giáo án khoa học tự nhiên lớp 6

-Trình bày được một số bệnh về hệ bài tiết nước tiểu và cách phòng chống các bệnh đó.. Mạch kiến thức của chủ đề như sau: 1 Khái niệm bài tiết và vai trò của bài tiết đối với cơ thể ngườ

DÀNH CHO GIÁO VIÊN DẠY THEO CHỦ ĐỀ1

CHỦ ĐỀ:HỆ BÀI TIẾT VÀ VỆ SINH HỆ BÀI TIẾT (Thời lượng: 3 tiết trên lớp và 2 tuần làm việc ở nhà)

1 Mục tiêu chủ đề:

- Trình bày được chức năng của hệ bài tiết

-Dựa vào hình ảnh/ mô hình, kể tên được các cơ quan của hệ bài tiết nước tiểu

-Dựa vào hình ảnh, kể tên được các bộ phận cấu tạo thận

-Trình bày được một số bệnh về hệ bài tiết nước tiểu và cách phòng chống các bệnh

đó

-Vận dụng hiểu biết về hệ bài tiết để bảo vệ sức khỏe

-Tìm hiểu được một số thành tựu ghép thận

- Năng lực hướng tới: năng lực tìm tòi khám phá tự nhiên; năng lực giải quyết vấn đề; năng lực hợp tác

Các câu hỏi khái quát cho chủ đề là: - Bài tiết là gì? Hệ bài tiết của người được cấu

tạo như thế nào? Chức năng của các cơ quan trong hệ bài tiết ở người là gì?; - Quá trình bài tiết ở người diễn ra như thế nào?; - Làm thế nào để bảo vệ hệ bài tiết?

Xác định mạch nội dung kiến thức của chủ đề Chủ đề này gồm 3 bài: Bài tiết và cấu

tạo hệ bài tiết nước tiểu; Bài tiết nước tiểu; Vệ sinh hệ bài tiết nước tiểu

Mạch kiến thức của chủ đề như sau:

1) Khái niệm bài tiết và vai trò của bài tiết đối với cơ thể người;

2) Cấu tạo hệ bài tiết nước tiểu của người;

3) Quá trình bài tiết nước tiểu: sự tạo thành nước tiểu và thải nước tiểu;

4) Vệ sinh hệ bài tiết nước tiểu:

- Một số tác nhân chủ yếu gây hại cho hệ bài tiết nước tiểu;

- Một số bệnh về bài tiết nước tiểu và cách phòng, chống;

- Bảo vệ hệ bài tiết khỏe mạnh

2 Phương pháp dạy học

- Dạy học khám phá

-Sử dụng các phương tiện trực quan kết hợp câu hỏi, bài tập

3 Phương tiện dạy học

Các hình ảnh, sơ đồ liên quan đến bài tiết, hệ bài tiết nước tiểu, quá trình bài tiết nước tiểu

4 Tiến trình dạy học

4.1.Hoạt động 1: Khởi động (15 phút - ở lớp)

Mục tiêu:

- HS hứng thú với hoạt động khám phá kiến thức

- HS xác định được nội dung bài học

- Xác định được các cơ quan, bộ phận tham gia vào quá trình bài tiết

- Xác định được sản phẩm của quá trình bài tiết

GV chia HS thành các nhóm (4-6 HS/1 nhóm) và phát cho mỗi nhóm một phiếu hoạt động sau:

Phiếu hoạt động số 1

DÀNH CHO GIÁO VIÊN DẠY THEO CHỦ ĐỀ3

1 Em hãy dùng kéo cắt 3"cánh cửa" thể hiện các hệ cơ quan trong cơ thể Ở mặt sau của mỗi cánh cửa viếttên của các hệ cơ quan tham gia vàoquá trình bài tiết ở

người.Trên mặt trước của mỗi cánh cửa, hãy viết tên sản phẩm thải chủ yếu được thải

ra bởi hệ thống đóvà tên cơ quan thực hiện bài tiết

2 Các sản phẩm thải cần được bài tiết phát sinh từ đâu?

3 Bài tiết là gì? Tại sao bài tiết có ý nghĩa quan trọng đối với cơ thể?

Định hướng trả lời:

