Kết quả là các bản dịch của Ngân hàng là một tập hợp tài liệu với nhiều loại ngôn ngữ, bao gồm nhưng không giới hạn các chính sách chẳng hạn như chính sách chống tham nhũng, chính sách v
Trang 1Number: 26194
Dạng tài liệu: Dự thảo tham vấn
Ngày 25 tháng 5 năm 2006
KHUNG KHỔ DỊCH THUẬT
CỦA NGÂN HÀNG PHÁT TRIỂN CHÂU Á
Bản dự thảo khung khổ dịch thuật của Ngân hàng Phát triển Châu Á này chỉ dành cho mục đích tham vấn và không nhất thiết phải phản ánh quan điểm của Ban Quản lý hay Ban Giám đốc Điều hành của Ngân hàng Phát triển Châu Á Mọi ý kiến đóng góp bằng tiếng Việt có thể gửi bằng email đến địa chỉ tlduong@adb.orghoặc gửi qua số fax: (84-4) 9331373 Ý kiến đóng góp tính đến thời điểm ngày 31 tháng 7 năm 2006 sẽ được chúng tôi cân nhắc cẩn trọng trong quá trình sửa đổi bản dự thảo này
Tài liệu này đã được chuyển ngữ từ tiếng Anh với mục đích tiếp cận được nhiều độc giả hơn Trong khi Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB) đã nỗ lực đảm bảo độ chính xác của bản dịch, tiếng Anh vẫn là ngôn ngữ làm việc chính thức của ADB và bản gốc tiếng Anh của tài liệu này mới là căn cứ duy nhất (cũng có nghĩa là văn bản chính thức và xác thực) Bất kỳ sự trích dẫn nào đều phải tham khảo bản gốc của tài liệu này
Trang 3Bản dự thảo tham vấn ngày 25 tháng 5 năm 2006
CÁC CHỮ VIẾT TẮT
ADB – Ngân hàng Phát triển Châu Á
AfDB – Ngân hàng Phát triển Châu Phi
CSP – Chương trình và Chiến lược quốc gia
CSPU – Bản Cập nhật Chương trình và Chiến lược quốc gia
CSP/U – Chương trình và Chiến lược quốc gia hoặc Bản Cập nhật
Chương trình và Chiến lược quốc gia
DGT – Ban Tổng giám đốc về Dịch thuật
EBRD – Ngân hàng Tái thiết và Phát triển Châu Âu
IDB – Ngân hàng Phát triển Liên Mỹ
MDB – Ngân hàng phát triển đa phương
PCP – Chính sách truyền thông công chúng
PPTA – Hỗ trợ kỹ thuật chuẩn bị dự án
Trang 4Bản dự thảo tham vấn ngày 25 tháng 5 năm 2006
II PHƯƠNG ÁN DỊCH THUẬT CỦA CÁC NGÂN HÀNG PHÁT TRIỂN ĐA PHƯƠNG VÀ
C Các loại hình tài liệu cần chuyển ngữ để nâng cao nhận thức của công chúng về
D Các loại tài liệu cần chuyển ngữ để giao tiếp với những người bị ảnh hưởng bởi
D Trách nhiệm điều phối dịch thuật và Kiểm tra chất lượng bản dịch 18
CÁC PHỤ LỤC
1 Tuyên bố của ADB đối với các tài liệu chuyển ngữ
2 Các ngôn ngữ đích của việc chuyển ngữ các tài liệu nâng cao nhận thức và cung cấp
thông tin thể chế
3 Chuyển ngữ cho các quốc gia tài trợ thành viên
Trang 5Bản dự thảo tham vấn ngày 25 tháng 5 năm 2006 iii
TÓM TẮT Giới thiệu
Tháng 4 năm 2005, Ban Giám đốc Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB) đã phê duyệt Chính sách truyền thông công chúng (PCP) với mục đích củng cố niềm tin cũng như khả năng gắn kết của các bên có liên quan với ADB Cho tới lúc đó, vẫn chưa có một chính sách nào của ADB về vấn đề dịch thuật, do vậy PCP đã khởi xướng xây dựng một khung khổ dịch thuật (khung khổ) nhằm định hướng cho việc phổ biến thông tin bằng nhiều ngôn ngữ khác ngoài tiếng Anh, vốn
là ngôn ngữ làm việc chính thức của ADB
Phương án dịch thuật hiện tại của ADB cho thấy sự cam kết được đưa ra dưới dạng các chính sách nhằm đảm bảo rằng những người bị ảnh hưởng bởi dự án phải nhận được thông tin bằng thứ ngôn ngữ mà họ có thể hiểu được Các chính sách đảm bảo này của ADB đòi hỏi những bêm đi vay hay tài trợ dự án phải cung cấp thông tin có liên quan về các vấn đề thiết yếu của
dự án dưới dạng tài liệu và ngôn ngữ mà người bị ảnh hưởng bởi dự án nắm được
Những cam kết cụ thể đề cập ở trên đã không thể đáp ứng nhu cầu đổi mới cách tiếp cận hiện thời của ADB đối với vấn đề dịch thuật, vốn chỉ dựa trên những yêu cầu dịch thuật cụ thể đối với một tài liệu nào đó trong một thời điểm nhất định Những quyết định về vấn đề dịch thuật tại ADB trước tiên là nằm trong tay người soạn thảo ra tài liệu đó, có sự tham vấn với cơ quan đại diện thường trú Mỗi cơ quan đại diện thường trú lại có cách giải quyết riêng đối với từng yêu cầu, quyết định liệu có cho dịch tài liệu đó hay không và kinh phí dịch thuật lấy từ đâu ra Kết quả là các bản dịch của Ngân hàng là một tập hợp tài liệu với nhiều loại ngôn ngữ, bao gồm nhưng không giới hạn các chính sách (chẳng hạn như chính sách chống tham nhũng, chính sách về giới và phát triển); các chương đặc biệt về từng quốc gia trong cuốn Triển vọng Phát triển Châu Á; các hướng dẫn mua sắm; các hướng dẫn về môi trường; và các tài liệu về hoạt động của ADB tại từng quốc gia Không có một bộ tài liệu hoàn chỉnh chung nào về các tài liệu dịch trong hệ thống ADB
Một khung khổ dịch thuật là rất cần thiết bởi vì cách tiếp cận theo từng trường hợp cụ thể như hiện thời đã làm lỡ nhiều cơ hội giao tiếp Điều này có nghĩa là nguồn kinh phí có hạn đôi lúc đã được dùng một cách thiếu hiệu quả mà thay vào đó, nguồn kinh phí này bị tiêu tốn ngay từ trước khi nhận ra nhu cầu dịch thuật thiết yếu Đồng thời, ngay chính tiến trình điều phối công tác dịch thuật có thể đã là một rào cản đối với công việc này, bởi vì đây là một công việc đầy cam go và tiêu tốn thời gian, mà lại không có những hướng dẫn xúc tiến, những thu xếp hành chính hay sự chia sẻ kiến thức với những người vốn đã có kinh nghiệm Hơn nữa, không có một khoản ngân sách riêng dành cho các dịch vụ dịch thuật hay nguồn nhân lực dành cho việc điều phối công tác dịch thuật; trong khi nguồn kinh phí vốn đã rất hạn hẹp khiến cho rất ít nhân viên có thể nhận thấy hoặc biết cách giải ngân cho hoạt động này
Các nguyên tắc và giả định của khung khổ dịch thuật
Khung khổ dịch thuật đã được xây dựng với nhiều nguyên tắc và giả định quan trọng Đáng lưu
ý, khung khổ này dựa trên những cam kết đã có với các chính sách bảo vệ người bị ảnh hưởng bởi dự án và PCP, nhất là trong việc giao tiếp với những người bị ảnh hưởng bởi dự án bằng ngôn ngữ mà họ có thể hiểu được Ngôn ngữ đích của bản dịch sẽ phụ thuộc vào mục đích của tài liệu được dịch và (những) ngôn ngữ mà các bên liên quan tới tài liệu đó sử dụng Do ADB đang hoạt động trong một môi trường kinh phí hạn hẹp, các quyết định liên quan tới dịch thuật phải được cân nhắc kỹ càng và khôn ngoan
Trang 6Bản dự thảo tham vấn ngày 25 tháng 5 năm 2006
iv
Khung dịch thuật này là một công cụ hướng dẫn giúp hỗ trợ sự linh động và tự quyết của người
ra quyết định Những quyết định về việc dịch hay không dịch tài liệu nằm trong tay người soạn thảo hoặc sở hữu tài liệu đó
Bản thân ADB sẽ không dịch những tài liệu thuộc quyền sở hữu của bên đi vay hay nhà tài trợ
dự án, nhưng sẽ khuyến khích người sở hữu tài liệu liên hệ với những người bị ảnh hưởng bởi
dự án Các quyết định dịch thuật liên quan đến dịch cái gì, khi nào và ngôn ngữ đích sẽ do bên
đi vay đưa ra
Khung khổ này nhấn mạnh một lần nữa rằng tiếng Anh vẫn là ngôn ngữ làm việc chính thức của ADB, và bản tiếng Anh của mọi tài liệu của ADB sẽ vẫn được coi là bản chính thức Tuy vậy, ADB sẽ nỗ lực để cung cấp được những bản dịch có chất lượng cao và phản ánh chính xác ý nghĩa của tài liệu bằng ngôn ngữ đích
Do khung khổ này không xây dựng chính sách hay thủ tục nào mới, những hướng dẫn đưa ra
ở đây sẽ không phải chịu sự đánh giá tuân thủ quy định theo cơ chế trách nhiệm giải trình của ADB Khung khổ này sẽ được đánh giá 3 năm sau ngày phê duyệt nhằm đảm bảo rằng phương
án dịch thuật tại ADB vẫn còn phù hợp với các nhu cầu giao dịch và ngôn ngữ vốn vẫn đang thay đổi từng ngày
Các tiêu chí để đưa ra quyết định dịch thuật
Khung khổ dịch thuật cung cấp nhiều tiêu chí giúp người ra quyết định cân nhắc những yếu tố khác nhau để họ có thể quyết định liệu có nên dịch một tài liệu hay không, các yêu tố này bao gồm bản chất và mục đích của tài liệu, trình độ văn hóa của người đọc; số người cần đến thông tin đó; thời hạn sử dụng tài liệu và độ dài của tài liệu; thời gian cần thiết cho công tác dịch thuật;
