HỌC VIỆN QUẢN LÝ GIÁO DỤCNGUYỄN HẠNH NGÂN PHÒNG NGỪA XÂM HẠI TÌNH DỤC CHO TRẺ TỰ KỶ Ở TRUNG TÂM TƯ VẤN VÀ CHĂM SÓC RỐI NHIỄU TÂM TRÍ LUẬN VĂN THẠC SĨ TÂM LÝ HỌC LÂM SÀNG HÀ NỘI, 2019...
Trang 1HỌC VIỆN QUẢN LÝ GIÁO DỤC
NGUYỄN HẠNH NGÂN
PHÒNG NGỪA XÂM HẠI TÌNH DỤC CHO TRẺ TỰ KỶ Ở TRUNG TÂM TƯ VẤN
VÀ CHĂM SÓC RỐI NHIỄU TÂM TRÍ
LUẬN VĂN THẠC SĨ TÂM LÝ HỌC LÂM SÀNG
HÀ NỘI, 2019
Trang 2HỌC VIỆN QUẢN LÝ GIÁO DỤC
Người hướng dẫn khoa học: TS Cao Xuân Liễu
Phản biện
1: -Phản biện 2:
-
-Luận văn được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận văn thạc sỹ
Họp tại Học viện Quản lý giáo dục Vào hồi -giờ -phút ngày -tháng -năm 2019
Có thể tìm hiểu luận văn tại:
Trang 4MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
“Xâm hại tình dục trẻ em” đang là từ những từ ngữ “xấu xí” được nhắc lại nhiều lần trên các phương tiện thông tin đại chúng trong thời gian gần đây.Vấn nạn xâm hại tình dục trẻ em đang được người dân trên toàn đất nước đặc biệt quan tâm bởi diễn biến của những vụ việc xâm hại ngày càng có xu hướng phức tạp cả về quy mô và cách thức thực hiện Trẻ em là nạn nhân của xâm hại tình dục đang phải gánh chịu những tổn thất về thể chất và tinh thần, làm giảm khả năng học tập, hòa nhập xã hội, thậm chí để lại những tổn thất nặng nề hơn trong quá trình trưởng thành của các em sau này
Ở Việt Nam, số liệu thống kê về bản chất và mức độ xâm hại tình dục
ở trẻ em vẫn chưa đầy đủ.Theo báo cáo của Chính phủ trong Kỳ họp thứ 6 Quốc hội khóa XIV ngày 13/11/2018, tình trạng bạo hành, tội phạm xâm hại trẻ em có “chiều hướng gia tăng” Cụ thể, án hiếp dâm trẻ em được điều tra là 457 vụ, tăng 2,47%
Theo thống kê của Quỹ nhi đồng Liên hợp quốc “Trên thế giới, cứ 4 trẻ em gái có 1 trẻ em bị xâm hại và tỷ lệ này là 1/6 ở trẻ em trai ở Việt Nam, trung bình cứ 8 giờ lại có 1 trẻ bị xâm hại” Đáng chú ý, trẻ em bị xâm hại tình dục bởi người thân trong gia đình chiếm tỷ lệ cao với 21,3%; gần 60% số trẻ em bị xâm hại bởi người quen, hàng xóm
Vấn nạn xâm hại tình dục diễn ra trên diện rộng được thể hiện bởi những con số đáng báo động, tuy nhiên, việc đưa chương trình giáo dục giới tính vào giảng dạy tại các cơ sở giáo dục nhằm giáo dục trẻ em có những hiểu biết về giới tính, giúp trẻ sống có trách nhiệm với bản thân, biết chăm sóc sức khỏe sinh sản và tự bảo vệ mình trước tình trạng bị xâm hại thì chưa thật sự được quan tâm sát sao
Ở Việt Nam, vấn đề giáo dục giới tính luôn bị coi là vấn đề nhạy cảm, chưa được truyền thông rộng rãi và phổ biến trong các nhà trường.Ngay cả trong gia đình, phụ huynh còn nhiều ngại ngùng khi đề cập đến vấn đề này với con cái vì có tâm lý giáo dục giới tính là “vẽ đường cho hươu chạy”.Trong khi đó, giáo dục giới tính cho trẻ em là việc làm hết
Trang 5sức cần thiết để trẻ biết tự bảo vệ bản thân trước những nguy cơ xâm hại
có thể xảy ra ở bất cứ lúc nào, bất cứ nơi đâu