Ô cửa Hệ cơ quan Cơ quan bài tiết chủ yếu Sản phẩm thải chủ yếu

- Các sản phẩm thải cần được bài tiết phát sinh từ hoạt động trao đổi chất của tế bào và

cơ thể

- Bài tiết là hoạt động của cơ thể lọc thải các chất dư thừa và các chất độc hại khác để duy trì tính ổn định của môi trường trong.Cơ thể cần phải loại bỏ chất thải để duy trì sức khoẻ

Điều gì xảy ra khi hoạt động của hệ bài tiết bị trì trệ?Một trong những bệnh về bài tiết phổ biến hiện nay là bệnh suy thận.GV cho HS xem video về giới thiệu về quá trình chạy thận nhân tạo ở bệnh nhân suy thận.Link

youtubehttps://www.youtube.com/watch?v=AHQT4AgqN_o(Quá trình chạy thận nhân tạo diễn ra như thế nào).GV hỏi HS “”Tại sao hệ bài tiết nước tiểu lại rất quan trọng đối với cơ thể?

4.2 Hoạt động Khám phá

Hoạt động 4.2.1: Tìm hiểu cấu tạo của hệ bài tiết nước tiểu (30 phút - ở lớp)

Mục tiêu:

Trò chơi: Ai nhanh hơn

- GV chia lớp thành hai nhóm lớn, mỗi nhóm cử ra 5 bạn chơi, các bạn còn lại hỗ trợ

- GV chia bảng thành hai phần, mỗi phần bảng treo hình 1 và hình 2 (chưa chú thích)

- GV phát cho hai nhóm, mỗi nhóm 8 miếng bìa ghi sẵn các chú thích (sau mỗi miếng bìa có dán sẵn băng dính hai mặt) GV có thể bổ sung thêm một số miếng bìa với các chú thích khác nhằm tăng độ khó khi yêu cầu HS lựa chọn các miếng bìa có chú thích đúng

- Hai đội chơi ghép các miếng bìa ghi chú thích vào hình 1 và hình 2 trên bảng trong thời gian 3 phút Đội nào ghép nhanh và ghép đúng sẽ chiến thắng

A

B

C

D

Hình 1: Các cơ quan của hệ bài tiết

nước tiểu

E

F

G

B

Hình 2: Lát cắt dọc thận

Ống dẫn nước tiểu Thận Bể thận

DÀNH CHO GIÁO VIÊN DẠY THEO CHỦ ĐỀ5

(Đáp án:A Thận; B Ống dẫn nước tiểu; C Bóng đái; D Ống đái; E Phần tủy;

F Phần vỏ; G Bể thận)

GV yêu cầu HS giải đáp một số câu hỏi sau:

Câu hỏi 1:Hệ bài tiết nước tiểu gồm các cơ quan:

a) Thận, cầu thận, bóng đái c) Thận, bóng đái, ống đái

b) Thận, ống thận, bóng đái d) Thận, ống dẫn nước tiểu, bóng đái, ống đái

Câu hỏi 2: Cơ quan quan trọng nhất của hệ bài tiết nước tiểu là:

a) Thận b) Ống dẫn nước tiểu c) Bóng đái d) Ống đái

(Đáp án: 1d, 2a)

Câu hỏi 3: Tại sao thận được xem là cơ quan quan trọng nhất của hệ bài tiết nước tiểu? Hãy nêu cấu tạo phù hợp với chức năng của thận? (HS mô tả cấu tạo của thận trên tranh vẽ)

(Câu trả lời đúng: Thận được xem là cơ quan quan trọng nhất của hệ bài tiết nước tiểu vì thận là nơi lọc máu và hình thành nước tiểu Thận gồm 2 quả: mỗi quả gồm phần vỏ với các đơn vị chức năng; phần tuỷ; cùng các ống góp; bể thận)

Câu hỏi 4:

Cầu thận Động

mạch đến

Nang cầu thận

Động mạch

đi

Nang cầu thận

và cầu thận

Ống thận

Ống góp

Phần

vỏ

Phần tủy

Hình 3: Một đơn vị chức năng của thận

Hình 4: Nang cầu thận và cầu thận

phóng to

Quan sát hình 3 và 4 cho thấy mỗi đơn vị chức năng của thận gồm:

a) Cầu thận, nang cầu thận, ống góp c) Cầu thận, ống thận, ống góp

b) Nang cầu thận, ống thận, ống góp d) Cầu thận, nang cầu thận, ống thận

(Đáp án: 3d)

Câu hỏi 5: Tại sao đơn vị thận là thành phần quan trọng nhất trong cấu trúc của thận?

Hoạt động 4.2.2: Tìm hiểu quá trình bài tiết nước tiểu (1 tuần - ở nhà)

Mục tiêu:

(1) Thí nghiệm:

- Vật liệu: thiết kế các lưới lọc có kích thước khác nhau (có thể sử dụng 1 rổ nhựa có kích thước lỗ lớn, 1 cái rây lọc cua có kích thước vừa, một rây lọc cua có kích thước nhỏ, một tờ giấy thấm) Một bát đựng đá, sỏi nhiều kích thước khác nhau, 1 bát đựng cát, 1 bát nước màu vàng nhạt.Một chậu nhựa

- Cách tiến hành: Trộn hỗn hợp đá, sỏi, cát và nước với nhau Lần lượt cho lọc qua các lưới lọc có kích thước lỗ khác nhau Quan sát và nhận xét dung dịch sau khi lọc ở các lưới lọc khác nhau và với dung dịch chứa hỗn hợp ban đầu

DÀNH CHO GIÁO VIÊN DẠY THEO CHỦ ĐỀ7

-

Trả lời câu hỏi: Lưới lọc có vai trò tương tương với bộ phận nào của hệ bài tiết nước tiểu? Kích thước lỗ của bộ phận này có ý nghĩa gì đối với quá trình lọc nước tiểu.Điều

gì xảy ra nếu bộ phận lọc nước tiểu bị hỏng?

(Đáp án: Lưới lọc có vai trò tương tương với vách mao mạch cầu thận Kích thước lỗ phù hợp sẽ giúp cho màng lọc giữ lại protein và các tế bào máu còn các chất thải khác được tiết ra, vào dịch lọc để hình thành nước tiểu Vách mao mạch của cầu thận bị hỏng sẽ ảnh hưởng đến quá trình lọc nước tiểu, nước tiểu cuối cùng vẫn chứa protein

và các tế bào máu)

(2) Thiết kế mô hình bài tiết nước tiểu

- Nguyên vật liệu

Mỗi nhóm cần: hai chai vỏ nước khoáng, 1 tấm bìa, ống

hút hoặc ống nhựa, 2 tờ giấy thấm, bột kim tuyến màu đỏ

(thể hiện cho các tế bào máu), lọ màu nước màu vàng, keo

dán hoặc băng dán, kéo

- Tiến hành: HS thiết kế mô hình dựa trên các nguyên liệu

do GV gợi ý

- Yêu cầu: Trình bày quá trình tạo thành nước tiểu ở các đơn vị chức năng của thận

4.3 Hoạt độngGiải thích (1 tiết - ở lớp)

Mục tiêu:

GV tổ chức cho HS báo cáo kết quả thí nghiệm và thuyết trình về mô hình hệ bài tiết

đã thiết kế

GV cho HS xem video về quá trình bài tiết nước tiểu: link youtube

ở đơn vị chức năng của thận) và hoàn thành bảng sau

Quá trình lọc máu tạo nước tiểu

Nơi diễn ra

Nguyên liệu

Diễn biến

Sản phẩm

Ý nghĩa

GV cho HS tự đặt câu hỏi thảo luận hoặc gợi ý các nội dung thảo luận dưới đây: 1) Nước tiểu có chứa gì? So sánh thành phần nước tiểu đầu với thành phần của

máu?Nước tiểu chính thức khác với nước tiểu đầu như thế nào?Tại sao lại có sự khác nhau giữa máu, nước tiểu đầu và nước tiểu chính thức?

2) Thực chất của quá trình tạo thành nước tiểu là gì?

3) Sự thải nước tiểu diễn ra như thế nào? Tại sao sự tạo thành nước tiểu diễn ra liên tục nhưng sự thải nước tiểu lại không liên tục?

2) Tại sao chúng ta có thể kiểm soát được nhu cầu đi tiểu?Đối với trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ thường có hiện tượng tè dầm?

4.4 Hoạt động Mở rộng (1 tuần làm việc ở nhà và 1 tiết báo cáo trên lớp) Mục tiêu:

- GV yêu cầu HS làm việc theo nhóm để xác định các tổn thương của hệ bài tiết nước tiểu, nêu rõ nguyên nhân và hậu quả của từng loại tổn thương đó, bảo vệ hệ bài tiết.(HS có thể trình bày dưới dạng sơ đồ hoặc sơ đồ tư duy)

DÀNH CHO GIÁO VIÊN DẠY THEO CHỦ ĐỀ9

- GV cho HS thảo luận về các thói quen sống khoa học, cơ sở của các thói quen sống khoa học nhằm bảo vệ hệ bài tiết nước tiểu Mỗi HS tự lập kế hoạch hình thành thói quen sống khoa học

- GV giao nhiệm vụ cho HS tìm hiểu các loại bệnh liên quan đến hệ bài tiết nước tiểu như: viêm thận, suy thận, viêm ống thận, sỏi thận, viêm đường tiết

niệu,…HS tìm hiểu thông tin trên internet về nguyên nhân, biểu hiện, cách phòng chống HS cũng có thể điều tra về tình hình các bệnh trên ở trường học, địa phương và thiết kế poster tuyên truyền về các bệnh trên

- HS tìm hiểu một số thành tựu ghép thận hiện nay trên thế giới và ở Việt Nam

4.5 Hoạt động Đánh giá

Câu hỏi 1:Hãy hoàn thành đoạn thông tin sau đây:

Hệ bài tiết nước tiểu gồm có các cơ quan đảm nhận các chức năng khác nhau Trong đó …(1)….có vai trò lọc máu tạo thành nước tiểu, ………(2)…….có vai trò dẫn nước tiểu từ thận xuống bóng đái, bóng đái có chức năng ………(3)……….,

………(4)… dẫn nước tiểu thoát ra ngoài Cơ quan quan trọng nhất của hệ bài tiết là

……(5)…Mỗi quả thận chứa khoảng một triệu đơn vị chức năng để lọc máu và hình thành nước tiểu Mỗi đơn vị chức năng gồm …(6)……., …(7)… ,…(8)… Nước tiểu được tạo thành qua 3 giai đoạn: ……(9)…, ……(10)…,…(11)……

(Đáp án: 1-thận, 2-ống dẫn nước tiểu, 3-chứa nước tiểu, 4-ống đái, 5-thận, 6-cầu thận, 7-nang cầu thận, 8-ống thận, 9-lọc máu, 10-hấp thu lại, 11-bài tiết tiếp)

Câu hỏi 2:Vì học ở lớp từ 7h sáng tới 11h30 nên Hoa hay bị mắc tiểu, tuy nhiên em

lại rất ngại đi tới nhà vệ sinh của trường vì quá bẩn và không có cửa che chắn Do đó

em thường xuyên nhịn tiểu và chờ giờ tan trường về đến nhà mới giải quyết nhu cầu Theo em cách làm của Hoa có đúng không, việc làm đó có thể dẫn tới hậu quả gì?