và chi phí tài chính cũng như chi phí cơ hội cho việc đó Nếu phù hợp, người ra quyết định được khuyến khích tham vấn với các cơ quan đại diện thường trú để có thêm thông tin về bối cảnh địa phương giúp cho việc ra quyết định chuẩn xác hơn
Những bản dịch mới do Khung khổ dịch thuật đề xuất
Khung khổ dịch thuật đề xuất một phương án mới về việc dịch thuật thường xuyên các tài liệu nhằm nâng cao nhận thức của công chúng và cung cấp thông tin thể chế về ADB, miễn là có đủ kinh phí và nhân lực cho việc này Những tài liệu này được coi là “những tài liệu nâng cao nhận thức” và bao gồm:
(i) Chương trình và Chiến lược quốc gia và những bản cập nhật (thông qua PCP,
ADB đã cam kết dịch thuật những tài liệu này);
(ii) Thông tin về ADB và các quốc gia thành viên;
(iii) Các chính sách cơ bản giúp các bên có liên quan bên ngoài phối hợp với ADB; (iv) Các tài liệu chiến lược / thể chế khác; và
(v) Các tài liệu sơ bộ về các chủ đề chủ yếu của ADB, khi được soạn thảo xong Ngoài ra, khung khổ này còn đề xuất phát triển các trang web địa phương hóa Cách tiếp cận mới về việc xây dựng các trang web địa phương hóa sẽ được thử nghiệm cho hoạt động của ADB tại Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa (PRC) và các nước Cộng hòa Trung Á – một trang web cho cơ quan đại diện thường trú của ADB tại Trung Quốc và một trang tập trung cho các cơ quan đại diện thường trú tại những nước nói tiếng Nga thuộc các nước Cộng hòa Trung Á
Trang 7Bản dự thảo tham vấn ngày 25 tháng 5 năm 2006 v
Các cam kết hiện thời đối với dịch thuật
Khung khổ này lặp lại các cam kết hiện tại của ADB đối với dịch thuật ADB sẽ tiếp tục phương
án làm việc hiện thời là kết hợp chặt chẽ với bên đi vay hay các nhà tài trợ dự án nếu phù hợp, nhằm đảm bảo rằng thông tin được cung cấp cho những người bị ảnh hưởng bởi dự án như đã được cam kết trong các chính sách bảo vệ của ADB về môi trường, tái định cư không tự nguyện, và dân tộc bản địa; cơ chế giải trình trách nhiệm; và PCP đoạn văn bản số 74
Cơ sở cho việc thực hiện Khung khổ dịch thuật
Nhằm giúp triển khai khung khổ dịch thuật, Vụ Đối ngoại của ADB sẽ chịu trách nhiệm chính trong việc xây dựng và tiến hành thực hiện những cơ sở hạ tầng phụ thêm Một trong các nhiệm vụ là đảm bảo cập nhật danh sách các phiên dịch trong nước và phương án hợp đồng linh hoạt cho dịch vụ dịch thuật; xây dựng từ điển thuật ngữ ADB và thuật ngữ phát triển bằng các ngôn ngữ đích để hỗ trợ công việc cho các phiên dịch; đồng thời làm tâm điểm cho công tác điều phối các hoạt động dịch thuật
Trang 9Bản dự thảo tham vấn ngày 25 tháng 5 năm 2006
I GIỚI THIỆU
A Nền tảng
1 Tháng 4 năm 2005, Ban Giám đốc Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB) đã phê duyệt Chính sách truyền thông công chúng (PCP) với mục đích củng cố niềm tin cũng như khả năng gắn kết của các bên có liên quan với ADB Chính sách truyền thông công chúng này đồng thời cũng nhằm tăng cường tác động phát triển do các hoạt động của ADB mang lại bằng cách nâng cao:
(i) nhận thức và hiểu biết về các hoạt động, chính sách, chiến lược, mục tiêu cũng
như kết quả đạt được của ADB cho các tổ chức trực thuộc ADB, các bên liên quan khác và công chúng nói chung;
(ii) chia sẻ và trao đổi kiến thức phát triển cũng như các bài học kinh nghiệm, nhằm
cung cấp một cách nhìn mới và sáng tạo về các vấn đề phát triển;
(iii) phát triển có sự tham gia, đảm bảo luồng thông tin hai chiều mạnh mẽ hơn giữa
ADB và các bên liên quan, bao gồm người bị ảnh hưởng bởi dự án; và (iv) sự minh bạch và giải trình trách nhiệm trong các hoạt động do ADB tiến hành.1
2 PCP đòi hỏi tăng cường chia sẻ thông tin, nhất là thông tin có liên quan đến hoạt động Theo PCP, ADB sẽ chủ động chia sẻ kiến thức và thông tin về công việc của mình với các bên
có liên quan và đại chúng, mở rộng cơ hội nắm bắt thông tin cho người bị ảnh hưởng của dự
án do ADB tiến hành2, đồng thời gây ảnh hưởng đối với các quyết định có tác động đến đời sống của họ Sự giao tiếp này sẽ không hiệu quả nếu thông tin được truyền tải bằng thứ ngôn ngữ mà độc giả không hiểu Do vậy, việc chuyển ngữ những thông tin sang ngôn ngữ của độc giả gắn liền với giao tiếp và truyền bá thông tin hiệu quả Trong thực tế, PCP buộc nhân viên ADB phải đảm bảo rằng những người bị ảnh hưởng bởi dự án phải nhận được thông tin về các
dự án thường xuyên bằng ngôn ngữ và phương tiện truyền tải phù hợp
3 PCP đòi hỏi việc xây dựng một khung khổ dịch thuật nhằm định hướng cho việc phổ biến thông tin bằng nhiều loại ngôn ngữ khác, ngoài tiếng Anh, vốn là ngôn ngữ làm việc chính thức của ADB Một cơ chế như vậy là rất cần thiết bởi vì cách tiếp cận theo từng trường hợp cụ thể như hiện thời đã làm lỡ nhiều cơ hội giao tiếp Điều này có nghĩa là nguồn kinh phí có hạn đôi lúc đã được dùng không hiệu quả mà thay vào đó, bị tiêu tốn ngay từ trước khi nhận ra nhu cầu dịch thuật thiết yếu Trong nhiều trường hợp, nhân viên đã không dự trù kinh phí cho dịch thuật, và chỉ nhận ra nhu cầu dịch thuật sau đó, nên họ đã phải cố gắng tìm kinh phí từ nguồn khác để bù đắp Đồng thời, ngay chính tiến trình điều phối công tác dịch thuật có thể đã là một rào cản đối với công việc này, bởi vì đây là một công việc đầy cam go và tiêu tốn thời gian, mà lại không có những hướng dẫn xúc tiến, những thu xếp hành chính hay sự chia sẻ kiến thức với những người vốn đã có sẵn định hướng Hơn nữa, không có một khoản ngân sách riêng dành cho các dịch vụ dịch thuật hay nguồn nhân lực dành cho việc điều phối công tác này; trong khi nguồn kinh phí vốn đã rất hạn hẹp khiến cho rất ít nhân viên có thể nhận thấy hoặc biết cách giải ngân cho hoạt động này
Trang 10Bản dự thảo tham vấn ngày 25 tháng 5 năm 2006
2
B Xây dựng khung khổ dịch thuật và Nội dung
4 Quá trình xây dựng Khung khổ dịch thuật của ADB được xây dựng thông qua việc
phân tích các dữ liệu có sẵn về công tác dịch thuật tại ADB và các biện pháp hiện thời của các ngân hàng tài trợ đa phương (MDBs) khác cũng như các tổ chức quốc tế Các nhân viên của
cơ quan đại diện thường trú tham gia vào dịch thuật tài liệu cũng đã được tham vấn Nhóm công tác gồm các đại diện từ năm vụ khu vực của ADB và Vụ Điều hành Khu vực Tư nhân đã được thành lập để lấy ý kiến
5 Khung khổ dịch thuật đã được các phòng ban và văn phòng ADB đánh giá Các góp ý của nhân viên đã được tham khảo cho việc soạn thảo tài liệu này Thông tin từ các bên liên quan bên ngoài đang được thu thập
6 Một số các bên liên quan bên ngoài đã lên tiếng về quan điểm của họ đối với vấn đề dịch thuật thông qua việc tham vấn về PCP Những gợi ý này đã được tham khảo trong quá trình xây dựng khung khổ dịch thuật hiện thời Các đề xuất khá đa chiều Chẳng hạn như một vài nơi nói rằng các tài liệu của ADB đi đôi với hoạt động của ADB tại một quốc gia nào đó nên được dịch sang mọi ngôn ngữ quốc gia có liên quan của quốc gia đó; mọi tài liệu chính sách được công bố phải được dịch ra ngôn ngữ của tất cả các quốc gia mà ADB có hoạt động; và mọi tài liệu dự án được công bố phải được dịch ra ngôn ngữ của quốc gia có dự án hoạt động Nơi khác lại cho rằng ADB xác định “tài liệu then chốt” (như các chính sách hoạt động) phải được dịch ra tất cả hoặc phần lớn ngôn ngữ khu vực, và một bộ tài liệu thứ hai (chẳng hạn như các tài liệu chiến lược quốc gia) phải được dịch sang một số nhóm ngôn ngữ nhất định Các tài liệu dự án có thể được dịch sang (các) ngôn ngữ của các cộng đồng có thể bị ảnh hưởng bởi
dự án
7 Rất nhiều bên liên quan thúc ép ADB đưa ra cam kết rõ ràng về việc phân bổ nguồn lực xứng đáng cho dịch thuật và đề nghị rằng chi phí dịch thuật và kinh phí tài liệu phải được đưa vào dự trù kinh phí của mỗi dự án Nhiều chính phủ các quốc gia thành viên cũng lưu ý rằng các chi phí này ADB nên chi trả thông qua vốn tài trợ
8 Cấu trúc của Văn bản này Phần II điểm qua các phương án dịch thuật hiện thời của
các MDB và các tổ chức quốc tế khác Phương án dịch thuật hiện thời của ADB được trình bày trong Phần III Phần IV gồm nội dung khung khổ dịch thuật, bao gồm các nguyên tắc và giả định
cơ bản của cơ chế, các tiêu chí giúp quyết định liệu có dịch một tài liệu hay không, các loại tài liệu được dịch cho mục đích nâng cao nhận thức của công chúng hay cung cấp thông tin thể chế, và các loại hình tài liệu được dịch nhằm giao tiếp với người bị ảnh hưởng bởi dự án Phần
V định hướng việc triển khai thực hiện khung khổ dịch thuật, và Phần VI thảo luận về nguồn lực Ba phụ lục được trình bày ở phần cuối cùng của tài liệu này
Trang 11Bản dự thảo tham vấn ngày 25 tháng 5 năm 2006 3
II PHƯƠNG ÁN DỊCH THUẬT CỦA CÁC NGÂN HÀNG PHÁT TRIỂN ĐA PHƯƠNG VÀ
CÁC TỔ CHỨC QUỐC TẾ KHÁC
9 Việc xây dựng khung khổ dịch thuật này đã tham khảo các phương án dịch thuật của các ngân hàng phát triển đa phương và các tổ chức quốc tế khác, có xem xét đến (các) ngôn ngữ làm việc và chính sách ngôn ngữ (nếu có) của họ, có tham vấn các nhân viên tham gia vào công việc dịch thuật, và kinh phí dịch thuật
10 Ngân hàng Tái thiết và Phát triển Châu Âu (EBRD) EBRD có bốn ngôn ngữ làm việc
(tiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng Đức và tiếng Nga) EBRD có sáu nhân viên dịch thuật làm việc tại văn phòng tại London, giải quyết phần lớn các công việc dịch thuật của ngân hàng Chính sách Thông tin Công cộng của EBRD năm 2003 đã tuyên bố rằng ngân hàng sẽ dịch, trên cơ sở thử nghiệm, các chiến lược quốc gia sẽ được phê duyệt trong tương lai sang ngôn ngữ địa phương Ngân hàng cũng cam kết dịch thuật, trên cơ sở tăng dần, ba tài liệu thiết yếu đối với công việc giao tiếp với công chúng (Chính sách Thông tin Công cộng, Cơ chế Nguồn lực Độc lập và Chính sách Môi trường).3
11 Ngân hàng Phát triển Liên Mỹ (IDB) Ngôn ngữ làm việc của IDB là tiếng Anh và tiếng
Tây Ban Nha Mọi tài liệu đệ trình lên Ban Thống đốc đều được trình bày bằng bốn loại ngôn ngữ chính thức (tiếng Anh, tiếng Tây Ban Nha, tiếng Pháp và tiếng Bồ Đào Nha) Ngoài ra, theo chính sách truyền bá thông tin của tổ chức này và theo sự quản lý của Ban chuyên trách, IDB phải cung cấp quyền truy cập thông tin cho tất cả các quốc gia thành viên một cách minh bạch nhất Do vậy, các tài liệu phải được trình bày bằng bốn thứ tiếng của các quốc gia vay vốn của IDB, khi cần thiết
12 IDB có 15 nhân viên dịch thuật đóng tại Washington, DC, trong số đó có tám phiên dịch Chi phí dịch thuật cho năm 2004 ước tính khoảng 2,12 triệu đô la Mỹ
13 Ngân hàng Phát triển Châu Phi (AfDB) Tiếng Anh và tiếng Pháp là ngôn ngữ chính
thức của AfDB Tài liệu thường được dịch sang các ngôn ngữ này, tùy theo nhu cầu của các nước thành viên AfDB cũng dịch thông tin như báo cáo tư vấn, thông tin truyền bá, và các ấn phẩm sang các ngôn ngữ khác, tùy thuộc vào nhu cầu giao tiếp bên ngoài Phó Chủ tịch về Quản lý Điều phối phụ trách cả Phòng Dịch vụ Ngôn ngữ, nơi tuyển dụng các nhân viên dịch thuật và phiên dịch.4
14 Quỹ tiền tệ Quốc tế (IMF) Ngôn ngữ làm việc của IMF là tiếng Anh Do IMF không có
nhu cầu chính thức về xuất bản bằng các ngôn ngữ khác ngoài tiếng Anh, các quyết định được dựa trên các yếu tố về việc sử dụng, nhu cầu và chi phí.5 Với số nhân viên khoảng 90 người, Phòng Dịch vụ Ngôn ngữ của IMF xử lý mọi yêu cầu dịch thuật, và khoảng một nửa trong số đó
là thuê ngoài.6
15 Tổ chức Ngân hàng thế giới Ngôn ngữ làm việc của Ngân hàng thế giới là tiếng Anh
Cho tới tận năm 2003, Ngân hàng thế giới vẫn chưa có một chính sách hay cách tiếp cận rõ ràng nào đối với dịch thuật tài liệu Năm 2003, tổ chức này đã ban hành một khung khổ dịch thuật tài liệu nêu rõ một cách tiếp cận thực dụng và phi tập trung đối với dịch thuật Theo cách
3 EBRD 2003 Cuốn Public Information Policy Tại địa chỉ: http://www.ebrd.org/about/policies/pip/pip.pdf
Trang 12Bản dự thảo tham vấn ngày 25 tháng 5 năm 2006
4
này, trách nhiệm ra quyết định dịch thuật (bao gồm cái gì, khi nào và thế nào) được quy cho từng nhà tài trợ kinh doanh của tài liệu Mỗi tổ chức trực thuộc Tổ chức Ngân hàng thế giới tài trợ và ra quyết định về dịch thuật phụ thuộc vào nhu cầu kinh doanh của mình và loại hình ngôn ngữ sẽ cho phép tiếp cận số lượng độc giả lớn nhất
16 Khung khổ của Ngân hàng thế giới cung cấp “các nguyên tắc thực tiễn hữu ích” như sau
để hướng dẫn những người ra quyết định khi họ chọn tài liệu để dịch: (i) tài liệu và ấn phẩm nhằm giải quyết công việc kinh doanh tổng thể và soạn thảo chiến lược của tổ chức đồng thời nhắm đến lượng độc giả quốc tế đáng kể; (ii) tài liệu cung cấp cho độc giả với mục đích lấy ý kiến tham vấn công cộng; và (iii) tài liệu và ấn phẩm nhằm cung cấp thông tin liên quan đến các quốc gia và dự án cụ thể nào đó Ngân hàng thế giới (WB) không dịch các tài liệu thuộc sở hữu của bên đi vay
17 WB hiện tại đang chuẩn bị một báo cáo về tiến độ triển khai khung khổ dịch thuật từ năm 2003 và xây dựng dự thảo điều chỉnh khung khổ dịch thuật nếu cần thiết Một phần của đánh giá này là xây dựng một danh mục tài liệu sẽ được thường xuyên chuyển ngữ WB đồng thời cũng lập kế hoạch cung cấp một danh sách tài liệu đề xuất được chuyển ngữ
18 Cộng đồng Châu Âu (EU) EU có 20 ngôn ngữ chính thức: Czech, Đan Mạch, Hà Lan, Anh, Estonian, Phần Lan, Pháp, Đức, Hy Lạp, Hungary, Italia, Latvia, Lit-va, Malt, Ba Lan, Bồ Đào Nha, Slovakia, Slovene, Tây Ban Nha, và Thụy Điển Mọi luật lệ đều phải được xuất bản bằng tất cả các ngôn ngữ này Việc này được Ban Tổng giám đốc về Dịch thuật (DGT) thực hiện, ban này là dịch vụ dịch thuật lớn nhất thế giới Văn phòng đặt tại Brussels và Luxembourg, DGT dịch các văn bản viết sang các ngôn ngữ chính thức của EU và các ngôn ngữ khác, không chỉ cho EU Ban này có số lượng nhân viên dài hạn khoảng 1.650 nhà ngôn ngữ học và 550 nhân viên hỗ trợ, chưa kể số phiên dịch làm bán thời gian trên toàn cầu.7
19 Ủy ban Châu Âu hoạt động chủ yếu bằng ba ngôn ngữ mang tính thủ tục – Anh, Pháp
và Đức – và tài liệu nội bộ của Ủy ban chỉ được được soạn thảo bằng một hoặc hơn một ngôn ngữ, và nếu cần thì được chuyển ngữ nội trong ba ngôn ngữ này Tương tự như vậy, tài liệu nhận được bằng ngôn ngữ không phải là ba ngôn ngữ nêu trên thì được chuyển ngữ thành một trong số ba ngôn ngữ này để Ủy ban có thể hiểu được một cách chung nhất, nhưng không được chuyển ngữ thành các ngôn ngữ chính thức khác
20 Mỗi tổ chức thuộc EU (Ủy ban, Hội đồng, Quốc hội Châu Âu, Ban Kinh tế Xã hội Châu
Âu và Ban Khu vực, Tòa Dân sự Tối cao, Tòa Kiểm toán) có dịch vụ dịch thuật của riêng mình, với trách nhiệm chuyển ngữ tài liệu do tổ chức đó ban hành.8 Những dịch vụ dịch thuật riêng lẻ này được hỗ trợ bởi một Trung tâm Dịch thuật chung, với đội ngũ khoảng 90 phiên dịch Ủy ban
và các tổ chức thuộc EU khác hiện tại đang trong quá trình kết hợp 9 ngôn ngữ chính thức mới được bổ sung gần đây Một khi quá trình chuyển đổi này kết thúc (dự tính cuối năm 2006), chi phí dịch thuật của tất cả các tổ chức này một khi nó đi vào hoạt động hoàn chỉnh, được ước tính khoảng 807 triệu Euros một năm bao gồm 320 triệu cho DGT Kinh phí này vượt quá tổng kinh phí 99,8 triệu Euros cho năm 2004 và 105,2 triệu cho năm 2005.9
7 Directorate-General for Translation of the European Commission 2005 Cuốn Translating for a Multilingual
Community Tại địa chỉ: http://europa.eu.int/comm/dgs/translation/bookshelf/brochure_en.pdf
8 Directorate-General for Translation of the European Commission 2005 MEMO/05/10, Translation in the
