Hiến pháp 2013 quy định Viện kiểm sát nhân dân là cơ quan duy nhất được trao chức năng quan trọng là thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp. Thông qua thực hiện chức năng của mình, Viện kiểm sát có trách nhiệm, vai trò quan trọng trong việc bảo vệ pháp luật, pháp chế, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, phục vụ Nhân dân, đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp của Đảng và Nhà nước ta.
Trang 1A MỞ ĐẦU
Quyền con người, quyền công dân đã và đang là một trong những vấn
đề được cả nhân loại quan tâm và nghiên cứu Ở Việt Nam, Hiến pháp
2013 ra đời đã khẳng định cơ sở pháp lý vững chắc cho việc bảo vệ quyền con người, quyền công dân trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội Hiến pháp 2013 đã xác định các quyền, trách nhiệm và nghĩa vụ của các thiết chế, đặc biệt là Nhà nước trong việc thiết lập, tổ chức thực hiện và bảo vệ quyền con người, quyền công dân Điển hình là việc Hiến pháp
2013 quy định Viện kiểm sát nhân dân là cơ quan duy nhất được trao chức năng quan trọng là thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động
tư pháp Thông qua thực hiện chức năng của mình, Viện kiểm sát có trách nhiệm, vai trò quan trọng trong việc bảo vệ pháp luật, pháp chế, bảo vệ
quyền con người, quyền công dân, phục vụ Nhân dân, đáp ứng yêu cầu
cải cách tư pháp của Đảng và Nhà nước ta Nhận thấy được tầm quan trọng của vấn đề này nên em quyết định lựa chọn bài viết về vấn đề
“Phân tích làm rõ nhiệm vụ bảo vệ quyền con người, quyền công dân của Viện kiểm sát nhân dân theo Hiến pháp và pháp luật hiện hành Đánh giá thực tiễn hoạt động bảo vệ quyền con người, quyền công dân của Viện khiểm sát nhân dân ở Việt Nam hiện nay”.
Trang 2B NỘI DUNG
I Khái niệm Quyền con người, Quyền công dân
1 Khái niệm Quyền con người
Quyền con người là một khái niệm khá phức tạp, liên quan tới nhiều lĩnh vực như đạo đức, chính trị, pháp lý… Hiện nay có rất nhiều định nghĩa về quyền con người, mỗi định nghĩa tiếp cận quyền con người theo một góc độ khác nhau Theo nghĩa chung nhất: Quyền con người là những quyền cơ bản, không thể tước bỏ mà một người vốn được thừa hưởng đơn giản vì họ là con người Hay, theo văn phòng cao ủy Liên hiệp quốc về quyền con người thì định nghĩa về quyền con người như sau:
“Quyền con người là những bảo đảm pháp lý toàn cầu có tác dụng bảo
vệ các cá nhân và các nhóm chống lại những hành động hoặc sự bỏ mặc
mà làm tổn hại đến nhân phẩm, những sự được phép và tự do cơ bản của con người”
Cùng chung với xu thế phát triển chung trên thế giới, vấn đề quyền con người ở Việt Nam cũng được nhìn nhận dưới nhiều góc độ khác nhau vậy nên đã có nhiều khái niệm về quyền con người được đưa ra Những khái niệm này tuy không hoàn toàn giống nhau, nhưng nhìn chung, quyền con người đều được hiểu là những nhu cầu, lời ích tự nhiên, vốn có của con người được pháp luật ghi nhận và bảo vệ Quyền con người là tổng thể những nhu cầu, lợi ích tự nhiên, vốn có của con người, được công nhận, tôn trọng, bảo vệ và đảm bảo trong pháp luật quốc gia và các thỏa thuận pháp lý quốc tế
Trang 3Khái niệm quyền con người lần đầu tiên nhắc đến trong Hiến pháp
1992 “Ở nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, các quyền con người về chính trị, dân sự, kinh tế, văn hóa và xã hội được tôn trọng, thể hiện ở các quyền công dân và được quy định trong Hiến pháp và luật”.
(Điều 50) Đến Hiến pháp 2013, quyền con người đã được ghi nhận một cách đầy đủ, trang trọng bên cạnh quyền và nghĩa vụ của công dân trong chế định “Quyền con người, quyền và nghĩa vụ của công dân” tại chương
II sau chương I “Chế độ chính trị”, thay vì là ở chương V như Hiến pháp
1992 sửa đổi, bổ sung 2001
2 Khái niệm Quyền công dân
Thuật ngữ “công dân” theo từ điển Merriam Webster’s Collegiate
Dictionary: “Công dân (citizen) là một thành viên của một nhà nước mà người đó có nghĩa vụ trung thành và và được hưởng sự được bảo vệ” Từ
khái niệm công dân chúng ta chúng ta có thể khẳng định rằng “quyền và nghĩa vụ của công dân” không phải là các quyền và nghĩa vụ cho tất cả
mọi người, mọi cá nhân mà “ Quyền và nghĩa vụ công dân là những lợi ích và nghĩa vụ pháp lý được các nhà nước thừa nhận và bảo vệ cho những người có quốc tịch của nước mình” Như vậy, chúng ta thấy rằng,
quyền công dân, trước hết cũng là quyền con người, những quy định và thực hiện nó gắn với quốc tịch, tức là gắn với vị trí pháp lý của công dân trong quan hệ với Nhà nước, được Nhà nước đảm bảo đối với công dân của nước mình Chỉ có những người có quốc tịch mới được hưởng quyền công dân của quốc gia đó, ví dụ như quyền bầu cử, ứng cử, quyền tham
gia quản lý nhà nước
Quyền công dân là tập hợp những quyền con người được pháp luật của một quốc gia ghi nhận và chỉ những người mang quốc tịch của nước
đó thì mới được hưởng các quyền công dân mà pháp luật nước đó quy định Như vây, quyền công dân của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt
Trang 4Nam là tập hợp những quyền được Hiến pháp và pháp luật nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam ghi nhận và chỉ những người mang quốc tịch Việt Nam mới được hưởng Vì vậy, trong Hiến pháp, những quyền nào chỉ là quyền của công dân thì ghi: “Công dân có quyền”, các quyền nào là của chung mọi người thì ghi: “ Mọi người có quyền”…
II Khái quát về quyền con người, quyền công dân trong Hiến pháp
và pháp luật hiện hành
1 Quyền con người, quyền công dân trong Hiến pháp 2013
Tư tưởng về quyền con người đã được thể hiện khá sớm tại Việt Nam, đặc biệt, thể hiện thành văn rõ rệt ngay từ khi đất nước giành được độc lập từ tay thực dân Pháp sau cuộc Cách mạng tháng Tám vĩ đại của dân tộc Ngày 02 tháng 9 năm 1945 tại quảng trường Ba Đình lịch sử, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đọc bản Tuyên ngôn độc lập, khai sinh ra nước Việt Nam dân chủ cộng hòa Trong bản Tuyên ngôn độc lập ấy, chủ tịch Hồ Chí Minh đã nhấn mạnh “tất cả mọi người đều sinh ra có quyền bình đẳng Tạo hóa cho họ những quyền không ai có thể xâm phạm được, trong những quyền ấy, có quyền được sống, quyền tự do và quyền mưu cầu hạnh phúc” Tiếp nối tinh thần của Tuyên ngôn độc lập năm 1945 Hiến pháp nước Việt Nam dân chủ cộng hòa năm 1946, lại một lần nữa ghi nhận các quyền con người, quyền công trong bản hiến pháp đầu tiên của dân tộc Xuyên suốt chiều dài lịch sử, quyền con người, quyền công dân luôn được thể hiện sâu sắc qua các bản hiến pháp tiếp theo của Việt Nam Nội dung của Quyền con người cùng với Quyền công dân trong Hiến pháp 2013 được qui định cụ thể tại Chương II với 30 Điều Và việc bảo vệ Quyền con người, quyền công dân của bản Hiến pháp này được thể hiện rõ nhất tại Điều 14 Hiến pháp 2013 đã khẳng định:
Trang 5“1 Ở nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, các quyền con người, quyền công dân về chính trị, dân sự, kinh tế, văn hóa, xã hội được công nhận, tôn trọng bảo vệ, bảo đảm theo Hiến pháp và pháp luật.
2 Quyền con người, quyền công dân chỉ có thể bị hạn chế theo qui định của luật trong trường hợp cần thiết vì lý do quốc phòng, an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội, đạo đức xã hội, sức khỏe của cộng đồng”
2 Quyền con người, quyền công dân trong Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân 2014
Chức năng, nhiệm vụ bảo vệ quyền con người, quyền công dân của Viện kiểm sát nhân dân không chỉ được ghi nhận trong Hiến pháp mà còn được quy định ngay trong Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân của ngành Kiểm sát Ngay tại khoản 2 Điều 2 Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân
năm 2014 đã nêu rằng: “Viện kiểm sát nhân dân có nhiệm vụ bảo vệ Hiến
pháp và pháp luật, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế
độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, góp phần bảo đảm pháp luật được được chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất” Việc quy định chức năng, nhiệm vụ bảo vệ
quyền con người, quyền công dân của Viện kiểm sát nhân dân ngay tại những điều luật đầu tiên của Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân 2014
đã khẳng định vai trò quan trọng của Viện kiểm sát nhân dân trong quá trình bảo đảm dân chủ và nhân quyền, cũng như các giá trị nhân văn trong xã hội cũng như để nâng cao ý thức, tinh thần trách nhiệm trong công cuộc bảo vệ và phát huy quyền con người, quyền công dân của các cán bộ, công chức trong toàn ngành Kiểm sát
Trang 6Như vậy, việc quy định rõ ràng trong Hiến pháp và hệ thống pháp luật Việt Nam thể hiện Quyền con người, quyền công dân luôn được tôn trọng
và đảm bảo Bên cạnh đó, Nhà nước còn không ngừng đổi mới và hoàn thiện các chế định về quyền con người, quyền công dân để đảm bảo một cách tốt nhất quyền lợi của công dân theo hướng tốt nhất, hạn chế các quy định có ảnh hưởng bất lợi tới quyền sống của con người
III Nhiệm vụ bảo vệ quyền con người, quyền công dân của Viện kiểm sát nhân dân theo Hiến pháp và pháp luật hiện hành
Theo quy định của Hiến pháp, Viện kiểm sát nhân dân là cơ quan duy nhất được giao chức năng quan trọng là thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp Thông qua thực hiện chức năng của mình, Viện kiểm sát có trách nhiệm, vai trò quan trọng trong việc bảo vệ pháp luật, pháp chế, bảo vệ quyền con người, quyền công dân Bản Hiến pháp năm
2013 có hiệu lực từ ngày 1/1/2014 có những thay đổi lớn về chế định quyền con người, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân được đề cao Nội dung thay đổi thể hiện nhận thức mới đầy đủ hơn, sâu sắc hơn trong việc thể chế hóa quan điểm của Đảng và Nhà nước ta về đề cao nhân tố con người, coi con người là chủ thể, nguồn lực chủ yếu và là mục tiêu của
sự phát triển Nhiệm vụ bảo vệ quyền con người, quyền công dân đã được
quy định cụ thể trong Hiến pháp 2013 tại khoản 3 Điều 107: “Viện kiểm
sát nhân dân có nhiệm vụ bảo vệ pháp luật, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, góp phần đảm bảo pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất’’.