(Gợi ý: Hành động của Hoa như vậy là chưa hợp lý Bởi vì:

+ Nếu nhịn tiểu lâu thì các chất ở trong nước tiểu sẽ có cơ hội tích tụ lại để tạo thành các cục sỏi thận

+ Nhịn tiểu quá nhiều sẽ tạo cảm giác đau rát khi đi tiểu tiện, gây viêm bàng quang do tích tụ các chất thải độc hại trong nước tiểu

+ Nếu nhịn tiểu sẽ làm cho bàng quang giãn quá mức ,thậm chí có thể gây hiện tượng

vỡ bàng quang

+ Nhịn tiểu tạo cho bạn cảm giác khó chịu ,khó có thể tập trung để làm việc)

Câu hỏi 3:

THẬN NHÂN TẠO Bệnh nhân suy thận có thể chết sau vài ngày.Bệnh nhân suy thận có thể sống được bình thường nhờ thận nhân tạo.Thận nhân tạo là một máy lọc máu mà phần cơ bản quan trọng của nó là lớp màng lọc được con người chế tạo mô phỏng giống với cấu trúc của vách mao mạch của cầu thận phía trong lớp màng lọc là máu động mạch của

cơ thể với áp lực cao nhờ sự hỗ trợ của máy bơm Phía ngoài màng là dung dịch nhân tạo được pha chế giống huyết tương,chỉ khác là không có chất thải sự chênh lệch nồng

độ giữa chúng giúp các chất thải trong máu khuếch tán sang dung dịch và máu được lọc sạch lại qua tĩnh mạch về cơ thể.Bệnh nhân suy thận cần chạy thận nhân tạo

khoảng 2 - 3 lần/tuần, mỗi lần khoảng 3 – 5 giờ.Có những bệnh nhân suy thận mãn tính đã sống được hàng chục năm nhờ phương pháp này

DÀNH CHO GIÁO VIÊN DẠY THEO CHỦ ĐỀ11

a)Tại sao suy thận là một vấn đề nghiêm trọng về sức khoẻ?

b) Nguyên nhân nào dẫn đến suy thận?

c) Ở trên mô tả quá trình lọc máu ở thận nhân tạo với người bị bệnh thận Vậy với cơ thể khỏe mạnh thì quá trình lọc máu tạo thành nước tiểu tại cầu thận diễn ra như thế nào?

d) Hãy kể tên hai chất được chuyển từ máu vào dung dịch nhân tạo chứa chất thải bị loại ra? Quá trình loại bỏ chất này ra khỏi máu được gọi là quá trình gì?

e) Những nhận định sau đúng hay sai khi nói về bệnh suy thận:

1.Ống thận bị tổn thương làm nước tiểu hòa lẫn vào máu gây đầu độc

cơ thể

2 Hiện tượng ứ trệ tuần hoàn làm thận thiếu máu nuôi dẫn tới hoại tự

nhu mô thận

3 Đường dẫn nước tiểu bị nghẽn do sỏi gây bí tiểu và nguy hiểm đến

tính mạng

4 Cầu thận bị viêm hay suy thoái sẽ làm cho quá trình lọc máu bị trì trệ

dẫn đến cơ thể bị nhiễm độc và có thể nguy hiểm đến tính mạng

(Đáp án: 1 – S; 2 – Đ; 3 – S; 4 – Đ)

g) Bệnh về bài tiết nước tiểu nói chung và bệnh suy thận nói riêng do rất nhiều nguyên nhân gây ra Em hãy khoanh tròn có hoặc không ứng với mỗi tác nhân gây hại sau:

1 Khẩu phần ăn không hợp lí: ăn quá mặn,quá nhiều

protein,quá chua,uống ít nước…

2 Ăn phải rau củ quả có chứa 1 số loại thuốc kích thích sinh

trưởng

3 Thường xuyên nín tiểu

4 Sau khi ăn không được nghỉ ngơi mà phải làm việc ngay

(Đáp án: 1 – C; 2 – K; 3 – C; 4 – K)

h)Lan chia sẻ với Hà rằng:” Minh thường xuyên bị mắc tiểu, có khi cứ 20 phút mình lại đi tiểu một lần,và nước tiểu có mùi khai khó chịu liệu mình có mắc bệnh gì không cậu nhỉ” Hà cho rằng:” Cậu đi tiểu nhiều lần chứng tỏ, các chất cặn bã được thải ra ngoài, thận của cậu làm việc rất hiệu quả nên đừng quá lo lắng” Theo em, lời khuyên của Hà đã hợp lý chưa, em sẽ khuyên Lan như thế nào?

(Gợi ý:Lời khuyên của Hà dành cho Lan là không đúng, do:

+ Khi thận làm việc hiệu quả thì chứng tỏ chức năng lọc và tái hấp thu nước, muối khoáng cũng hiệu quả, do đó lượng sản phẩm cặn bã thải ra trong một ngày cũng không quá nhiều

+ Nước tiểu có mùi khai khó chịu chứng tỏ quá trình tái hấp thu của đơn vị thận làm việc không hiệu quả

- Do đó để biết mình mắc phải bệnh gì thì Lan nên tới các cơ sở y tế để kiểm tra và

điều trị kịp thời)

Câu hỏi 4:Tại sao cần phải rèn luyện cơ thể để có được 1 hệ bài tiết khỏe mạnh Em

hãy kể 3 thói quen sống khoa học để có thể bảo vệ hệ bài tiết của chúng ta?

DÀNH CHO GIÁO VIÊN DẠY THEO CHỦ ĐỀ13

(Gợi ý:

- Thường xuyên vệ sinh cơ thể cũng như hệ bài tiết để tránh sự xâm nhập của các loại

vi khuẩn có hại

- Xây dựng chế độ ăn uống hợp lý( không nên ăn quá mặn, quá chua, hoặc quá nhiều

protein, không ăn các thức ăn đã bị ôi thiu ,nên uống nhiều nước)để hạn chế tác hại

của các chất độc và thuận lợi cho quá trình lọc máu

- Không nên nhịn tiểu để quá trình tạo nước tiểu diễn ra liên tục , hạn chế khả năng

tạo sỏi thận)

Câu hỏi 5:

Xét nghiệm nước tiểu Xét nghiệm nước tiểu là một phần trong quy

trình kiểm tra sức khỏe Xét nghiệm nước tiểu bao

gồm quan sát đại thể nước tiểu (xem số lượng, màu

sắc, độ trong), xét nghiệm bằng que nhúng (so màu sắc

thay đổi biểu hiện trên que nhúng với màu chuẩn quy

định trên mẫu) và xét nghiệm vi thể nước tiểu (xem

dưới kính hiển vi để tìm các tinh thể, trụ, tế bào vẫy và các tế bào khác)

Xét nghiệm nước tiểu có thể giúp bác sĩ phát hiện một số bệnh như: tiểu đường, nhiễm trùng đường tiểu mãn tính, bệnh thận… căn cứ vào độ pH đậm đặc, hàm lượng đạm, đường, cetone, nitrite trong nước tiểu Xét nghiệm nước tiểu cũng giúp cho kết luận

chính xác những đối tượng có sử dụng heroin.Xét nghiệm nước tiểu sử dụng trong thể thao để kiểm tra vận động viên điền kinh có sử dụng steroid hay không.Xét nghiệm nước tiểu cũng là một cách để thử thai

Tùy theo quy trình lấy mẫu xét nghiệm riêng

mà cần có những chuẩn bị khác nhau, nhưng thông thường là phải vệ sinh sạch bộ phận sinh dục ngoài và bỏ phần nước tiểu đầu (khoảng 100-200ml), sau đó mới lấy nước tiểu Các mẫu nước tiểu thường được lấy vào buổi sáng