Commission: where do we stand eight months after the enlargement? Tại địa chỉ:
http://europa.eu.int/rapid/pressReleasesAction.do?reference=MEMO/05/10&type=HTML&aged=0&language=EN& guiLanguage=en
9 Ibid
Trang 13Bản dự thảo tham vấn ngày 25 tháng 5 năm 2006 5
III PHƯƠNG ÁN DỊCH THUẬT CỦA ADB
A Tổng quan
21 Tiếng Anh là ngôn ngữ làm việc của ADB.10 ADB hiện tại không có một chính sách thể chế hay một phương thức dịch thuật toàn diện Phương án dịch thuật hiện tại của ADB cho thấy sự cam kết được đưa ra dưới dạng các chính sách11 nhằm đảm bảo rằng những người bị ảnh hưởng của các chương trình dự án phải nhận được thông tin bằng thứ ngôn ngữ mà họ có thể hiểu được Theo các chính sách này, tài liệu và/hoặc thông tin liên quan đến các vấn đề môi trường, tái định cư không tự nguyện, và dân tộc bản địa phải được chuyển ngữ sang các ngôn ngữ địa phương
22 Khá giống với phương án dịch thuật tại các MDB và các tổ chức quốc tế khác, cách tiếp cận hiện thời của ADB đối với vấn đề dịch thuật dựa trên những yêu cầu dịch thuật cụ thể đối với một tài liệu nào đó trong một thời điểm nhất định Những quyết định về vấn đề dịch thuật tại ADB trước tiên là nằm trong tay người soạn thảo ra tài liệu đó, có sự tham vấn với cơ quan đại diện thường trú Mỗi cơ quan đại diện thường trú lại có cách giải quyết riêng đối với từng yêu cầu đó, quyết định liệu có dịch tài liệu đó hay không và kinh phí dịch thuật lấy từ đâu ra Kết quả
là các bản dịch là một tập hợp tài liệu với nhiều loại ngôn ngữ, bao gồm nhưng không giới hạn các chính sách (chẳng hạn như chính sách chống tham nhũng, chính sách về giới và phát triển); các chương đặc biệt về từng quốc gia trong cuốn Triển vọng Phát triển Châu Á; các hướng dẫn mua sắm; các hướng dẫn về môi trường; và các tài liệu về hoạt động của ADB tại từng quốc gia Trang web của ADB gần đây liệt kê danh mục 1.244 tài liệu đã được dịch sang các thứ tiếng sau: Azeri, Bahasa, Bangla, Trung Quốc, Phi-lip-pin, Hindi, Nhật, Khmer, Lào, Mông Cổ, Nepal, Nga, Thái, Urdu, và Việt Nam Không có một bộ tài liệu hoàn chỉnh chung nào
về các tài liệu dịch trong hệ thống ADB
23 Có hai nguồn kinh phí tại ADB để trang trải các chi phí dịch thuật Văn phòng Các dịch
vụ Hành chính quản lý một quỹ khoảng 20.000 đô la Mỹ một năm dành cho công việc chuyển ngữ tài liệu từ ngôn ngữ khác sang tiếng Anh Khoảng 80% yêu cầu dịch thuật có liên quan đến các tài liệu dự án mà các cán bộ dự án cần đến Phần còn lại bao gồm: dịch thuật các tài liệu
cá nhân của nhân sự ADB (giấy chứng nhận y tế, chứng sinh, chứng nhận hôn nhân, hóa đơn học phí, chứng tử và các giấy tờ đi lại) từ các ngôn ngữ khác sang tiếng Anh để làm chứng từ yêu cầu thanh toán theo quy định của ADB (nghỉ ốm; phụ cấp người ăn theo; trợ cấp giáo dục;
đi lại khẩn cấp); các tài liệu không phải bằng tiếng Anh cần được chuyển ngữ sang tiếng Anh cho mục đích kiểm toán nội bộ; công văn gửi đến Chủ tịch ADB được viết bằng các ngôn ngữ khác; các bài báo về cán bộ cao cấp được viết không phải bằng tiếng Anh; và các tài liệu khác
24 Vụ Đối ngoại (DER) quản lý một quỹ dành cho dịch thuật tài liệu từ tiếng Anh sang các ngôn ngữ khác Yêu cầu dịch thuật lấy từ quỹ này, với tổng số tiền 50.000 đô la Mỹ mỗi năm, dành cho nhiều nhu cầu dịch thuật khác nhau, bao gồm (i) các tài liệu theo quốc gia (chẳng hạn như một bản tin thống kê về một quốc gia); (ii) các tài liệu quy mô toàn hệ thống ADB (như chính sách chống tham nhũng); (iii) các tài liệu cho các đối tác chính phủ để họ hiểu rõ hơn hoặc để giao tiếp với ADB (các hướng dẫn mua sắm); và (iv) các tài liệu dự án cụ thể (như thông tin về một dự án nào đó cho người bị ảnh hưởng bởi dự án) DER xử lý các yêu cầu theo
10 ADB 1966 Tài liệu The Agreement Establishing the Asian Development Bank Điều 39.1
