Bài giảng TOÀN CẦU HÓA VÀ VĂN HOÁ VIỆT NAM (Hệ Cao học Quản lý văn hóa và Văn hóa học)

Chúng ta đang chứng kiến xu thế toàn cầu hóa đang diễn ra rầm rộ, sôi động khắp hành tinh. Tổ chức Thương mại thế giới (WTO) được hình thành đánh dấu sự ra đời một thị trường quy phạm hóa, pháp chế hóa, cho thấy sự tự do hóa của thương mại thế giới bước vào giai đoạn mới.

TOÀN CẦU HÓA VÀ VĂN HOÁ VIỆT NAM

CHƯƠNG TRÌNH ĐÀO TẠO CAO HỌC CHUYÊN NGÀNH VĂN HOÁ HỌC VÀ QUẢN LÝ VĂN HÓA

MỤC TIÊU Cần làm rõ những vấn đề sau:

+ Toàn cầu hoá (khái niệm, nguyên nhân, diễn biến, nội dung, bản chất, tiềm năng, xu thế, triển vọng)

+ Toàn cầu hoá văn hoá (quan niệm, nguyên nhân, diễn biến, bản chất, đặc điểm, xu thế, triển vọng)

+ Mối quan hệ giữa toàn cầu hoá và khu vực hoá, bản địa hoá + Những tác động của toàn cầu hóa văn hoá đối với sự phát triển văn hóa Việt Nam

+ Bài học kinh nghiệm trong phát triển văn hoá thời đại toàn cầu hoá (Việt Nam và thế giới)

3.Trần Văn Bính, “Toàn cầu hóa và văn hóa dân tộc”, Thông tin công tác tư tưởng

lý luận, Ban Tuyên giáo trung ương, (Số 7/2007)

4 Thomas L Friedman , Chiếc Lexus và cây Ôliu, Nxb Khoa học xã hội, 2005

5 Thomas L Friedman, Thế giới phẳng, Nxb Trẻ, 2007

6 Dương Phú Hiệp (Chủ biên) , Tác động của toàn cầu hóa đối với phát triển văn hóa và con người Việt Nam, Nxb CTQG, Hà Nội, 2010

7 GS,TS Lê Hữu Nghĩa, PGS,TS Trần Khắc Việt, PGS,TS Lê Ngọc Tòng (đồng

chủ biên), Xu thế toàn cầu hoá trong hai thập niên đầu thế kỷ XXI , Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2007

8 Trung tâm khoa học Xã hội và Nhân văn & Viện Kinh tế thế giới (1999), Những vấn đề toàn cầu hiện nay, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội

9 Viện Thông tin Khoa học, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, Tư liệu chuyên đề: Toàn cầu hóa với văn hóa, Hà Nội, 2000

NỘI DUNG

I TOÀN CẦU HÓA

1 Khái niệm “toàn cầu hoá“ (Globalization)

Chúng ta đang chứng kiến xu thế toàn cầu hóa đang diễn ra rầm rộ, sôi động khắp

hành tinh Tổ chức Thương mại thế giới (WTO) được hình thành đánh dấu sự ra đời một thị trường quy phạm hóa, pháp chế hóa, cho thấy sự tự do hóa của thương mại thế giới bước vào giai đoạn mới

Vậy toàn cầu hoá cần được hiểu như thế nào?

Đây là một khái niệm bị tranh cãi khá quyết liệt: có tới hàng triệu quy chiếu về

toàn cầu hoá trong sách báo in ấn lẫn trên môi trường Internet, trong văn từ tài liệu cả phổ thông lẫn hàn lâm (tiêu biểu là sách Cuộc đụng độ giữa các nền văn minh của Samule Huntinton và Chiếc Lexus và cây ô liu của Thomas Friedman), người ta nghĩ

nhiều về một thế giới phẳng

- Toàn cầu hoá được hiểu trước hết trong cụm từ tính toàn cầu:

- Toàn cầu hoá là cụm từ dùng để chỉ một tình trạng xã hội có những mối liên kết trên phạm vi khắp hành tinh về kinh tế, văn hoá, chính trị, xã hội, môi trường

và các luồng phân lưu khiến cho biên giới và ranh giới hiện nay không còn thích hợp nữa

* Roland Robertson (GS Đại học Aberdeen ở Scotlan):

Toàn cầu hoá là một khái niệm vừa quy chiếu tới sự ép nén thế giới, vừa quy chiếu tới sự gia tăng cường độ ý thức về thế giới như tổng thể

* James Mittelman (GS Mỹ, ĐH Hoa Kỳ, Wasinton)

Toàn cầu hoá ép nén các khía cạnh thời gian và không gian của các tương quan

xã hội

* Anthony Giddens (Giám đốc trường Kinh tế London)

Toàn cầu hoá là sự gia tăng mạnh mẽ những tương quan xã hội toàn thế giới, nối kết các địa phương xa xôi theo một phương thức nào đó khiến cho những việc xảy ra ở địa phương được định hình bởi các biến cố xảy ra ở nhiều nơi khác

và ngược lại

* David Held (GS trường Kinh tế London)

Toàn cầu hoá có thể xem như một tiến trình (hoặc một tập hợp tiến trình) bao gồm một sự chuyển đổi trong tổ chức không gian các tương quan và giao dịch xã hội theo phạm vi cường độ, vận tốc và tác động – làm phát sinh các luồng luân lưu xuyên đại lục hay liên vùng và các mạng lưới hoạt động, tác động hỗ tương

hỗ, và việc thực thi quyền lực

*Fredric Jameson (GS Đại học Duke)

Toàn cầu hoá phản chiếu cảm thức về sự mở rộng mênh mông truyền thông thế giới cũng như chân trời của một thị trường thế giới, cả hai dường như hữu hình và trực tiếp hơn rất nhiều trong những giai đoạn sớm hơn của tính hiện đại

Trong thời gian qua, trên thế giới xuất hiện nhiều cách lý giải khác nhau về toàn cầu hoá

- Theo nghĩa hẹp, toàn cầu hoá được hiểu là tiến trình các quốc gia và vùng lãnh thổ do nhiều nguyên nhân mà bị cô lập, đang tích cực hội nhập với khu vực và quốc

- Toàn cầu hoá là một sự thay đổi sâu sắc trong phạm vi toàn cầu, là quá trình

“quốc tế hoá” mọi giá trị nhân loại, bao gồm sự phân công quốc tế, thị trường quốc tế,

lưu thông xuyên biên giới về hàng hoá, dịch vụ, công nghệ, tin tức, nhân tài và phân phối tài nguyên

- Toàn cầu hoá là một sự thay đổi xã hội, một sự liên thông ngày càng tăng giữa các xã hội và các yếu tố của nó do sự xuyên văn hoá; sự gia tăng bùng nổ của giao thông và các công nghệ truyền thông góp phần thúc đẩy kinh tế quốc tế và giao lưu văn hoá;

- Toàn cầu hoá là sự phụ thuộc qua lại không ngừng giữa các quốc gia và các cá nhân

- Toàn cầu hoá là sự hình thành một ngôi làng toàn cầu dưới sự tác động của những tiến bộ trong lĩnh vực tin học và viễn thông Quan hệ giữa các lĩnh vực trên thế giới ngày càng gần gũi hơn, cộng với sự tăng không ngừng về sự hiểu biết lẫn nhau như tình hữu nghị của các “công dân” thế giới dẫn đến một nền văn minh toàn cầu”.1

- Toàn cầu hoá là quá trình “ Mỹ hoá”: Henry Kissinger cựu cố vấn an ninh quốc gia

và cựu bộ trưởng ngoại giao Mỹ nói toạc ra rằng : cái mà người ta vẫn thường coi là toàn cầu hoá thực ra chỉ là một tên gọi đơn giản khác để chỉ vai trò thống trị của Hoa Kỳ mà thôi

Trong Cuốn Chiếc Lexus và cây ô liu – Toàn cầu hoá là gì ?, Thomas Friedman đưa ra ý kiến tương tự: Không như chiến tranh lạnh, hệ thống toàn cầu hoá mang một sắc thái riêng, bao trùm và có xu hướng đồng hoá các quốc gia và cá nhân tới một mức độ nhất định Trước đây sự đồng hoá như vậy chỉ diễn ra ở quy mô khu vực Đứng về mặt văn hoá, toàn cầu hoá hiện nay gồm một quá trình Mỹ hoá (dù tốt hay xấu) – từ hiện tượng Mc Donald’s đến Macs rồi đến chuột Mickey

Vài năm sau, Thomas Friedman trong Thế giới phẳng- tóm lược lịch sử thế giới thế kỷ XXI (2005) đã đưa ra lý thuyết về thế giới phẳng và có nói đến khả năng làm giàu toàn

1 ) GS,TS Dương Phú Hiệp (chủ biên), Tác động của toàn cầu hoá đối với phát triển văn hoá và con người Việt Nam (sách

tham khảo), Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2010, tr 8,9

cầu hoá bằng yếu tố địa phương, nhưng về cơ bản toàn cầu hoá theo kiểu Mỹ là xu thế nổi trội

- Định nghĩa của Mafred B Steger: Toàn cầu hoá quy chiếu tới sự bành trướng và

sự gia tăng mạnh mẽ các tương quan xã hội và ý thức xuyên qua thời gian thế giới và không gian thế giới

Tuy nhiên, tiến trình toàn cầu hoá diễn ra đồng thời với các quá trình khác vừa như đối trọng, vừa như yếu tố bổ sung hỗ trợ của nó Đó là quá trình khu vực hoá, bản địa hoá và địa phương hoá trên phạm vi rộng lớn của các quốc gia và các châu lục Xu thế toàn cầu hóa về kinh tế đã mang lại nhiều thuận lợi cho sự phát triển kinh tế của mỗi nước, đặc biệt những nước chậm phát triển về kinh tế

Tác giả Ai Cập, bà Aia Vasep (Aya Wasssef) đã viết trong bài Thời đại mới, cách

tiếp cận mới: “Thời đại này nói nhiều đến cái mới: bột giặt mới, bánh quy mới với

phong vị mới làm người ta tưởng rằng cứ cái gì mới là tự nhiên nó thành hiện đại, và chỉ riêng từ “mới” đã có sức thần diệu biến một vật thể, một sự vật thành hiện đại

Bằng cách trao cho cái mới một giá trị tự thân, những người đầu tiên ở châu Âu tuyên bố rằng mình là hiện đại cho thấy họ đã đoạn tuyệt với truyền thống Việc lựa chọn cái mới làm giá trị tư tưởng như vậy đã thôi thúc người ta lao vào bóng tối u u minh minh một cách phiêu lưu, thậm chí có thể đi đến làm mất ổn định trật

tự đã được thiết lập ”(2)

Cùng với hàng hóa vật chất, các hàng hóa thông tin thông qua các công nghệ thông tin hiện đại cũng thâm nhập sâu rộng vào các quốc gia dân tộc Vai trò công nghệ thông tin trong thời đại hiện nay quả là to lớn và phức tạp Thế giới đã trở nên nhỏ bé và gần gũi với mọi người hơn nhờ công nghệ thông tin Trí tuệ con người cũng được nhân lên rất nhiều Nhưng các công nghệ thông tin đó lại đang nằm trong tay của các công ty độc quyền tư bản, và như Giắc Attali (Jacques Attali) - nhà văn, nhà kinh tế, nhà triết học đã

(2) Tạp chí Người đưa tin UNESCO, số 7 và 8 năm 1994

15 năm làm cố vấn cho Tổng thống Cộng hòa Pháp, đã viết trên tạp chí “Foreign Policy”

số 107 năm 1997: “Các kênh thông tin vô tuyến được đem đấu giá bán thẳng cho người trả giá cao nhất mà không thèm đếm xỉa đến nội dung”

2 Nguyên nhân dẫn đến toàn cầu hoá

Cách đây hơn 150 năm, trong Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản (1847) C.Mác và

Ph.Ăngghen đã đưa ra những tiên đoán đáng lưu ý về xu thế toàn cầu hóa

Các tác giả của bản Tuyên ngôn viết: “Do bóp nặn thị trường thế giới, giai cấp tư

sản đã làm cho sản xuất và tiêu dùng của tất cả các nước mang tính chất thế giới Những ngành công nghiệp dân tộc cũ bị tiêu diệt và đang ngày càng bị tiêu diệt Những ngành công nghiệp dân tộc bị thay thế bởi những ngành công nghiệp mới, tức những ngành công nghiệp mà việc du nhập chúng trở thành vấn đề sống còn đối với tất cả các dân tộc văn minh, những ngành công nghiệp không dùng nguyên liệu bản xứ mà dùng những nguyên liệu đưa từ miền xa xôi nhất trên trái đất đến

và sản phẩm làm ra không những được tiêu thụ ngay trong xứ mà còn được tiêu thụ ở tất cả các nơi trên trái đất Thay cho những nhu cầu cũ được thoả mãn bằng những nhu cầu mới, đòi hỏi được thoả mãn bằng những sản phẩm đưa từ những miền và xứ xa xôi nhất về ”2

Hiện nay không ít những thông tin tuyên truyền cho lối sống bạo lực, lối sống đồi trụy và xuyên tạc sự thật Hầu như quốc gia nào cũng đang phải chống đỡ sự công phá

2 C Mác và Ph Ăngghen: Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, H 1995, t.4, tr.601-602

dã man bài ngoại một cách ngoan cường nhất cũng phải hàng phục Nó buộc tất cả các dân tộc phải thực hành phương thức sản xuất tư sản, nếu không sẽ bị tiêu diệt;

nó buộc tất cả các dân tộc phải du nhập cái gọi là văn minh, nghĩa là phải trở thành tư sản Nói tóm lại nó tạo ra cho nó một thế giới theo hình dáng của nó”(2)

Trong Tuyên ngôn của Đảng cộng sản (1847), Karl Marx và Friedrich Engels đã tiếp tục

viết về Toàn cầu hoá như sau: Việc khám phá ra châu Mỹ đã mở đường cho nền kỹ nghệ hùng mạnh và đến lượt mình nền công nghiệp tạo lập một thị trường toàn cầu thực sự Thị trường này bành trướng lớn lao việc mậu dịch hàng hải và giao thông đường bộ Đến lượt mình những phát triển này lại gây nên sự bành trướng rộng hơn của kỹ nghệ Sự tăng trưởng của kỹ nghệ, mậu dịch, hàng hải và đường sắt cùng song hành với sự nổi lên của giới tư sản và tư bản vốn đã đẩy lùi vào hậu cảnh các giai cấp xã hội cũ của thời Trung cổ

Lan tràn ra khắp địa cầu với lòng thèm muốn cháy bỏng những thị trường mở rộng không ngừng cho sản phẩm của mình, giới tư sản không có cách nào khác ngoài đi định

cư khắp mọi nơi Cải thiện mau lẹ các công cụ sản xuất, giới tư sản sử dụng những phương thức giao thông không ngừng dễ dàng hơn để kéo các quốc gia đi vào văn minh – ngay cả quốc gia man rợ nhất Nói tóm tắt, nó tạo dựng thế giới theo hình ảnh của chính nó”

Những tiên đoán đó phần nào đang trở thành hiện thực ở khá nhiều nước

Trong lĩnh vực sản xuất tinh thần, tình hình cũng diễn ra như vậy Tuyên ngôn tiên

đoán : “Những thành quả của hoạt động tinh thần của một dân tộc trở thành tài sản chung của tất cả các dân tộc Và từ những nền văn học dân tộc và địa phương muôn hình muôn vẻ, đang nẩy nở ra một nền văn học toàn thế giới”(1)

Theo PGS,TS Nguyễn Văn Dân, nguyên nhân dẫn đến toàn cầu hoá là :

- Con người vốn có lòng nhân đạo

- Con người vốn có tình yêu đồng loại

- Con người vốn yêu quý cái Đẹp

(2) C Mác và Ph Ăngghen: Toàn tập, sđd, t.4, tr.601-602

- Con người vốn yêu thích sáng tạo

- Con người vốn yêu thích thể thao

- Con người vốn yêu thích hoà bình

- Con người vốn có nhu cầu giao lưu

Nhân loại có những đặc tính nhân văn nói trên làm cơ sở quan trọng nhất để hình thành xu thế chung của nhân loại mà toàn cầu hoá là một biểu hiện mãnh liệt rõ rệt nhất,

bao trùm nhất trên toàn thế giới

3 Lịch sử diễn biến của toàn cầu hoá

* Quan điểm thứ nhất (Manfred Steger)

Toàn cầu hoá diễn ra 04 thời kỳ:

3.1 Thời kỳ tiền sử (10.000 TCN - 3500 TCN)

3.2 Thời kỳ tiền hiện đại (3500 TCN - 1500 TCN)

3.3 Thời kỳ hiện đại sớm (1500 TCN- 1750 SCN) từ Đế chế La Mã - CNTB phương Tây

3.4 Thời kỳ hiện đại (1750 - 1970)

- Cuối thế kỷ XVIII, châu Úc và các đảo Thái Bình Dương dần dần hội nhập vào mạng lưới các trao đổi chính trị, kinh tế do văn hoá châu Âu thống trị Người châu Âu và con cháu họ ở các đại lục đã tự đảm nhận vai trò người canh giữ thế giới về đạo đức và pháp luật phổ quát Được nuôi dưỡng bởi dòng chảy đều đặn của nguyên vật liệu và tài nguyên phần lớn bắt nguồn

từ các khu vực khác trên thế giới, các doanh nghiệp tư bản phương Tây dần dần đạt được tầm

cỡ

* Quan điểm thứ 2

1 Toàn cầu hoá bắt đầu từ thế kỷ II trước CN con đường tơ lụa của các thương nhân lạc đà

chiều dài 7000 km nối dài Đông - Tây

2 Toàn cầu hoá tiếp tục diễn ra từ khi Christopher Columbus tìm ra châu Mỹ 1492

3 Toàn cầu hoá sôi động hơn từ sự kiện đi vòng quanh trái đất của Ferdinand Magellan

1522

* Quan điểm thứ 3 (Thomas Friedman và Ngô Đức Thịnh)

Toàn cầu hoá diễn ra qua 03 thời kỳ:

1 Toàn cầu hoá 1.0 từ năm 1492 khi Columbus tìm ra châu Mỹ

2 Toàn cầu hoá 2.0 gắn với cuộc cách mạng công nghiệp trên thế giới

3 Toàn cầu hoá 3.0 từ năm 2000 cho đến nay (diễn ra mạnh nhất)

Thomas Friedman cho rằng toàn cầu hoá bắt đầu từ 1989 là thời điểm bức tường Berlin sụp

đổ và dùng hình ảnh thế giới tròn 10 tuổi để chỉ toàn cầu hoá với sự mới mẻ của nó Và sau đó

là thời điểm năm 2000 với sự bùng nổ của internet

4 Bản chất của toàn cầu hóa

- Thứ nhất, toàn cầu hoá là những hoạt động và mạng lưới xã hội mới cùng với sự gia

tăng những hoạt động và mạng lưới xã hội hiện hữu Các hoạt động này cắt ngang qua các ranh giới chính trị, kinh tế, văn hoá và địa lý truyền thống

- Thứ hai, toàn cầu hoá là sự bành trướng và trải rộng sự tương hỗ vô tận của nhân

loại, tuỳ thuộc hoạt động và tương quan xã hội (các thị trường tài chính và giao thương điện tử diễn ra suốt ngày đêm)

- Thứ ba, toàn cầu hoá là sự tăng cường và gia tăng các hoạt động và trao đổi xã hội,

thành lập một xã hội mạng lưới toàn cầu với khả năng truyền tin tốc độ mãnh liệt trên internet

- Thứ tư, các tiến trình toàn cầu hoá không chỉ diễn ra trên bình diện khách thể mà

còn bao hàm chủ thể (đó là con người và ý thức của con người)

> Đó là NGƯỜI CÔNG DÂN TOÀN CẦU

5 Mối quan hệ giữa toàn cầu hoá và khu vực hoá, bản địa hoá

Tiến trình Toàn cầu hoá diễn ra song hành với các quá trình ngược chiều với nó là Bản địa hoá và Khu vực hoá

Đây là các tiến trình vừa như đối trọng, vừa như yếu tố bổ sung hỗ trợ cho Toàn cầu hoá

Động lực của Khu vực hoá là quy trình hai chiều : vừa hướng ngoại (ly tâm) lại vừa hướng nội (hướng tâm) nhằm đáp ứng mục đích phát triển của cả khu vực và từng

quốc gia

Toàn cầu hoá luôn có sự xung chiếu và hợp tác với Khu vực hoá và Bản địa hoá Có chỗ Toàn cầu hoá không thể “vào“ được ( phần lớn là vào trên bề mặt hệ giá trị quốc gia)

6 Tác động của toàn cầu hoá đối với các quốc gia

6.1 Tác động tích cực (cơ hội)

- Mở ra thời cơ to lớn cho sự phát triển trên phạm vi toàn thế giới cho các quốc gia dân tộc và vùng lãnh thổ, lôi kéo mọi khu vực vào trào lưu văn minh, thúc đẩy các dân tộc xích lại gần nhau, nâng cao dân trí xã hội hiện đại

- Thúc đẩy sự phân công lao động mới trên phạm vi toàn cầu theo hướng chuyên môn hoá, tạo điều kiện cho các nước phát huy thế mạnh của mình

- Bằng công nghệ tiên tiến thúc đẩy CNH, HĐH; phát triển và xã hội hoá lực lượng sản xuất, tăng trưởng kinh tế cao, chuyển biến cơ cấu kinh tế thế giới

- Thúc đẩy thương mại và đầu tư quốc tế phát triển mạnh mẽ (tiếp nhận các dòng vốn quốc tế ODA, FDI )

- Gắn kết lợi ích các quốc gia, gia tăng sự phụ thuộc lẫn nhau và tăng cường hợp tác để giải quyết các vấn đề mang tính toàn cầu

- Truyền bá và chuyển giao trên quy mô ngày càng lớn những thành quả mới

mẻ về khoa học kỹ thuật và công nghệ cho các nước đi sau

- Tạo động lực cạnh tranh tích cực thúc đẩy sự phát triển mạnh mẽ trong tương quan so sánh giữa các quốc gia và vùng lãnh thổ

- Đem lại cơ hội phát triển rút ngắn, đi tắt, đón đầu, tạo điều kiện khẳng định

và nâng cao vị thế quốc gia qua hợp tác quốc tế, có điều kiện học hỏi kinh nghiệm đổi mới cơ chế quản lý Nhà nước và nâng cao hiệu quả quản lý nền kinh tế, văn hoá, xã hội

- Khuyến khích nghiên cứu và tư nhân hóa lĩnh vực nghiên cứu , khuyến khích lao động có chuyên môn cao làm việc tại các nước công nghiệp

- Tạo cơ hội bình đẳng trong tiếp cận công nghệ mới (nhất là các nước nhỏ, các nước đi sau)

6.2 Tác động tiêu cực (thách thức)

- Tạo ra sự cạnh tranh gay gắt quyết liệt, có thể làm tan rã một nền kinh tế, nguy cơ tụt hậu, nạn thất nghiệp, thiếu việc làm, tệ nạn xã hội, tội phạm xuyên quốc gia có xu hướng gia tăng

- Nguy cơ làm trầm trọng bất công xã hội, phân cực giàu nghèo khủng khiếp, tạo ra sự phẫn nộ của 4 tỷ người trên khắp hành tinh (2/3 dân số thế giới)

- Nguy cơ chảy máu chất xám (hiện tượng “săn đầu người“), di dân tự do gây

rối loạn trên phạm vi toàn cầu (nhập cư bất hợp pháp )

- Nguy cơ gây mất ổn định về mọi mặt hoạt động của các quốc gia (đời sống an ninh quốc gia dễ bị ảnh hưởng, con người có cảm giác kém an toàn, bất trắc và nguy cơ khủng hoảng có thể xảy ra bất cứ lúc nào mà không thể kiểm soát)

- Quyền lực Nhà nước có thể bị thu hẹp, khó chi phối được tất cả

- Nguy cơ bất bình đẳng giữa các quốc gia dân tộc gia tăng (các cường quốc kinh tế chèn ép các nước chậm phát triển), nguy cơ bất ổn về chính trị tại nhiều quốc gia

- Môi trường bị tàn phá, ô nhiễm nặng nề, tài nguyên cạn kiệt, bệnh tật lây nhiễm lan tràn khắp hành tinh khó kiểm soát, tranh chấp chủ quyền và xung đột quyền lực phức tạp

- Nguy cơ áp đặt các giá trị bên ngoài, làm biến dạng các giá trị dân tộc, tiếp thu yếu tố bên ngoài thiếu chọn lọc, lai căng, không phù hợp, trả giá rất đắt, kéo lùi lịch sử (trong những năm 60 của thế kỷ XX, hơn 60 nước đi theo mô hình của Chủ nghĩa Trung tâm châu Âu đã thất bại)

Tại cuộc Hội thảo khoa học về Văn hóa và Phát triển tổ chức tại Hà Nội, ông Toichi

Makita, người lãnh đạo quỹ Toyota (Toyota Foundation) nhận xét rằng xu thế toàn cầu hóa có thể dẫn tới “sự đồng nhất” các nền văn hóa truyền thống, nông thôn và dân tộc bị đe dọa và sự xuất hiện các loại văn hóa đại chúng của tầng lớp trung lưu đô thị tương đối giống nhau trên khắp thế giới(3)

Quốc tế hóa tiền tệ cũng là một hiện tượng quan trọng của kinh tế thế giới hiện nay.Tư bản đang được lưu thông với quy mô lớn trên toàn cầu Đầu tư trực tiếp tăng nhanh đang phát huy vai trò chủ đạo trong phân phối vật tư toàn cầu Đầu tư gián tiếp

(3) Văn hóa trong phát triển và toàn cầu hóa, H 1996, tr.16

cũng phát triển nhanh, ngày càng ít bị cản trở Quá trình tổ chức sản xuất trên phạm vi toàn cầu của các công ty xuyên quốc gia không gặp trở ngại về thị trường nội địa

Như vậy, từ những vấn đề kinh tế và kỹ thuật, xu thế toàn cầu hóa đang từng bước tác động tới những giá trị tinh thần của các dân tộc Việt Nam cũng nằm trong tình trạng

đó Trong những năm qua, với việc chuyển sang kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế, nền kinh tế Việt Nam đã có sự phát triển đáng kể Sự tăng trưởng về đời sống vật chất đã

có tác động tốt đối với sự ổn định xã hội, tạo điều kiện nâng cao dân trí, phát huy tính tích cực xã hội của mỗi người dân Tuy vậy, trong xu thế toàn cầu hóa hiện nay, nhiều vấn đề về văn hóa và xã hội đang trở nên gay gắt, đòi hỏi phải giải quyết

Sự xâm nhập tràn lan các hàng hóa đủ các chủng loại và chất lượng, vừa đáp ứng nhu cầu tiêu dùng của con người vừa kích thích tâm lý tiêu dùng vật chất, tạo điều kiện

để hình thành một xã hội tiêu dùng Đây sẽ là vấn đề phức tạp, vì trong cái xã hội tiêu dùng đó, các giá trị tinh thần sẽ bị coi nhẹ Thêm vào đó, tâm lý hướng ngoại, sính dùng

đồ ngoại không chỉ ảnh hưởng xấu đến sự phát triển của các ngành nghề truyền thống của dân tộc, mà còn tác động xấu tới tư duy và lối sống của dân tộc Nhờ có vốn đầu tư

và kỹ thuật từ nước ngoài đưa vào, các nước chậm phát triển về kinh tế có thêm điều kiện tạo công ăn việc làm cho người lao động Trình độ tay nghề được nâng cao Yêu cầu sử dụng thành thạo kỹ thuật trong sản xuất cùng với các hoạt động dịch vụ khác đòi hỏi người lao động phải học tập về ngoại ngữ, tin học, giao dịch trong thương mại v.v

Đó là những cơ hội để người lao động phát huy các khả năng của mình

Điều này có lý do của nó, bởi vì trong xu thế toàn cầu hóa hiện nay, vai trò của các ngành công nghiệp hiện đại là rất to lớn Chúng có thể tác động sâu sắc tới chất lượng sống của một nước (bao gồm môi trường vật chất, các hình thức lao động và việc làm)

và thậm chí cả những giá trị xã hội làm nền tảng tổ chức cuộc sống cho mỗi cá nhân, gia đình và cộng đồng Nhiều nước đang tỏ ra lo ngại đến mặt trái của công nghệ viễn thông, bởi vì chúng rất dễ làm công chúng cả tin và suy sụp trước tác động ngấm ngầm của tình trạng bạo lực, hoạt động tình dục trắng trợn, tội ác và sự xuyên tạc sự thật được

chứa đựng trong những hình thức giải trí công cộng Dư luận công chúng ở Pháp đang lo lắng trước tình trạng “châu Âu đang xem phim Mỹ chiếu bằng công nghệ Nhật”(1)

II TOÀN CẦU HÓA VĂN HÓA

1 Khái niệm văn hoá

Văn hoá là một lĩnh vực rộng lớn vô tận, gắn liền với sự ra đời của nhân loại Đó là

những gì do con người sáng tạo ra trong quá trình tiến hoá, phát triển (con người

là chủ thể sáng tạo ra văn hoá sau đó văn hoá lại tạo ra con người thế hệ sau)

“ Văn hoá là cái còn lại sau khi người ta đã quên đi tất cả, là cái vẫn thiếu khi người

ta đã học tất cả”

“ Văn hoá là toàn bộ những gì phi tự nhiên”

“ Văn hoá là thiên nhiên thứ hai do loài người sáng tạo ra”

Đến nay đã có hàng ngàn định nghĩa về văn hoá (12 nhóm định nghĩa) và nhân loại vẫn không nguôi khát vọng tiếp tục định nghĩa văn hoá

NGUỒN GỐC KHÁI NIỆM

Quan niệm văn hoá ở phương Đông

- Lưu Hướng (thời Tây Hán Trung Quốc) trong sách Thuyết Uyển viết: “Bậc thánh nhân trị thiên hạ, trước dùng văn đức rồi sau mới dùng vũ lực”

Đây là quan điểm Văn trị giáo hoá, nhân văn giáo hoá (đem cái Đẹp của con

người (nhân văn) làm chuẩn mực giáo dục những người khác trong các rợ tộc xung

quanh vùng Hoa Hạ thoát khỏi tình trạng dã man, kém hiểu biết)

Người Trung Quốc xưa quan niệm: Thiên – Địa – Nhân hợp nhất

Thiên văn: cái Đẹp của Trời

Địa văn : cái Đẹp của Đất

Nhân văn: cái Đẹp của Người

(1) Văn hóa trong phát triển và toàn cầu hóa, sđd, tr.301