Quy luật giá trị và ảnh hưởng của nó đến nền kinh tế thị trường định hướng XHCN ở Việt Nam hiện nay

Chính vì thế, chúng ta cần nghiên cứu về quy luật giá trị, tìm hiểu vai trò và tác động của nó tới nền kinh tế, đặc biệt trong nền kinh tế thị trường hiện nay, để có thể vận dụng nó khắc

2

MỤC LỤC

A MỞ ĐẦU 3

B NỘI DUNG 4

I Quy luật giá trị 4

1 Khái niệm về quy luật giá trị 4

2 Nội dung và yêu cầu của quy luật giá trị 4

3 Tác động của quy luật giá trị 5

II Tìm hiểu chung về kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam 9

1 Định nghĩa 9

2 Đặc trưng của kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam 10

3 Quan điểm của Đảng và Nhà nước về phát triển kinh tế thị trường 10

III Ảnh hưởng của quy luật giá trị đến nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam 11

1 Trong lĩnh vực sản xuất 12

2 Trong lĩnh vực lưu thông 13

IV Giải pháp để vận dụng quy luật giá trị vào kình tế thị trường ở nước ta được tốt hơn 15

C KẾT LUẬN 17

TÀI LIỆU THAM KHẢO 18

3

A MỞ ĐẦU

Việc xây dựng và phát triển nền kinh tế - xã hội là điều rất cần thiết đối với tất cả các quốc gia trên thế giới, mỗi nước sẽ có những định hướng riêng cho mình Đảng

và Nhà nước ta luôn luôn phấn đấu hướng tới mục tiêu xây dựng “Dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh” Nhưng để có một xã hội như vậy không phải tự nhiên mà có Đứng trước xu thế phát triển mạnh mẽ của nền kinh tế thế giới thì nước Việt Nam ta còn là một trong những nước có nền kinh tế chậm phát triển, nghèo nàn và lạc hậu, do đó chúng ta cần phải áp dụng những biện pháp phát triển kinh tế thật thận trọng, khẩn trương và làm sao để có hiệu quả nhất Chính vì thế, chúng ta cần nghiên cứu về quy luật giá trị, tìm hiểu vai trò và tác động của nó tới nền kinh tế, đặc biệt trong nền kinh tế thị trường hiện nay, để có thể vận dụng nó khắc phục những nhược điểm của nền kinh tế và phát triển đất nước Đối với Việt Nam, quy luật giá trị ảnh hưởng trực tiếp đến nền kinh tế quốc dân thông qua sự điều tiết đối với nền sản xuất hàng hóa Chúng ta cần phải thật linh hoạt trong từng vấn

đề, từng lĩnh vực của sự phát triển kinh tế Vì vậy em xin được tìm hiểu và nghiên

cứu vấn đề “Quy luật giá trị và ảnh hưởng của nó đến nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay”

Dưới đây là những vấn đề mà em sẽ phân tích trong bài tiểu luận của mình, những nội dung đó ngoài Mở đầu và Kết luận sẽ được đề cập trong bốn phần sau:

Phần I: Quy luật giá trị

Phần II: Tìm hiểu chung về kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở

Việt Nam

Phần III: Ảnh hưởng của quy luật giá trị đến nền kinh tế thị trường định hướng

xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay

Phần IV: Một số giải pháp để vận dụng tốt hơn quy luật giá trị với nền kinh tế

thị trường ở nước ta

4

B NỘI DUNG

I Quy luật giá trị

1 Khái niệm về quy luật giá trị

Quy luật giá trị là quy luật căn bản của sản xuất và trao đổi hàng hóa Ở đâu có

sản xuất và trao đổi hàng hóa thì ở đó có sự tồn tại và phát huy tác dụng của quy luật giá trị.[1]

2 Nội dung và yêu cầu của quy luật giá trị

Quy luật giá trị hoạt động trong các hình thái xã hội khác nhau và trong hệ thống các quan hệ kinh tế của mỗi hình thái Quy luật đó không thuộc về quy luật biểu hiện bản chất xã hội cơ bản của một hình thái xã hội nào, các biểu hiện cụ thể của nó phụ thuộc vào quy luật kinh tế cơ bản của phương thức sản xuất nhất định

Quy luât giá trị là quy luật của sản xuất và trao đổi hàng hoá Sản xuất và trao đổi hàng hoá phải dựa trên cơ sở lượng giá trị hàng hoá hay thời gian lao động xã hội cần thiết Cụ thể:

- Trong kinh tế hàng hóa, mỗi người sản xuất tự quyết định hao phí lao động cá biệt của mình, nhưng giá trị của hàng hóa không phải được quyết định bởi hao phí lao động cá biệt của từng người sản xuất hàng hóa, mà bởi hao phí lao động xã hội cần thiết Vì vậy, muốn bán được hàng hóa, bù đắp được chi phí và có lãi, người sản xuất phải điều chỉnh làm sao cho hao phí lao động cá biệt của mình phù hợp với mức chi phí mà xã hội chấp nhận được

- Trong lưu thông, hay trao đổi hàng hóa cũng phải dựa trên cơ sở hao phí lao động xã hội cần thiết, có nghĩa trao đổi phải theo nguyên tắc ngang giá, phải đảm bảo bù đắp được chi phí người sản xuất (tất nhiên chi phí đó phải dựa trên lao động

xã hội cần thiết, chứ không phải bất kỳ chi phí cá biệt nào) và đảm bảo có lãi để tái sản xuất mở rộng

Sự vận động của quy luật giá trị thông qua sự vận động của giá cả hàng hóa Vì giá trị là cơ sở của giá cả, còn giá cả là sự biểu hiện bằng tiền của giá trị, nên trước

5

hết giá cả phụ thuộc vào giá trị Hàng hóa nào nhiều giá trị thì giá cả của nó sẽ cao và ngược lại Trên thị trường, ngoài giá trị, giá cả còn phụ thuộc vào các nhân tố khác như cạnh tranh, cung cầu, sức mua của đồng tiền Sự tác động của các nhân tố này làm cho giá cả hàng hóa trên thị trường tách rời với giá trị và lên xuống xoay quanh trục giá trị của nó Sự vận động giá cả thị trường của hàng hóa xoay quanh trục giá trị của nó chính là cơ chế hoạt động của quy luật giá trị Thông qua sự vận động của giá cả thị trường mà quy luật giá trị phát huy tác dụng

Quy luật giá trị là quy luật kinh tế quan trọng nhất của sản xuất và trao đổi hàng hoá Do đó ở đâu có sản xuất và trao đổi hàng hoá thì ở đó có sự xuất hiện và hoạt động của quy luật giá trị Mọi hoạt động của các chủ thể kinh tế trong sản xuất và lưu thông hàng hoá đều chịu sự tác động và chi phối của quy luật này Tuân theo yêu cầu của quy luật giá trị thì mới có lợi nhuận, mới tồn tại và phát triển, ngược lại sẽ bị thua lỗ và phá sản

3 Tác động của quy luật giá trị

Bất cứ một sự vật, hiện tượng nào khi tồn tại trong tự nhiên đều tuân theo những quy luật nhất định Những quy luật này chi phối tới cả quá trình hình thành và phát triển của mỗi sự vật hiện tượng Và tất nhiên, nền kinh tế thế giới nói chung và nền kinh tế Việt Nam nói riêng cũng không nằm ngoài quy luật đó Theo thời gian, nền kinh tế không ngừng biến đổi Nó liên tục phân chia và hình thành thêm nhiều thành phần kinh tế mới có những định hướng khác, có những đặc điểm và quy định riêng biệt đối với các thành viên tham gia trong nền kinh tế đó Chúng giống nhau là nhìn

bề ngoài tưởng như sản xuất và trao đổi hàng hóa là việc riêng của mỗi thành viên,

họ độc lập và hình như không chịu sự chi phối nào Trên thực tế, mọi người sản xuất

và trao đổi hàng hóa đều chịu sự chi phối của quy luật giá trị Vì vậy, quy luật giá trị

có các tác dụng chủ yếu sau:

a Điều tiết sản xuất và lưu thông hàng hóa

Điều tiết sản xuất của quy luật giá trị là điều chỉnh, phân bổ các yếu tố như: tư liệu sản xuất, sức lao động và tiền vốn từ ngành này sang ngành khác, từ nơi này

6

sang nơi khác Nó làm cho sản xuất hàng hóa của ngành này, nơi này được phát triển

mở rộng, ngành khác nơi khác bị thu hẹp, thông qua sự biến động giá cả thị trường

Từ đó, tạo ra những tỉ lệ cân đối tạm thời giữa các ngành, các vùng của một nền kinh

tế hàng hóa nhất định

Quy luật thể hiện ở chỗ: Cung và cầu từ trước đến nay chưa hề có sự ăn khớp với nhau mà đối lập với nhau, cung luôn bám sát cầu Chính vì thế thị trường xảy ra các trường hợp sau đây:

- Khi cung bằng cầu thì giá cả bằng giá trị hàng hóa, việc sản xuất là phù hợp với yêu cầu của xã hội, trường hợp này xảy ra một cách ngẫu nhiên và rất hiếm

- Khi cung nhỏ hơn cầu thì giá cả cao hơn giá trị Những người đang sản xuất những loại hàng hóa này sẽ mở rộng quy mô sản xuất, những người đang sản xuất hàng hóa khác thu hẹp quy mô sản xuất của mình để chuyển sang loại hàng hóa bán chạy này Không những thế, số lượng sinh viên theo học khối ngành này cũng tăng một cách rõ rệt

- Khi cung lớn hơn cầu thì giá cả nhỏ hơn giá trị, hàng hóa ế thừa, không tiêu thụ được, có thể lỗ vốn Những người đang sản xuất loại hàng này phải thu hẹp quy mô sản xuất, chuyển sang sản xuất mặt hàng khác có giá trị trên thị trường

Thực chất của điều tiết lưu thông trong quy luật giá trị là điều chỉnh một cách tự phát thông qua giá cả trên thị trường Sự biến động của giá cả thị trường cũng có tác dụng thu hút hàng từ nơi giá cả thấp đến nơi giá cả cao, do đó góp phần làm cho hàng hóa giữa các vùng có sự cân bằng nhất định

Ví dụ: Theo trào lưu thời trang, những mẫu quần áo thời trang mới nhất sẽ được

nhập về nước, đầu tiên sẽ đến với người dân thành thị – nơi có cuộc sống sung túc, đầy đủ hơn Cho đến khi những loại quần áo đó đã trở nên lỗi thời, nó được chuyển

về bán cho người dân nông thôn

b Kích thích cải tiến kỹ thuật, hợp lý hóa sản xuất làm tăng năng suất lao động

7

Các hàng hóa có điều kiện sản xuất khác nhau nên hao phí lao động cá biệt khác nhau Vì trên thị trường, các hàng hóa đều được trao đổi theo mức hao phí lao động

xã hội cần thiết nên người sản xuất nào có hao phí lao động cá biệt nhỏ hơn hao phí lao động xã hội của hàng hóa sẽ ở thế có lợi, thu được lãi cao Còn ngược lại, người sản xuất có hao phí lao động các biệt lớn hơn hao phí lao động xã hội của hàng hóa thì người sản xuất đó ở thế bất lợi, lỗ vốn Điều đó kích thích những người sản xuất hàng hóa cải tiến kỹ thuật, hợp lý hóa sản xuất, cải tiến tổ chức quản lý, thực hiện tiết kiệm,… nhằm tăng năng suất lao động, hạ chi phí sản xuất

Sự cạnh tranh quyết liệt ngày càng thúc đẩy quá trình này diễn ra mạnh mẽ hơn, mang tính xã hội Nếu người sản xuất nào cũng như vậy thì cuối cùng sẽ dẫn đến toàn bộ năng suất lao động xã hội không ngững tăng lên, chi phí sản xuất xã hội không ngừng giảm xuống

Ví dụ: Khi dịch Covid bùng phát làm lượng cầu về mặt hàng khẩu trang tăng Do

các doanh nghiệp trước đây sản xuất thủ công, các công đoạn rời rạc nên năng xuất thấp Nắm bắt được nhu cầu này, doanh nghiệp đã mạnh dạn đầu tư máy sản xuất khẩu trang liên hoàn Nguyên liệu sản xuất khẩu trang dạng cuộn được đưa thủ công vào máy sản xuất mặt khẩu trang (Máy gấp mặt khẩu trang) qua băng tải lật mặt, đưa qua máy hàn quai trong khẩu trang tự động Do đó năng xuất lao động tăng lên cao, thu lại lợi nhuận lớn

c Phân hóa những người sản xuất hàng hóa thành những người giàu, nghèo

Trong cuộc cạnh tranh chạy theo giá trị, lao động cá biệt của mỗi người sản xuất

có thể không đồng nhất với lao động xã hội cần thiết Những người sản xuất hàng hóa nào có mức hao phí lao động cá biệt thấp hơn mức hao phí lao động xã hội cần thiết, khi bán hàng hóa theo mức hao phí lao động xã hội cần thiết (theo giá trị) sẽ thu được nhiều lãi, giàu lên, có thể mua sắm thêm tư liệu sản xuất, mở rộng sản xuất kinh doanh, thậm chí thuê lao động trở thành ông chủ Ngược lại, những người sản xuất hàng hóa nào có mức hao phí lao động cá biệt lớn hơn mức hao phí lao động xã hội cần thiết, khi bán hàng hóa sẽ rơi vào tình trạng thua lỗ, nghèo đi, thậm chí có thể

8

phá sản, trở thành lao động làm thuê Đây cũng chính là một trong những nguyên nhân làm xuất hiện quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa, cơ sở ra đời chủ nghĩa tư bản

Ví dụ: Cùng là công ty dệt vải, công ty của anh T ở thị trấn nhỏ, anh thuê công

nhân là những người ở nông thôn nên giá cả rẻ hơn thị trường, anh tìm được mối tơ tằm tại một số xưởng ươm ở nông thôn nên giá cả rất thấp, là sinh viên ra trường ngành thiết kế nên anh đã tạo ra rất nhiều tấm lụa đẹp và thu hút khách hàng, vì vậy

mà công ty của anh ngày càng làm ăn phát đạt Mặc khác, công ty của anh H nằm ở trung tâm thành phố nên giá thành cao, nhân công chủ yếu là con cháu của bà con

họ hàng nên mức lương cũng khá cao, công ty anh chủ yếu làm những loại vải bình thường mà trên thị trường có sức cạnh tranh rất mạnh, do đó một thời gian công ty anh H đã phá sản do thiếu vốn, anh H phải đi làm thuê cho một công ty khác

d Một số tác động khác

Bên cạnh những tác động khá tích cực đến hoạt động sản xuất – trao đổi – lưu thông hàng hóa thì quy luật giá trị hiện nay cũng có những ảnh hưởng tiêu cực nhất định:

Hầu hết các doanh nghiệp đang thi đua nhau chạy theo lợi nhuận, đồng thời tính cạnh tranh trên thị trường ngày càng cao mà đã xuất hiện rất nhiều vấn đề gian lận trong quá trình buôn bán, xuất hiện nhiều loại hàng giả, hàng nhái, hàng kém chất lượng, gây ảnh hưởng lớn đến người tiêu dùng

Ví dụ: Ở Việt Nam, sản phẩm may mặc, mỹ phẩm của các thương hiệu danh tiếng được bày bán tràn lan ở các của hàng bán lẻ, khu chợ, thậm chí ở vỉa hè với một cái giá rất rẻ

Tóm lại, quy luật giá trị vừa có tác động tích cực, vừa có tác động tiêu cực

Do đó, đồng thời với việc thúc đẩy sản xuất hàng hóa phát triển, nhà nước cần

có những biện pháp để phát huy mặt tích cực, hạn chế mặt tiêu cực của nó, đặc biệt trong điều kiện phát triển nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần theo định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay

9

II Tìm hiểu chung về kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

1 Định nghĩa

a Kinh tế thị trường

Kinh tế hàng hoá là một kiểu tổ chức kinh tế - xã hội, mà trong đó sản phẩm sản xuất ra để trao đổi, để bán trên thị trường Mục đích của sản xuất trong kinh tế hàng hoá không phải để thoả mãn nhu cầu trực tiếp của người sản xuất ra sản phẩm mà nhằm để bán, tức là để thoả mãn nhu cầu của người mua đáp ứng nhu cầu của xã hội.[2]

Kinh tế thị trường là trình độ phát triển cao của kinh tế hàng hoá, trong đó toàn

bộ các yếu tố "đầu vào" và "đầu ra" của sản xuất đều thông qua thị trường Kinh tế hàng hoá và kinh tế thị trường không đồng nhất với nhau, chúng khác nhau về trình

độ phát triển Về cơ bản chúng có cùng nguồn gốc và cùng bản chất.[2]

Sự hình thành của kinh tế thị trường là khách quan trong lịch sử từ kinh tế tự nhiên, tự túc, kinh tế hàng hóa rồi từ kinh tế hàng hóa phát triển thành kinh tế thị trường

Đặc trưng cơ bản của kinh tế thị trường là các chủ thể tự do lựa chọn các hình thức sở hữu, phương thức sản xuất kinh doanh, ngành nghề mà luật pháp không cấm Mọi hoạt động kinh tế đều diễn ra theo quy luật của nó, sản xuất và bán hàng hóa theo yêu cầu của thị trường, bán cái gì mà thị trường cần chứ không phải bán cái mà mình có, tiền tệ hóa các quan hệ kinh tế, các chủ thể được theo đuổi lợi ích chính đáng của mình

b Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa

Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là nền kinh tế vận hành theo các

quy luật của thị trường đồng thời góp phần hướng tới từng bước xác lập một xã hội

mà ở đó dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh; có sự điều tiết của Nhà nước do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo [1]

10

2 Đặc trưng của kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

Thứ nhất, kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là một nền kinh tế hỗn

hợp, nghĩa là vừa vận hành theo cơ chế thị trường, vừa có sự điều tiết của nhà nước Các quy luật khách quan của nền kinh tế thị trường được tôn trọng, các mạch máu kinh tế và các ngành trọng yếu (khai mỏ, ngân hàng, quốc phòng ) được nhà nước quản lý Các thông lệ quốc tế trong quản lý và điều hành kinh tế được vận dụng một cách hợp lý Nền kinh tế chịu sự chi phối của các quy luật kinh tế xã hội chủ nghĩa

Thứ hai, nó là một nền kinh tế đa dạng các hình thức sở hữu, nhưng khu vực kinh

tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo trong nền kinh tế, kinh tế nhà nước và kinh tế tập thể ngày càng trở thành nền tảng vững chắc của nền kinh tế

Thứ ba, là nền kinh tế phát triển nhanh, hiệu quả, bền vững và chủ động hội nhập

kinh tế thành công

Thứ tư, việc phân phối được thực hiện chủ yếu theo kết quả lao động và theo hiệu

quả kinh tế, đồng thời theo cả mức đóng góp vốn Chú trọng phân phối lại qua phúc lợi xã hội Việc phân bổ các nguồn lực vừa được tiến hành theo hướng nâng cao hiệu quả, vừa theo hướng giúp thu hẹp khoảng cách phát triển giữa các địa phương Phát triển kinh tế gắn với tiến bộ, công bằng xã hội; công bằng xã hội được chú ý trong từng bước, từng chính sách phát triển

Thứ năm, phát triển kinh tế gắn với bảo vệ môi trường

Thứ sáu, các tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức xã hội, nghề nghiệp và nhân dân

được khuyến khích tham gia vào quá trình phát triển kinh tế

3 Quan điểm của Đảng và Nhà nước về phát triển kinh tế thị trường

Tại Đại hội Đảng lần thứ IX (tháng 4 năm 2001), lần đầu tiên mô hình Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa được chính thức đưa vào văn kiện của Đảng:

“Đảng và Nhà nước ta chủ trương thực hiện chính sách nhất quán và lâu dài chính sách phát triển nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần, vận dụng theo cơ chế thị

11

trường, có sự quản lí của nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa; đó chính là nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa”[3]

Sự khẳng định mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa xác định

rõ tính chất thị trường, tính chất nhiều thành phần, trong đó Nhà nước không những thực thi vai trò chính trị mang bản chất của xã hội chủ nghĩa mà còn là một thành phần kinh tế cùng với thành phần kinh tế tập thể tạo nền tảng của chế độ kinh tế mới Nước ta tiến lên chủ nghĩa xã hội trong điều kiện hệ thống kinh tế xã hội chủ nghĩa thế giới lớn mạnh, sự phân công quốc tế xã hội chủ nghĩa là điều kiện kinh tế quan trọng để phát triển kinh tế mỗi nước, chúng ta cần biết và có đầy đủ khả năng tham gia vào sự phân công quốc tế đó Với nền kinh tế sản xuất nhỏ là chủ yếu, khi tham gia vào sự phân công quốc tế này những mâu thuẫn của sản xuất hàng hóa thêm gay gắt Vấn đề cần giải quyết để phát triển sản xuất hàng hóa nước ta nhằm đáp ứng quan hệ phân công hợp tác quốc tế này là phải quy hoạch lại, sản xuất kế hoạch hóa chặt chẽ, tập trung những trọng điểm để tạo nguồn hàng tham gia vào sự phân công

và giải quyết nhu cầu trong nước Sự hợp tác về mặt kế hoạch do vậy có tầm quan

trọng đặc biệt trong sự phát triển kinh tế ở nước ta: “Phát huy tác dụng của quy luật

giá trị trong kinh tế xã hội chủ nghĩa, hạn chế tác động của các quy luật giá trị trong kinh tế không xã hội chủ nghĩa là yêu cầu của chính sách giá cả và quản lí thị trường

ở nước ta trong thời kì quá độ”.[3]

III Ảnh hưởng của quy luật giá trị đến nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

Trước thời kỳ đổi mới, chúng ta phủ nhận sản xuất hàng hóa và quy luật giá trị, nên không khai thác được các nguồn lực, nền kinh tế kém phát triển, rơi vào khủng hoảng

Trong thời kỳ đổi mới, chúng ta phát triển nền sản xuất hàng hóa, quy luật giá trị hoạt động, tạo nên sự cạnh tranh, phát triển kinh tế… Bên cạnh đó, cũng nảy sinh những mặt trái như: phân hóa giàu - nghèo, buôn bán gian lận…