11 Các chính sách đảm vệ người bị ảnh hưởng bởi dự án của ADB bao gồm chính sách môi trường và Sổ tay hướng dẫn hoạt động phần F1; chính sách về tái định cư không tự nguyện và Sổ tay hướng dẫn hoạt động phần F2; và chính sách về người bản xứ và Sổ tay hướng dẫn hoạt động phần F3
Trang 14Bản dự thảo tham vấn ngày 25 tháng 5 năm 2006
đã dự trù kinh phí dịch thuật và đưa vào ngân sách hàng năm của mình
26 Trong con số tổng kinh phí ước tính ở trên, một khoản nhỏ hơn đã được chi cho (i) dịch thuật tài liệu chính phủ từ các ngôn ngữ khác sang tiếng Anh để nhân viên ADB có thể hiểu được; (i) các tài liệu nâng cao nhận thức về ADB (như sách giới thiệu về cơ chế giải trình trách nhiệm); (iii) các giấy tờ của nhân viên ADB cần được chuyển ngữ sang tiếng Anh để hưởng các quyền của ADB; (iv) các tài liệu dự án cụ thể; (v) các tài liệu theo quốc gia (như Chương trình
và Chiến lược quốc gia và Bản cập nhật); và (vi) các báo cáo của ADB dịch sang ngôn ngữ của các nước tài trợ thành viên
27 ADB hoạt động trong một môi trường ngôn ngữ đa dạng, với 43 nước thành viên đang phát triển Nhiều nước thành viên có nhiều hơn một ngôn ngữ chính thức và/hoặc quốc ngữ
Sự đa dạng về ngôn ngữ ở các quốc gia này làm cho công việc triển khai ở đây có khá nhiều thử thách
B Phân tích vấn đề
28 Sự linh hoạt và tự quyết được coi là điểm mạnh của cơ chế hiện thời Tuy vậy đôi khi điều đó lại dẫn đến việc chi tiêu khoản kinh phí hạn hẹp dành cho dịch thuật không được hiệu quả – khi tài liệu được dịch theo nguyên tắc “trình trước – dịch trước”, nguồn kinh phí có thể sẽ
bị tiêu hao trước khi năm tài khóa kết thúc và trước khi có nhu cầu dịch thuật những tài liệu mang tính chiến lược và quan trọng hơn Thường thì dịch thuật trở thành một sự đã rồi
29 Vì không có một cách tiếp cận tập trung hay chia sẻ kiến thức về dịch thuật, nhân viên ADB tại trụ sở chính cũng như các văn phòng thực địa – bằng cách nào đó phải học cách triển khai công việc này từ con số không, mỗi khi có nhu cầu Quá trình xác định các ứng viên phiên dịch, thuê một phiên dịch được chọn thông qua hợp đồng, giao việc và giải quyết mọi vấn đề nảy sinh, và – công việc tốn thời gian và phiền hà nhất – là hiệu đính và đảm bảo chất lượng bản dịch Quá trình cam go này, mà không có một hướng dẫn hay sắp xếp hành chính nào, có thể trở thành trở ngại với công việc dịch thuật
30 Không có một khung khổ dịch thuật tại ADB cũng có nghĩa là không có nguồn kinh phí riêng cho dịch vụ dịch thuật hay nguồn nhân lực để điều phối các hoạt động dịch thuật Thậm chí khi đã có một khoản kinh phí khiêm tốn dành cho dịch thuật, chẳng hạn như hỗ trợ kỹ thuật
Trang 15Bản dự thảo tham vấn ngày 25 tháng 5 năm 2006 7
khu vực (RETA) dành cho dịch thuật hồi cuối những năm 199012 hay khoản 50.000 đô la Mỹ do DER quản lý, nhân viên thường không biết là có khoản kinh phí này Chẳng hạn như năm 2004, chỉ có 18.713 đô la Mỹ từ dòng ngân sách này được chi, và số tiền này được dùng cho dịch thuật tài liệu sang tiếng Nhật hơn là sang một ngôn ngữ nào khác của các nước thành viên đang phát triển
31 ADB đã tiến hành một khối lượng dịch thuật đáng kể, thông qua cơ chế không dự tính trước hiện hành, để giao tiếp trong một môi trường ngôn ngữ đa dạng với các bên có liên quan – bên đi vay và nhà tài trợ dự án, người bị ảnh hưởng bởi dự án, các bên liên quan trong nước như các tổ chức phi chính phủ hay các tổ chức dân sự xã hội, cũng như độc giả quốc tế tại các nước thành viên đang phát triển và các nước thành viên ADB nhận thấy cơ hội giao tiếp được
mở rộng hơn tại các nước thành viên đang phát triển nếu thông tin được truyền tải bằng nhiều ngôn ngữ khác ngoài tiếng Anh Đó chính là mục đích của khung khổ dịch thuật này
12 RETA 5788: Chuyển ngữ tài liệu của Ngân hàng Phát triển Á Châu sang các ngôn ngữ bản địa, trị giá $437,511 phê duyệt vào ngày 16 tháng 4 năm 1998, kết thúc ngày 17 tháng 5 năm 2005