1 Bảo vệ quyền con người, quyền công dân qua hoạt động thực hành quyền công tố và kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong lĩnh vực hình sự
Trang 7Thông qua hoạt động thực hành quyền công tố và kiểm sát điều tra các vụ án hình sự, Viện kiểm sát bảo đảm mọi hành vi phạm tội đều phải được khởi tố, điều tra và xử lý kịp thời, không để lọt tội phạm và người phạm tội, không làm oan người vô tội, không để người nào bị khởi tố, bị bắt, tạm giam, bị hạn chế quyền con người, quyền công dân, bị xâm phạm tính mạng, sức khỏe, tài sản, tự do, danh dự và nhân phẩm một cách trái pháp luật Bảo đảm nguyên tắc bất cứ hành vi phạm tội nào xâm phạm đến quyền con người, quyền công dân đều phải được phát hiện, xử lý trước pháp luật, đồng thời, bảo đảm các hoạt động điều tra, các biện pháp
tư pháp áp dụng đối với người bị tình nghi, bị can, bị cáo được tuân thủ đúng quy định của pháp luật
Với chức năng thực hành quyền công tố và kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong giai đoạn xét xử các vụ án hình sự, Viện kiểm sát có trách nhiệm bảo đảm việc truy tố đúng người, đúng tội, đúng pháp luật, không để lọt tội phạm và người phạm tội, không làm oan người vô tộ, đảm bảo quyền con người, quyền công dân được đề cao, việc xét xử đúng pháp luật, nghiêm minh, kịp thời
Bảo vệ quyền con người, quyền công dân thông qua hoạt động kiểm
sát việc tuân theo pháp luật trong việc tạm giữ, tạm giam Công tác kiểm
sát việc tạm giữ, tạm giam là một trong các công tác kiểm sát thực hiện chức năng của Viện kiểm sát nhân dân nhằm đảm bảo: Việc tạm giữ, tạm giam theo đúng quy định của pháp luật; chế độ tạm giữ, tạm giam, quản
lý được chấp hành nghiêm chỉnh; tính mạng, tài sản, danh dự, nhân phẩm của người bị tạm giữ, tạm giam và các quyền khác của họ không bị pháp luật tước bỏ được tôn trọng Như vậy, hoạt động của Viện kiểm sát thực hiện kiểm sát việc tạm giữ, tạm giam là một trong những phương thức để Viện kiểm sát bảo vệ quyền của con người, quyền công dân (của người bị tạm giữ, tạm giam)
Trang 8Thông qua hoạt động kiểm sát việc thi hành bản án, quyết định của Tòa án, Viện kiểm sát bảo đảm các bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật phải được thi hành đúng pháp luật, đầy đủ, kịp thời Đồng thời, bảo đảm các quyền, lợi ích của người bị kết án không bị pháp luật tước bỏ và được tôn trọng
2 Bảo vệ quyền con người, quyền công dân qua hoạt động thực hành quyền công tố và kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong lĩnh vực dân sự
Trong lĩnh vực dân sự, vai trò bảo vệ quyền con người, quyền công dân của Viện kiểm sát nhân dân được thể hiện trong những quy định cụ thể như sau:
Thứ nhất, Viện kiểm sát tham gia phiên toà, phiên họp giải quyết vụ
việc dân sự Việc Viện kiểm sát tham gia phiên toà, phiên họp giải quyết
vụ việc dân sự thể hiện vị trí, vai trò của Viện kiểm sát trong việc giải quyết các vụ việc dân sự, qua đó củng cố niềm tin vào pháp luật của đương sự cũng như người tham gia tố tụng, góp phần quan trọng trong bảo vệ quyền con người, quyền công dân trong việc giải quyết các vụ việc dân sự khi có sự tham gia của Viện kiểm sát
Thứ hai, Kiểm sát viên phát biểu ý kiến của Viện kiểm sát về việc
giải quyết vụ việc dân sự tại phiên tòa, phiên họp sơ thẩm Điều 262 Bộ
luật tố tụng Dân sự năm 2015 đã quy định về phát biểu của Kiểm sát viên
tại phiên tòa sơ thẩm như sau: “Sau khi những người tham gia tố tụng
phát biểu tranh luận và đối đáp xong, Kiểm sát viên phát biểu ý kiến về việc tuân theo pháp luật tố tụng của Thẩm phán, Hội đồng xét xử, Thư ký Tòa án và của người tham gia tố tụng dân sự trong quá trình giải quyết
vụ án kể từ khi thụ lý cho đến trước thời điểm Hội đồng xét xử nghị án và
Trang 9phát biểu ý kiến về việc giải quyết vụ án” Việc Kiểm sát viên phát biểu ý
kiến về đường lối giải quyết vụ án sẽ góp phần bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự và người tham gia tố tụng khác Sự tham gia của Viện kiểm sát tại phiên tòa, phiên họp sơ thẩm vụ việc dân sự sẽ đảm bảo cho mọi hoạt động trước, trong và sau phiên tòa, phiên họp được tuân thủ theo đúng quy định của pháp luật, đặc biệt đương sự và những người tham gia tố tụng khác được bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp Đây cũng
là thực tế của phiên tòa, phiên họp xét xử sơ thẩm vụ việc dân sự ở Việt Nam hiện nay, do vậy, vai trò của Viện kiểm sát rất quan trọng, sẽ bảo đảm tính khách quan, công bằng, dân chủ của các bên tham gia trước pháp luật thể hiện được sự đảm bảo của quyền con người, quyền công dân luôn được tôn trọng
Như vậy, từ những quy định trên cho thấy, thiết chế Viện kiểm sát nhân dân thực hiện chức năng thực hành quyền công tố và kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong lĩnh vực dân sự là hết sức cần thiết, góp phần to lớn trong bảo vệ quyền con người, quyền công dân Có thể khẳng định Viện kiểm sát nhân dân chính là “Tấm lá chắn bằng thép vững chắc” bảo
vệ quyền con người, quyền công dân trong các hoạt động tư pháp
Ngoài ra Viện kiểm sát còn có chức năng kiểm sát việc giải quyết
vụ án hành chính, hôn nhân và gia đình, kinh doanh, thương mại, lao động, và thực hành quyền công tố kiểm sát thi hành án dân sự, thi hành
án hành chính
IV Đánh giá thực tiễn việc bảo vệ quyền con người, quyền công dân của Viện kiểm sát nhân dân ở Việt Nam hiện nay
1 Thực tiễn bảo vệ quyền con người, quyền công dân của Viện kiểm sát nhân dân ở Việt Nam hiện nay
Trang 10Ngành Kiểm sát luôn đề cao trách nhiệm, thực hiện tốt hơn trọng trách bảo vệ quyền con người, quyền công dân, quyền và lợi ích hợp pháp của các tổ chức, cá nhân Xuyên suốt các hoạt động, từ tham gia xây dựng thể chế, chỉ đạo điều hành đến thực thi pháp luật, cán bộ, công chức toàn ngành luôn quán triệt tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh: ngành Kiểm sát của nhân dân dựa vào nhân dân và phục vụ nhân dân quán triệt quan điểm cải cách tư pháp về xây dựng nền tư pháp công bằng, dân chủ, nghiêm minh Những nguyên tắc Hiến định về tôn trọng, bảo vệ quyền con người, quyền công dân đã được tổ chức thực hiện nghiêm túc
Trong đấu tranh phòng, chống tội phạm, toàn ngành tuân thủ nghiêm ngặt tinh thần và nội dung của Hiến pháp mới Tiến hành kiểm sát chặt chẽ các hoạt động tư pháp, thận trọng trong việc phê chuẩn, ban hành các quyết định tố tụng, nhất là các quyết định liên quan đến việc hạn chế quyền con người, quyền công dân Chống bỏ lọt tội phạm, chống làm oan người vô tội là hai yêu cầu có vị trí ngang nhau và đang được thực hiện ngày càng tốt hơn, triệt để hơn Nhiều vụ án oan, sai, vi phạm pháp luật
đã được ngành Kiểm sát phát hiện, kháng nghị, kiến nghị khắc phục sai sót, xử lý nghiêm minh vi phạm, trả lại tự do và danh dự cho người bị oan, được dư luận đánh giá cao, nhân dân đồng tình ủng hộ
Công tác kiểm sát giải quyết các vụ án hình sự, vụ việc dân sự, hành chính và các lĩnh vực khác có nhiều tiến bộ Ngành Kiểm sát chủ động triển khai thực hiện tốt những nhiệm vụ do Quốc hội giao thêm, góp phần thiết lập kỷ cương, kỷ luật, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của nhân dân, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ pháp chế Xã hội chủ nghĩa, bảo đảm pháp luật được thực thi nghiêm minh và thống nhất