấn đề liên quan đến môi trường, tài nguyên thiên nhiên, phòng tránh bệnh tật và các tệ nạn xã hội… Đối với một số bài thực hành yêu cầu các em chia nhóm và tự mình sưu tập các đoạn phim, tranh ảnh liên quan đến các chủ đề mà giáo viên đưa ra, trình chiếu bằng PowerPoint, cử đại diện nhóm thuyết trình về các đoạn phim và tranh ảnh sưu tập được (tất cả phần chuẩn bị của
Trang 10học sinh được giáo viên kiểm tra, tư vấn thêm) Giáo viên chọn 3 hoặc 4 nhóm làm tốt nhất cho trình bày trước lớp, các nhóm khác xem, nghe và nhận xét rút kinh nghiệm Tiết thực hành thực hiện theo hình thức trên diễn ra rất vui, sôi nổi với vai trò làm chủ thuộc về các em học sinh, giáo viên chỉ là người tổ chức và định hướng Khi làm việc cùng nhau trong một nhóm sẽ giúp các em hiểu nhau hơn, các
em có dịp để khẳng định mình, kể cả những em có sức học yếu Chính điều này sẽ giúp các em yêu mến hơn lớp học và trường học của mình
b Giáo dục kĩ năng sống thông qua tiết sinh hoạt chủ nhiệm
Một trong những thành công của giáo viên chủ nhiệm là có một đội ngũ ban cán
sự nhiệt tình, có tinh thần trách nhiệm cao nên ngay từ khi mới nhận lớp tôi đã nêu nhiệm vụ của từng thành viên trong ban cán sự và những lợi ích mà các em được hưởng, sau đó tôi cho các em tự ứng cử hoặc các bạn đề cử(tự đồng ý nhận nhiệm
vụ chứ không bắt buộc) vào ban cán sự của lớp Hiện tại, các em đều ý thức được công việc của mình cần làm mà không cần phải nhắc nhỡ Ví dụ: Lớp trưởng: Quản
lí lớp, liên hệ với nhà trường, giáo viên chủ nhiệm giải quyết những vấn đề liên quan đến lớp Lớp phó: Lấy sổ đầu bài, hỗ trợ lớp trưởng quản lí lớp, tổng kết phong trào học tập cuối tuần Lớp phó lao động: Kiểm tra, đôn đốc các bạn lao động, trực lớp Phó phong trào: Động viên, lập danh sách các bạn tham gia phong trào Thủ quỹ: Thu chi phải ghi chép rõ ràng và báo cáo hàng tuần Tổ trưởng: Ghi nhận việc học tập(phát biểu, điểm tốt) và thực hiện nội quy của các thành viên trong tổ, cuối tuần báo cáo Tổ phó: Hỗ trợ tổ trưởng Bí thư đoàn: Liên hệ với đoàn trường, nắm bắt các thông tin liên quan đến lớp, triển khai cho lớp cùng thực hiện Cờ đỏ: Theo dõi sự phân công và đi trực đúng theo hướng dẫn
Tiết sinh hoạt chủ nhiệm có rất nhiều thời gian, ngoài những thông báo cơ bản trong tuần và sơ kết tuần thì thời gian còn lại giáo viên chủ nhiệm tổ chức chơi các trò chơi để tiết sinh hoạt chủ nhiệm thêm phần sinh động và hấp dẫn đồng thời cũng giáo dục được một số kĩ năng sống cho các em Ví dụ như các trò chơi (học sinh tự chuẩn bị) có thể lồng ghép như: