Sự khác biệt trong mâm cúng giao thừa của người Việt ở hai vùng Đồng Bằng Sông Hồng và Đồng Bằng Sông Cửu Long.

Phong tục cúng giao thừa một trong những phong tục cúng quan trong nhất trong năm của người Việt. Đối với người Việt việc cúng kiến đã là một trong những việc vô cùng quan trọng và tất yếu. Cùng với quan niệm “Bắt đầu năm mới” thì việc cúng giao thừa còn là một trong những việc tất yếu quan trọng không thể coi nhẹ. Trong các vật lễ để chuẩn bị nghi thức cúng giao thừa thì mâm cúng mang tính quyết định nhất. Những quan niệm của người Việt cùng những mong ước của gia chủ trong năm mới được thể hiện rõ nhất ở mâm cúng. Tuy nhiên trong đời sống giao lưu và phát triển, dần dà mâm cúng giao thừa ở các địa phương khác nhau sẽ không còn giống nhau. Do những biến đổi trong việc giao lưu văn hoá, lối sống, thời tiết, quan niệm mà mâm cúng giao thừa của người Việt ở Đồng Bằng Sông Hồng và Đồng Bằng Sông Cửu Long chắc chắn sẽ có những điểm khác biệt. Tìm hiểu những điểm khác biệt đó giúp ta hiểu thêm về văn hoá của từng vùng miền

BỘ VĂN HOÁ THỂ THAO VÀ

DU LỊCH TRƯỜNG ĐẠI HỌC VĂN HOÁ

TP HỒ CHÍ MINH KHOA VĂN HOÁ HỌC

TIỂU LUẬN KẾT THÚC HỌC PHẦN

ĐỊA VĂN HOÁ

Học kì II, năm học 2020 – 2021

ĐỀ TÀI: Sự khác biệt trong mâm cúng giao thừa của người Việt ở hai

vùng Đồng Bằng Sông Hồng và Đồng Bằng Sông Cửu

Long

Ngành/ Chuyên ngành: Văn Hoá Việt Nam

Giảng viên: TS Nguyễn Ái Học

Điểm:……… Bằng chữ:………

TP THỦ ĐỨC, NGÀY 8, THÁNG 6, NĂM 2021

2

NHẬN XÉT CỦA GIẢNG VIÊN:

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

THỨ………NGÀY ……… THÁNG………NĂM……

KÝ TÊN

3

MỤC LỤC

NHẬN XÉT CỦA GIẢNG VIÊN: 2

MỤC LỤC 3

LỜI CẢM ƠN 5

CHƯƠNG I MỞ ĐẦU 6

1 Lí do chọn đề tài: 6

2 Mục đích nghiên cứu 6

3 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 6

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 7

5 Nguồn tài liệu 7

6 Phương pháp nghiên cứu 7

7 Ý nghĩa khoa học của việc nghiên cứu đề tài 7

7.1 Ý nghĩa khoa học lí luận 7

7.2 Ý nghĩa thực tiễn 7

CHƯƠNG II NỘI DUNG 8

1 Tổng quan chung 8

1.1 Đôi nét về người Việt ở Đồng Bằng Sông Hồng 8

1.2 Đôi nét về người Việt ở Đồng Bằng Sông Cửu Long 8

1.3 Quan niệm về phong tục cúng giao thừa trong văn hoá Việt Nam. 10

1.4 Mâm cúng giao thừa trong văn hoá Việt Nam 10

2 Mâm cúng giao thừa của người Việt ở Đồng Bằng Sông Hồng và Đồng Bằng Sông Cửu Long 11

4

2.1 Vật phẩm trong mâm cúng giao thừa của người Việt ở Đồng Bằng Sông Hồng 11 2.2 Vật phẩm trong mâm cúng giao thừa của người Việt ở Đồng Bằng Sông Cửu Long 12

3 Điểm khác nhau trong mâm cúng giao thừa của người Việt ở Đồng Bằng Sông Hồng và Đồng Bằng Sông Cửu Long 13 3.1 Khác nhau về vật phẩm cúng 13 3.2 Khác nhau về cách bày trí 15

4 Tại sao lại có những điểm khác nhau trong mâm cúng giao thừa của người Việt ở Đồng Bằng Sông Hồng và Đồng Bằng Sông Cửu Long qua góc nhìn địa văn hoá 15 CHƯƠNG III KẾT LUẬN 18

TÀI LIỆU THAM KHẢO 19

5

LỜI CẢM ƠN

Trước tiên, em muốn dành lời cảm ơn sâu sắc tới giảng viên bộ môn – thầy Nguyễn Ái Học Cảm ơn thầy đã tận tình truyền dạy cho chúng em những kiến thức thực tế và cần thiết của môn học Địa Văn Hoá Cảm ơn thầy đã có những phương pháp dạy thực tiễn, mới lạ và thú vị để chúng em có thể tiếp thu kiến thức một cách tốt nhất Cùng với đó thầy đã cho chúng em tiếp cận chương trình học

và những đề tài vô cùng gần gủi

Tuy nhiên do kiến thức còn hạn chế nên bài làm của em sẽ không thể tránh khỏi những thiếu sót, chưa hoàn thiện Mong thầy nhận xét và góp ý để em có thể rút kinh nghiệm Những đánh giá của thầy sẽ giúp hoàn thiện kiến thức để em có thể

sử dụng áp dụng vào thực tiễn mai này

Em cũng muốn gửi lời cảm ơn đến trường Đại học Văn Hoá TP Hồ Chí Minh và khoa Văn Hoá Học của trường Em xin chân thành cảm ơn trường và khoa đã tổ chức và cho chúng em tiếp cận môn học Địa Văn Hóa Đây sẽ là những kiến thức quý giá để chúng em áp dụng cho công việc và cuộc sống mai sau

Sau cùng, trong thời gian dịch bệnh hoành hành này Em xin chúc thầy và gia đình bình an và mạnh khoẻ Mong thầy sẽ thành công hơn nữa trong công cuộc truyền đạt kiến thức cho bao lớp sinh viên

Em xin chân thành cảm ơn!

Tp Thủ Đức, ngày 08, tháng 06, năm 2021

Sinh viên thực hiện Trần Tiểu Hoàng

6

CHƯƠNG I MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài:

Phong tục cúng giao thừa một trong những phong tục cúng quan trong nhất trong năm của người Việt Đối với người Việt việc cúng kiến đã là một trong những việc vô cùng quan trọng và tất yếu Cùng với quan niệm “Bắt đầu năm mới” thì việc cúng giao thừa còn là một trong những việc tất yếu quan trọng không thể coi nhẹ Trong các vật lễ để chuẩn bị nghi thức cúng giao thừa thì mâm cúng mang tính quyết định nhất Những quan niệm của người Việt cùng những mong ước của gia chủ trong năm mới được thể hiện rõ nhất ở mâm cúng

Tuy nhiên trong đời sống giao lưu và phát triển, dần dà mâm cúng giao thừa

ở các địa phương khác nhau sẽ không còn giống nhau Do những biến đổi trong việc giao lưu văn hoá, lối sống, thời tiết, quan niệm mà mâm cúng giao thừa của người Việt ở Đồng Bằng Sông Hồng và Đồng Bằng Sông Cửu Long chắc chắn sẽ

có những điểm khác biệt Tìm hiểu những điểm khác biệt đó giúp ta hiểu thêm về văn hoá của từng vùng miền

2 Mục đích nghiên cứu

Tìm hiểu được những điểm khác nhau trong mâm cúng giao thừa của người Việt giữa hai vùng văn hoá Đồng Bằng Sông Hồng và Đồng Bằng Sông Cửu Long Giải thích tại sao có những khác nhau giữa hai vùng văn hoá này

3 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Có rất nhiều cuốn sách, bài báo, công trình nghiên cứu đã nghiên cứu về phong tục cúng giao thừa của người Việt Tiêu biểu như cuốn sách “ Tìm hiểu phong tục tết cổ truyền trong văn hoá người Việt” do Trần Quang Phúc biên soạn

- một tài liệu được tham khảo từ nhiều nguồn

7

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: Mâm cúng giao thừa của người Việt ở Đồng Bằng Sông Hồng và Đồng Bằng Sông Cửu Long

Phạm vi nghiên cứu: Mâm cúng giao thừa của người Việt ở Đồng Bằng Sông Hồng và Đồng Bằng Sông Cửu Long, vì sao lại có những khác biệt trong mâm cúng giao thừa giữa hau vùng văn hoá này

5 Nguồn tài liệu

Thực tế: Thu thập thông tin từ người thân và những người quen biết đã sống

ở Đồng Bằng Sông Hồng và Đồng Bằng Sông Cửu Long

Nguồn tài liệu công bố: trên sách, báo,mạng…

6 Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp so sánh, Phương pháp đối chiếu, Phương pháp lịch sử, Phương pháp địa lí

7 Ý nghĩa khoa học của việc nghiên cứu đề tài

7.1 Ý nghĩa khoa học lí luận

Về mặt lí luận, đề tài đã hệ thống hóa và làm sáng tỏ được một số khái niệm cơ bản về mâm cúng giao thừa trong văn hoá người Việt Nêu ra những điểm giống và khác nhau trong mâm cúng giao thừ của người Việt giữa hai vùng Đồng Bằng Sông Hồng và Đồng Bằng Sông Cửu Long Giải thích được tại sao lại có những khác nhau đó

7.2 Ý nghĩa thực tiễn

Về mặt nghiên cứu thực tiễn, thông qua đề tài sẽ hiểu thêm về văn hoá của từng vùng, hiểu thêm về văn hoá Việt Nam

8

CHƯƠNG II NỘI DUNG

1 Tổng quan chung

1.1 Đôi nét về người Việt ở Đồng Bằng Sông Hồng

Ðồng bằng sông Hồng là một trong ba tiểu vùng của Bắc Bộ có đất đai màu mỡ, được hình thành từ sự bồi đắp phù sa của hai hệ thống sông Hồng và sông Thái Bình Trước khi đổ ra vịnh Bắc Bộ, hai hệ thống sông nói trên với mười cửa sông

đã tạo nên một vùng châu thổ trù phú gồm mười tỉnh đồng bằng Giữa lòng miền đồng bằng Bắc Bộ, cái nôi của nền văn minh sông Hồng, nền văn hóa Việt cổ, có vùng văn hóa Thăng Long-Hà Nội và xung quanh bốn phương, tám hướng có bốn vùng văn hóa Ðông, Ðoài, Nam, Bắc đã làm nên đặc trưng vùng văn hóa Bắc Bộ Việt Nam, bảo lưu được nhiều giá trị truyền thống hàng nghìn năm nay Không chỉ là cái nôi nuôi dưỡng nền văn minh lúa nước, Đồng Bằng Sông Hồng còn là cái nôi để nuôi dưỡng nền văn hóa của Việt Nam, và con sông Hồng cũng là nơi bắt nguồn của lối sống định canh, định cư và khởi nguồn của nền văn hóa làng xã đến bây giờ vẫn còn ảnh hưởng trong Việt Nam

Dân số khu vực Đồng Bằng Sông Hồng hiện nay là 22 543 607 (thống kê 1/4/2019) chiếm khoảng 22% tổng dân số cả nước, bình quân khoảng 1.060 người trên 1 km vuông Đây là vùng có mật độ dân số cao nhất cả nước.Đa số dân số là người Kinh Người Kinh ở vùng Đồng Bằng Sông Hồng đã được hình thành và phát triển từ lâu Và chiếm đa số dân cư ở Đồng Bằng Sông Hồng Người Kinh ở Đồng Bằng Sông Hồng gắn liền với cuộc sống trồng trọt, nghề phổ biến từ xưa là nông dân Cuộc sống định canh, định cư

1.2 Đôi nét về người Việt ở Đồng Bằng Sông Cửu Long

Đồng Bằng Sông Cửu Long, hoặc gọi tam giác châu sông Mê Kông, Tam giác châu sông Mê Kông là đồng bằng bồi tích do hạ lưu sông Mê Kông và chín đường

rẽ của nó chảy vào biển Đông mà hình thành nên, là đồng bằng lớn nhất Việt Nam, diện tích chừng 40 ngàn kilômét vuông Ở vào điểm cực nam của Việt Nam, điểm

9

đông nam của Campuchia, là vùng đất màu mỡ nhất và có nhân khẩu tụ tập đông nhất ở Việt Nam, cũng là đồng bằng lớn nhất ở khu vực Đông Nam Á Ở chỗ này

có mạng lưới sông phân bố dày đặc, đi thuyền nhỏ, ngao du tự tại ở các sông ngòi đan chéo lẫn nhau, ruộng lúa bát ngát, vườn trái cây bay hương bốn mùa, hớn hở thưởng thức bài nhạc cải lương, đờn ca tài tử, nếm thử vị ngọt thơm của trái cây nhiệt đới và món ngon dân gian phương nam, cảm thụ phong thổ nhân tình chân chất của người miền nam Việt Nam, thêm nữa ta có thể nghe được rất nhiều truyện

kể dân gian của rất nhiều đời tương truyền

Là khu vực dân cư đông đúc thứ 2 của cả nước, sau Đồng Bằng Sông Hồng Vùng Đồng Bằng Sông Cửu Long có 4 cộng đồng dân tộc sinh sống là Việt, Chăm, Khơmer và Hoa Trong đó, người Việt chiếm đa số Cụ Lê Quý Đôn, trong “Phủ Biên Tạp Lục” (1776) có viết: Ở phủ Gia Định, đất Đồng Nai, từ các cửa biển Cần Giờ, Lôi Lạp, Cửa Đại, Cửa Tiểu trở vào, toàn là rừng rậm hàng ngàn dậm Lớp cư dân Việt đầu tiên đến khai khẩn vùng đất Nam Bộ gồm những người nông dân xiêu tán, những người trốn tránh binh dịch, những tù nhân bị lưu đày, những binh lính đào ngũ hoặc giải ngũ, những thầy lang, thầy đồ nghèo, là lớp người tận cùng của xã hội từ vùng Ngũ Quảng vào Vì là vùng đất mới được khai hoang sau này nên người Việt ở Đồng Bằng Sông Cửu Long đa số là do di dân, khai khẩn đất hoang đến và phát triển vùng đất mới Người Việt mang theo văn hoá Việt vào vùng Đồng Bằng Sông Cửu Long vẫn giữ lại những tập quán sinh hoạt cũ những qua thời gian có nhiều biến đổi Người Việt ở Đồng Bằng Sông Cửu Long sống bằng nghề trồng trọt, cây lương thực chính cũng là cây lúa Ngoài ra họ cũng đánh bắt thuỷ hải sản Do vị trí địa lý thuận lợi không có nhiều thiên tai cùng với sự quản lý lỏng lẽo của triều đình phong kiến xưa đã tạo cho người Việt nói riêng và người dân ở Đồng Bằng Sông Cửu Long nói chung có những tính cách rất phóng khoáng, thoả mái

10

1.3 Quan niệm về phong tục cúng giao thừa trong văn hoá Việt Nam

Giao thừa là thời khắc mà trời đất giao hoà, âm dương hoà quyện để vạn vật bừng lên sức sống mới Đối với người Việt Nam phút giao thừa thật thiêng liêng và trang trọng Lễ được cử hành đúng vào lúc 23 giờ - 24 giờ mở đầu cho năm mới: ngày Mồng một Tết

Lễ giao thừa hay còn gọi là Lễ trừ tịch bao hàm một ý nghĩa trọng đại “tống cựu nghinh tân”, nên lễ được cử hành rất trịnh trọng trong mỗi gia đình người Việt Người xưa tin rằng: mỗi năm có một vị hành khiển trông coi việc nhân gian, hết năm thì vị thần năm cũ lại bàn giao công việc cho vị thần năm mới, nên phải cúng giao thừa ở ngoài trời để tiễn đưa thần năm cũ và đón rước thần năm mới Có 12

vị hành khiển và 12 phán quan (phán quan là vị thần giúp việc cho các vị hành khiển) Mỗi vị làm một năm dưới dương gian và cứ sau 12 năm thì lại có sự luân phiên trở lại Ý nghĩa của phong tục này còn bao gồm việc đem bỏ hết đi những điều xấu của năm cũ để đón những điều tốt đẹp của năm mới Sau khi các nghi lễ cúng giao thừa đã hoàn tất, có thể coi như mọi việc đã xong, và mọi người trong gia đình cùng nhau xum vầy đón mừng năm mới

1.4 Mâm cúng giao thừa trong văn hoá Việt Nam

Mâm cúng giao thừa được ví như một buổi tiệc để tiễn đưa các vị quan hành khiển

và phán quan năm cũ và nghênh đón vị thần mới Mâm cúng giao thừa như lời cảm ơn cho những vị thần năm cũ đã giúp gia đình êm ấm, hạnh phúc Cùng với

đó là sự đón chờ những vị thần của năm mới Với những hi vọng về những điều may mắn sẽ đến với gia đình Mâm cúng giao thừa cũng là dịp để người Việt cảm

tạ trời Đặt trong mong cúng giao thừa không chỉ là những quan niệm tín ngưỡng của người Việt mà đó còn là những mong ước của gia chủ cho một năm mới êm

ấm và sung túc

11

2 Mâm cúng giao thừa của người Việt ở Đồng Bằng Sông Hồng và

Đồng Bằng Sông Cửu Long

2.1 Vật phẩm trong mâm cúng giao thừa của người Việt ở Đồng Bằng Sông Hồng

Nhìn chung, mâm cỗ cúng giao thừa ngoài trời của người Việt Đồng Bằng Sông Hồng cũng khá đầy đủ và phong phú Đặc biệt gà luộc với xôi đỗ xanh ít khi thiếu trong mâm cỗ mặn và gà cúng giao thừa thường phải là gà trống

Nhiều gia đình còn thay gà trống bằng thủ lợn Bên cạnh xôi, gà hoặc thủ lợn, người Bắc cúng giao thừa cùng bánh chưng vuông, bánh chưng dài (nhiều nơi còn gọi là bánh tày, còn người miền Nam lại gọi là bánh tét) và cả hoa quả Những loại quả già, chín, mọng còn tươi mới để bày tỏ lòng thành kính dâng lên thần linh, thổ địa, tổ tiên như táo, lê, cam, quýt, bưởi và chuối

Trong mâm cỗ cúng giao thừa của người Việt ở Đồng Bằng Sông Hồng, nhiều gia đình còn cúng quả trứng luộc, để chung với chút gạo mà muối và một bát cháo trắng

Về lễ vật cúng Giao thừa trong nhà gồm có mâm ngũ quả, hương, hoa, đèn nến, bánh kẹo, mứt Tết, rượu, trầu cau

Mâm ngũ quả ngày tết sẽ có những loại trái cây như: Chuối được xem là loại quả chủ lực cho toàn bộ mâm hoa quả cúng tết Chính vì vậy chuối là loại quả không thể thiếu trên bàn thờ hoa quả Tiếp theo chính là phật thủ tượng trưng cho bàn tay phật) hoặc bưởi – hai loại trái cây này có thể sử dụng thay thế cho nhau Tiếp theo là các loại quả nhỏ còn lại có màu đỏ, hồng hoặc các màu sắc khác như cam quýt, mận, táo… để xung quanh các loại quả chính trên Đặc biệt người miền Bắc quan niệm và quan trọng dĩa đựng hoa quả Nhất định dĩa đựng phải là loại dĩa tròn chứ không phải các loại hình thù khác Dĩa tròn tượng trưng cho sự tròn đầy, sung túc và no đủ, điều này tượng trưng cho năm mới với mong muốn của người dân được ấm no và đầy đủ tốt lành hơn năm mới

Về cách thức trình bày các loại hoa quả trên mâm được quy định chi tiết như sau:

12

Đầu tiên bày nải chuối xanh ngay chính giữa và bao trùm toàn bộ dĩa Chuối xanh

là loại quả chủ lực nên được bày đầu tiên và có nhiệm vụ nâng đỡ tất cả các loại quả còn lại và nhất quyết nải chuối phải là loại trái cây nằm dưới cùng

Tiếp theo bày phật thủ hoặc bưởi thay thế (một trong hai loại quả bạn chọn loại quả nào cũng được vì có ý nghĩa tương tự nhau) Tuy nhiên với những người theo phật hoặc theo đạo thì nhất quyết phải dùng quả phật thủ Một trong hai loại quả này sẽ được đặt ngay chính giữa nải chuối Cuối cùng các loại quả nhỏ khác được trình bày xung quanh giữa kẽ của các quả chuối hoặc đặt phía trên quả chuối sao cho đẹp mắt và gọn gàng là được Mâm ngũ quả ở Đồng Bằng Sông Hồng phải càng tròn trịa khi bố trí sắp xếp các loại quả xong thì càng tốt và càng có ý nghĩa

2.2 Vật phẩm trong mâm cúng giao thừa của người Việt ở Đồng Bằng Sông Cửu Long

Thời khắc Giao thừa, người Việt ở Đồng Bằng Sông Cửu Long thường chỉ cúng ngoài sân, ở trong nhà chỉ cúng trên bàn thờ gia tiên và đốt nhang Lễ giao thừa của người Việt ở Đồng Bằng Sông Cửu Long thường rất đơn giản, tuỳ theo gia đạo trong nhà mà gia chủ chọn các hình thức cúng chay mặn Nhưng nhìn chung một mâm cúng giao thừa của người Việt ở Đồng Bằng Sông Cửu Long thường có đĩa ngũ quả, hoa trang hoặc vạn thọ, sống đời, hai cây đèn cầy, lư hương, giấy tiền vàng bạc và một trái dừa tươi đã chặt sẵn Nếu gia chủ cúng chay thì trên mâm cúng sẽ là bánh trái, mứt tết Nếu gia chủ cúng mặn thì trên mâm cúng sẽ bày thêm cơn và các món mặn ăn kèm mà người Việt ở Đồng Bằng Sông Cửu Long thường hay nấu để dành trong dịp tết như: Thịt kho hột vịt, canh khổ qua, bánh tét…

Trong mâm cúng giao thừa của người Việt ở Đồng Bằng Sông Cửu Long thì mâm ngũ quả được coi là quan trọng nhất Mâm ngũ quả của người Việt ở Đồng Bằng Sông Cửu Long thường có: “Cầu sung vừa đủ xài” Mỗi chữ cũng là đại diện cho những loại quả chính được trưng bày trong mâm ngũ quả của người Việt ở Đồng