BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ XÂY DỰNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC KIẾN TRÚC HÀ NỘI --- NGUYỄN QUANG DƯƠNG HÌNH TƯỢNG NGHỆ THUẬT TRONG KIẾN TRÚC CÔNG TRÌNH ĐÀI TƯỞNG NIỆM CÁC ANH HÙNG LIỆT SĨ TUYÊN Q
Trang 1BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ XÂY DỰNG
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KIẾN TRÚC HÀ NỘI
-
NGUYỄN QUANG DƯƠNG
HÌNH TƯỢNG NGHỆ THUẬT TRONG KIẾN TRÚC CÔNG TRÌNH ĐÀI TƯỞNG NIỆM CÁC ANH HÙNG LIỆT SĨ
TUYÊN QUANG
LUẬN VĂN THẠC SĨ KIẾN TRÚC
Hà Nội – 2020
Trang 2BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ XÂY DỰNG
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KIẾN TRÚC HÀ NỘI
-
NGUYỄN QUANG DƯƠNG
Khóa: 2018 – 2020
HÌNH TƯỢNG NGHỆ THUẬT TRONG KIẾN TRÚC CÔNG TRÌNH ĐÀI TƯỞNG NIỆM CÁC ANH HÙNG LIỆT SĨ
TUYÊN QUANG
Chuyên ngành: Kiến trúc
Mã số: 8.58.01.01
LUẬN VĂN THẠC SĨ KIẾN TRÚC
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
TS KTS TRẦN ĐỨC KHUÊ
Hà Nội – 2020
Trang 3MỤC LỤC Trang
Lời cảm ơn
Lời cam đoan
Mục lục
Danh mục các ký hiệu, các chữ viết tắt
Danh mục các bảng, biểu
Danh mục các hình vẽ, đồ thị
MỞ ĐẦU……… … 1
* Lý do chọn đề tài nghiên cứu * Mục tiêu nghiên cứu * Đối tượng và phạm vi nghiên cứu * Phương pháp nghiên cứu + Phương pháp khảo cứu + Phương pháp nghiên cứu tài liệu + Phương pháp chuyên gia + Phương pháp phân tích & tổng hợp * Ý nghĩa khoa học và thực tiễn * Thuật ngữ khoa học sử dụng trong luận văn + Các khái niệm chung NỘI DUNG……… 3
CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN CÔNG TRÌNH KIẾN TRÚC ĐTNCAHLS TUYÊN QUANG ……….3
1.1 Tỉnh Tuyên Quang với những dấu ấn lịch sử cách mạng…….… 3
1.1.1 Vị trí địa lý – Cảnh quan……….3
1.1.2 Khu di tích quốc gia đặc biệt – Chiến khu Việt Bắc……… ….4
1.1.3 Cây đa Tân trào –Dấu mốc son của Cách Mạng Việt Nam………8
1.2 Công trình đài tưởng niệm các AHLS tại Tuyên Quang….….… 9
Trang 41.2.1 Bối cảnh hình thành và nhu cầu xây dựng công trình……….… 9
1.2.2 Địa điểm điểm xây dựng đài tưởng niệm Tuyên Quang……… 11
1.2.3 Ý tưởng và giải pháp kiến trúc công trình………13
1.3 Tác giả công trình - KTS Lê Hiệp……….……18
1.3.1 Giới thiệu thông tin cá nhân về KTS Lê Hiệp……….….18
1.3.2 Các công trình đài tưởng niệm tiêu biểu của KTS Lê Hiệp ……… 20
1.4 Kiến trúc tưởng niệm trên thế giới và ở Việt Nam….……….……21
1.4.1 Những dạng thức cổ điển của kiến trúc tưởng niệm trên thế giới….…21 1.4.2 Hình mẫu chung của kiến trúc tưởng niệm ở Việt Nam………… ….24
1.4.3 Một số công trình tưởng niệm tiêu biểu thời hiện đại……… …26
1.5 Các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài…… ……… …33
Một số vấn đề cần được giải đáp:……… ….35
CHƯƠNG 2 CƠ SỞ KHOA HỌC ĐỂ NHẬN DIỆN HÌNH TƯỢNG NGHỆ THUẬT TRONG CÔNG TRÌNH ĐTNCAHLS TQ ………… 36
2.1 Các cơ sở lý thuyết về sáng tạo kiến trúc……… …36
2.1.1 Cơ sở lý thuyết về tạo hình kiến trúc ……….… …36
2.1.2 Cơ sở lý thuyết về phương pháp luận sáng tác kiến trúc……… … 40
2.2 Cơ sở lý luận về ngôn ngữ hình thức kiến trúc………42
2.2.1 Ký hiệu học và biểu hiện của ngôn ngữ thị giác……… …….42
2.2.2 Ký hiệu học kiến trúc……….… …….45
2.3 Cơ sở lý luận về hình tượng nghệ thuật trong kiến trúc …………46
2.3.1 Giá trị tinh thần & tư tưởng trong kiến trúc ……… …….46
2.3.2 Hình tượng & hình tượng nghệ thuật ……….…… ………49
2.3.3 Tính tượng trưng & ẩn dụ của hình tượng kiến trúc……… … 54
2.4 Cơ sở thực tiễn về quan điểm và tính cách của KTS Lê Hiệp ……56
2.4.1 Những cảm nhận của cá nhân về công trình & KTS Lê Hiệp…… ….56
Trang 52.4.2 Cảm nhận về tính cách và con người KTS Lê Hiệp qua những phát
ngôn trực tiếp của tác giả……….….60 2.4.3 Quan điểm của KTS Lê Hiệp về kiến trúc tưởng niệm……….…… 63
CHƯƠNG 3 HÌNH TƯỢNG NGHỆ THUẬT TRONG KIẾN TRÚC CÔNG TRÌNH ĐTNCAHLS TUYÊN QUANG……….66 3.1 Quan điểm và tiêu chí nhận diện Hình tượng nghệ thuật công trình
kiến trúc đài tưởng niệm các anh hùng liệt sĩ Tuyên Quang… 66
3.1.1 Quan điểm về hình tượng……… ……66
3.1.2 Các tiêu chí nhận định về hình tượng nghệ thuật……… 67 3.1.3 Sự đa dạng hình ảnh trong kiến trúc ĐTNCAHLS Tuyên Quang……68
3.2 Giá trị biểu trưng trong kiến trúc ĐTN AHLS Tuyên Quang … 69
3.2.1 Hình tượng “Cây đa” của KTS Lê Hiệp………69 3.2.2 Những hình ảnh liên tưởng từ kiến trúc ĐTN AHLS……… 72
3.3 Giá trị và hiệu quả biểu đạt của hình tượng nghệ thuật trong kiến
trúc Đài tưởng niệm các anh hùng liệt sĩ Tuyên Quang ………….80
3.3.1 Tích hợp các khía cạnh tinh thần để tối đa hóa nội dung biểu đạt của
công trình……… …….80 3.3.2 Tiết giảm các yếu tố hình thức kiến trúc để tối đa hóa hiệu quả biểu
đạt……… 83
3.4 Nhận định giá trị của kiến trúc Đài tưởng niệm……… 86
3.4.1 Hình tượng kiến trúc & ngôn ngữ biểu hiện……….…86 3.4.2 Sự khác biệt giữa ĐTN Tuyên Quang và ĐTN Bắc Sơn……….…….87 3.4.3 Phát huy giá trị hình tượng của công trình……… …….89
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ……… …92 - 93
* Kết luận
* Kiến nghị
TÀI LIỆU THAM KHẢO
Trang 6LỜI CẢM ƠN
Trong quá trình thực hiện công trình nghiên cứu này, tôi đã nhận được
sự giúp đỡ tận tình của gia đình cùng rất nhiều thầy cô giáo, các nhà khoa học
và các bạn kiến trúc sư đồng nghiệp
Trước tiên, tôi xin dành những tình cảm thành kính nhất cho Cha, Mẹ
và gia đình tôi - những người đã từng bước dìu dắt tôi trên con đường đến với tri thức
Tôi xin chân thành cảm ơn thầy giáo TS.KTS.Trần Đức Khuê, người đã rất tận tình khích lệ, động viên, hướng dẫn và chỉ bảo cho tôi trong suốt thời gian nghiên cứu Xin trân trọng cảm ơn các thầy giáo TS.KTS Nguyễn Trí Thành, TS.KTS Hoàng Văn Trinh, TS.KTS Nguyễn Tiến Thuận, TS.KTS Vương Hải Long cùng toàn thể các thầy giáo trong Hội đồng khoa học đã đóng góp những lời khuyên quý giá, định hướng cho luận văn của tôi hoàn thành tốt đẹp
Nhân dịp này, tôi cũng xin bày tỏ lòng biết ơn đến Ban chủ nhiệm Khoa Đào tạo trên đại học, Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội - cơ sở đào tạo
đã tạo mọi điều kiện thuận lợi để luận văn được hoàn thành có chất lượng và đúng thời hạn
Xin chân thành cảm ơn!
TÁC GIẢ LUẬN VĂN
Nguyễn Quang Dương
Trang 7LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan Luận văn thạc sĩ này là công trình nghiên cứu khoa học độc lập của tôi Các số liệu khoa học, kết quả nghiên cứu của Luận văn là trung thực và có nguồn gốc rõ ràng
TÁC GIẢ LUẬN VĂN
Nguyễn Quang Dương
Trang 8DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
DANH MỤC HÌNH, SƠ ĐỒ, ĐỒ THỊ,…
Hình 1.1 Bản đồ Tỉnh Tuyên Quang 3
Hình 1.3 Đình Tân Trào 5
Hình 1.4 Đình Hồng Thái 6
Hình 1.6 Hầm an toàn của Trung ương Đảng 7
Hình 1.7 Cây đa Tân Trào 8
Hình 1.8 Sơ đồ vị trí ĐTNCAHLS Tuyên Quang 12
Hình 1.9 - 1.10 Hình ảnh tổng thể từ trên cao nhìn xuống cụm công trình
ĐTN AHLS và Bảo tàng tỉnh Tuyên Quang [.]
12 - 13
Hình 1.11 Đài tưởng niệm AHLS Tuyên Quang [Tác giả Lê Hiệp] 14
Hình 1.12 Hình ảnh từ lối vào ĐTN AHLS TQ 14
Trang 9Hình 1.13 Lối tiếp cận lên bậc thang chính và đường dốc 2 bên thềm
ĐTN AHLS TQ
15
Hình 1.14 Đường dốc 2 bên thềm Sân nghi thức và lối vào khu phụ trợ 15
Hình 1.15 Hình ảnh chi tiết tượng đài (ĐTNCAHLS Tuyên Quang) 16
Hình 1.16 Mặt đứng – Mặt bên – ĐTNCAHLS TQ 17
Hình 1.17 Mặt bằng tổng thể ĐTNCAHLS Tuyên Quang [Tác giả: Lê
Hiệp]
18
Hình 1.18 Chân dung KTS Lê Hiệp[.] 19
Hình 1.19 Cột / tháp ghi công (Obelisk - cổ Ai Cập) [.] 22
Hình 1.20 Khải hoàn môn (cổ La Mã) [.] 22
Hình 1.21 Đài Tưởng niệm - Cenotaph ở London, Anh 22
Hình 1.22 Tượng đài Độc Lập ở Phnompenh (1958) KTS Vann
Molyvann [.]
23
Hình 1.23 Khải hoàn môn - Viêng Chăn - Lào KTS Tham Sayasthsena
[.]
23
Hình 1.24 Đài Chiến sĩ trận vong [.] 24
Hình 1.25 Đài tưởng niệm Liệt sĩ xã Mộc Châu, Tỉnh Sơn La [.] 26
Hình 1.26 Đài tưởng niệm Liệt sĩ xã Cẩm Bình, Cẩm Xuyên, Hà Tĩnh
[.]
26
Hình 1.27 Đài Tưởng niệm AHLS Mai Dịch, Hà Nội [.] 26
Hình 1.28 Tượng đài Mẹ Tổ quốc tại thành phố Volgograd [.] 27
Hình 1.29 ĐTN Chiến sĩ Hồng quân tại Công viên Treptower[.] 27
Hình 1.30 Khu tưởng niệm trong Công viên Hòa bình ở Hiroshima [.] 28
Hình 1.31a ĐTN Chiến tranh Việt Nam trong tổng thể Công viên quốc
gia tại Washington D.C
29
Hình 1.31b ĐTN Chiến tranh Việt Nam tại Washington D.C (nhìn từ
trên cao)[.]
29
Hình 1.31c Đài tưởng niệm Chiến tranh Việt Nam tại Washington D.C
(góc nhìn hướng về Đài tưởng niệm G.Washington)
30
Hình 1.32 Đài tưởng niệm nạn nhân vụ khủng bố 11/9/2001 New York 31
Trang 10Hình 1.33 Khu Tưởng niệm Holocaust ở Berlin, Đức 32
Hình 2.1 tác giả Điềm Phùng Thị và tác phẩm [.] 44
Hình 2.2 Đình Chu Quyến - Ba vì - Hà Nội [.] 49
Hình 2.3 Đêm đầy sao - Vincent van Gogh [.] 51
Hình 2.4 Guernica - Pablo Picasso [.] 51
Hình 2.5 Kim tự tháp Giza 52
Hình 2.6 Đền Parthenon 52
Hình 2.7 Nhà Quốc Hội Đức 53
Hình 2.8 Nhà hát Opera Sydney của Jorn Utzon 53
Hình 2.9 Chùa một cột, Hà Nội [.] 54
Hình 2.10 Những liên tưởng từ HTNT của nhà thờ Notre Dame ở
Ronchamp
56
Hình 2.11 Hướng nhìn theo trục chính từ ĐTN (ảnh và ghi chú của
KTS Lê Hiệp)
59
Hình 2.12 Học viên cùng KTS Lê Hiệp trước TĐ AHLS Tuyên Quang 60
Hình 2.13 Thủ tướng Võ Văn Kiệt và KTS Lê Hiệp bên ĐTN Bắc Sơn
[.]
60
Hình 3.1 Hình ảnh cây Đa Tân Trào – Huyện Sơn Dương, Tỉnh Tuyên
Quang [.]
70
Hình 3.2 Góc nhìn từ xa tới ĐTN AHLS TP TQ [.] 72
Hình 3.3 Chi tiết bên trong TĐ và cây đa Tân Trào TQ [.] 73
Hình 3.4 Hình ảnh mầm chồi [.] 74
Hình 3.5 Góc nhìn từ xa tới ĐTN AHLS TP TQ [.] 74
Hình 3.6 Hình ảnh Bó đuốc và Tượng đài AHLS TQ trong đêm tối [.] 75
Hình 3.7 Hình ảnh Hương khói [.] 76
Hình 3.8 Mặt đứng chính tượng đài AHLS TQ [.] 76
Hình 3.9 Hình ảnh sự bùng nổ [.] 77
Hình 3.10 Hình ảnh sự lan tỏa [.] 78
Trang 11Hình 3.11 Hình ảnh chi tiết phần thân trên của tượng đài AHLS TQ [.] 78
Hình 3.12 Tác giả và tác phẩm Tượng đài AHLS TQ [.] 79
Hình 3.13 Lối tiếp cận lên bậc thang chính và đường dốc 2 bên thềm
ĐTN AHLS TQ
83
Hình 3.14 Hình ảnh phần thân trên của tượng đài AHLS TQ [.] 83
Hình 3.15 Hình ảnh chi tiết Thềm – bệ - chân đế của tượng đài AHLS
TQ
84
Hình 3.16 Hình ảnh phần thân trên của tượng đài AHLS TQ [.] 85
Hình 3.17 ĐTNAHLS Bắc Sơn - Hà Nội [.] 87
Hình 3.18 ĐTN AHLS Tuyên Quang 87
Hình 3.19 Đường dốc 2 bên thềm Sân nghi thức và lối vào khu phụ trợ 89
Hình 3.20 Lối tiếp cận lên bậc thang chính và đường dốc 2 bên thềm
ĐTN AHLS TQ
90
Trang 121
MỞ ĐẦU
* Lý do chọn đề tài nghiên cứu:
Đài tưởng niệm các anh hùng liệt sĩ (ĐTN AHLS) tại thành phố Tuyên Quang của tác giả KTS Lê Hiệp (thiết kế 1994, XD 1995) đã đoạt giải Nhất tại Giải thưởng Kiến trúc Quốc gia năm 1996, và 10 năm sau (2006) lại được bình chọn là kiến trúc tiêu biểu của đất nước trong thời kỳ đổi mới
Công trình luôn gây được ấn tượng mạnh mẽ không chỉ với người dân địa phương - mà tất cả mọi người từ mọi vùng miền về với chiến khu cách mạng đều thấy được một biểu tượng hào hùng của vùng đất Tuyên Quang giàu truyền thống văn hóa & lịch sử Bên cạnh đó, trong suốt 25 năm qua công trình cũng luôn có ảnh hưởng tích cực tới hoạt động kiến trúc và đời sống VH nghệ thuật
Vì vậy, học viên chọn đề tài luận văn nghiên cứu về hình tượng nghệ thuật trong kiến trúc công trình ĐTN AHLS tại quê hương Tuyên Quang - nhằm góp phần tìm hiểu những giá trị cốt lõi / cơ bản về nghệ thuật trong hình tượng kiến trúc của tác phẩm này
* Mục tiêu nghiên cứu:
Nhận diện những yếu tố biểu trưng và các thủ pháp tạo hình kiến trúc trong công trình ĐTN AHLS Tuyên Quang, qua đó thấy được giá trị độc đáo
& đặc sắc về nghệ thuật từ hình tượng kiến trúc trong công trình này
* Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:
- Đối tượng nghiên cứu: Hình tượng kiến trúc có giá trị nghệ thuật trong công trình ĐTN AHLS Tuyên Quang
- Phạm vi nghiên cứu: các yếu tố quy hoạch - kiến trúc - cảnh quan (từ tổng thể đến chi tiết) của công trình ĐTN AHLS Tuyên Quang
* Phương pháp nghiên cứu:
Trang 132
+ Phương pháp khảo cứu: Khảo sát thực địa, chụp ảnh hiện trạng, sưu tầm & tra cứu thông tin liên quan
+ Phương pháp nghiên cứu tài liệu: Hệ thống hóa các cơ sở lý thuyết / lý luận về vấn đề Ý tưởng, Hình tượng và Ngôn ngữ kiến trúc
+ Phương pháp chuyên gia: Phỏng vấn tực tiếp tác giả KTS Lê Hiệp và các thầy giáo đồng nghiệp
+ Phương pháp phân tích & tổng hợp: Phân tích các tài liệu & thông tin; tổng hợp kết quả & nhận định
* Ý nghĩa khoa học và thực tiễn:
Làm rõ và khẳng định giá trị nghệ thuật của hình tượng kiến trúc trong công trình ĐTN AHLS Tuyên Quang là độc đáo & đặc sắc so với kiến trúc tưởng niệm ở Việt Nam cũng như trên thế giới
Giúp các KTS và những người quan tâm đến kiến trúc được trang bị đầy đủ hơn về lý luận và có cái nhìn toàn diện hơn về công trình ĐTN AHLS
Rút ra những bài học bổ ích từ quan điểm & sáng tạo kiến trúc của tác giả; học tập tấm gương sáng về ý thức trách nhiệm (cái tâm), tinh thần lao
động sáng tạo (cái tài) của KTS Lê Hiệp
* Thuật ngữ khoa học sử dụng trong luận văn
Các khái niệm chung:
- Nghệ thuật / Hình thức / Giá trị
- Tác phẩm nghệ thuật / Tác phẩm kiến trúc
- Biểu tượng / Hình tượng nghệ thuật
Trang 14THÔNG BÁO
Để xem được phần chính văn của tài liệu này, vui
lòng liên hệ với Trung Tâm Thông tin Thư viện
– Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội
Địa chỉ: T.13 – Nhà H – Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội Đ/c: Km 10 – Nguyễn Trãi – Thanh Xuân Hà Nội
TRUNG TÂM THÔNG TIN THƯ VIỆN
Trang 1592
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
* Kết luận:
- Hình tượng kiến trúc mang lại những giá trị thẩm mỹ tích cực, phục
vụ nhu cầu của con người và lợi ích của XH Không phải công trình nào cũng cần - nhưng một khi đã liên quan tới khía cạnh “tâm linh” &
“tinh thần” như Đài tưởng niệm thì chắc chắn là phải quan tâm đến yếu tố hình tượng trong kiến trúc Hình tượng có giá trị đạt đến tầm mức nghệ thuật là hình tượng có ý nghĩa sâu sắc, có biểu cảm mạnh
mẽ, được cộng đồng đồng cảm & chấp thuận Ở Việt Nam, ĐTN AHLS Tuyên Quang là một trong số ít công trình và KTS Lê Hiệp là một trong không nhiều tác giả đã tạo dựng được hình tượng nghệ thuật như vậy
- Hình tượng trung tâm có tính chất chủ đạo ở đây là “Cây đa” - với giá
trị độc đáo bởi ý tưởng kiến trúc có tính khái quát mà cô đọng, cho
phép phát triển thêm nhiều liên tưởng và được biểu hiện bằng một
ngôn ngữ tạo hình đặc sắc Hình tượng nghệ thuật trong kiến trúc
ĐTN gợi mở được nhiều hình ảnh đa dạng, nhiều ý nghĩa phong phú, khơi dậy những cảm nhận sâu sắc trong mỗi cá nhân và lan tỏa những giá trị tinh thần tích cực trong cộng đồng ĐTN AHLS Tuyên Quang cũng mở đầu và định hình một phong cách kiến trúc riêng cho các ĐTN của tác giả - KTS Lê Hiệp
- Rất có thể vào những năm 1994-1995 KTS Lê Hiệp đã không nghĩ
“quá nhiều thứ phức tạp” trong hình tượng của ĐTN AHLS Tuyên Quang (như luận văn mô tả) - mà có lẽ là phải tập trung nghiên cứu & giải quyết vấn đề theo mạch chủ đạo của công trình Nhưng chắc chắn
là ý tưởng & giải pháp kiến trúc của ông đã tạo điều kiện cần & đủ cho sự hội tụ và cộng hưởng rất nhiều khía cạnh làm phong phú thêm