Giáo dục giới tính cho trẻ trong trường học còn quá nhiều hạn chế, vậy giáo dục giới tính cho trẻ tự kỷ tại các cơ sở giáo dục chuyên biệt hiện nay như thế nào? Trẻ em có rối loạn phổ tự kỷ là nhóm trẻ đặc biệt có những thiếu hụt về khả năng ngôn ngữ, tương tác xã hội và hành vi định hình Phần lớn trẻ em được chẩn đoán có rối loạn phổ tự kỷ được bố mẹ đưa đến can thiệp tại các cơ sở giáo dục chuyên biệt thường chỉ được tập trung vào vấn đề phát triển ngôn ngữ, nhận thức và rèn chỉnh hành vi không mong muốn Vấn đề liên quan đến hình thành kỹ năng xã hội, tăng khả năng tương tác cho trẻ chưa thật sự được quan tâm đúng mức và chưa
có chương trình đào tạo bài bản Đặc biệt các kỹ năng phòng tránh xâm hại cho trẻ tự kỷ cũng ít được đề cập đến trong quá trình can thiệp Điều này là một thiệt thòi lớn đối với trẻ tự kỷ, bởi sự thiếu hụt về kiến thức giới tính khiến trẻ không nhận biết đầy đủ về bản thân, thiếu hụt những kỹ năng chăm sóc bản thân và phòng tránh những nguy cơ xâm hại
Là một học viên cao học chuyên ngành Tâm lý học lâm sàng, một nhà can thiệp tâm lý cho trẻ ở nhóm yếu thế, tôi luôn trăn trở về vấn đề làm thế nào để giúp nhóm trẻ này có đầy đủ hơn các kỹ năng phòng tránh các nguy cơ xâm hại, mang đến sự phát triển tích cực nhất về tâm – sinh lý
cho trẻ Chính vì vậy, tôi lựa chọn đề tài “Phòng ngừa xâm hại tình dục
cho trẻ tự kỷ ở Trung tâm tư vấn và chăm sóc rối nhiễu tâm trí” làm
đề tài luận văn tốt nghiệp thạc sỹ của mình
2 Mục đích nghiên cứu
Trên cơ sở nghiên cứu lý luận và đánh giá thực trạng phòng ngừa xâm hại tình dục cho trẻ tự kỷ ở Trung tâm tư vấn và chăm sóc rối nhiễu tâm trí, đề xuất một số giải pháp nhằm giúp trẻ tự kỷ phòng ngừa có hiệu quả các tình huống xâm hại tình dục
3 Nhiệm vụ nghiên cứu
- Nghiên cứu các vấn đề lý luận về: xâm hại trẻ em, xâm hại tình dục trẻ em, phòng ngừa xâm hại tình dục cho trẻ em, phòng ngừa xâm hại tình dục cho trẻ tự kỷ
- Nghiên cứu thực trạng phòng ngừa xâm hại tình dục tại Trung tâm
Trang 6tư vấn và chăm sóc rối nhiễu tâm trí.
- Chỉ ra các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình hình thành kỹ năng phòng ngừa xâm hại cho trẻ tự kỷ tại Trung tâm tư vấn và chăm sóc rối nhiễu tâm trí
- Xây dựng biện pháp phòng ngừa xâm hại cho trẻ tự kỷ
4 Đối tượng và khách thể nghiên cứu
4.1 Đối tượng nghiên cứu
Phòng ngừa xâm hại tình dục cho trẻ tự kỷ
4.2 Khách thể nghiên cứu
- Đề tài nghiên cứu trên 1 trường hợp trẻ tự kỷ nữ 7 tuổi đang can thiệp tại Trung tâm tư vấn và chăm sóc rối nhiễu tâm trí – Số 15, ngõ 88
Tô Vĩnh Diện, Khương Trung, Thanh Xuân, Hà Nội
- Giáo viên tại Trung tâm tư vấn và chăm sóc rối nhiễu tâm trí
5 Giới hạn phạm vi nghiên cứu
5.1 Về nội dung
Đề tài chỉ tập trung nghiên cứu về phòng ngừa xâm hại tình dục cho trẻ tự kỷ
5.2 Về địa bàn nghiên cứu
Đề tài nghiên cứu tại Trung tâm tư vấn và chăm sóc rối nhiễu tâm trí – Số 15, ngõ 88 Tô Vĩnh Diện, Khương Trung, Thanh Xuân, Hà Nội
6 Phương pháp nghiên cứu
6.1 Một số nguyên tắc phương pháp luận
- Phương pháp tiếp cận hoạt động
- Phương pháp tiếp cận hệ thống
6.2 Các phương pháp nghiên cứu cụ thể
- Phương pháp nghiên cứu tài liệu lý luận
- Phương pháp quan sát
- Phương pháp phỏng vấn sâu
- Phương pháp nghiên cứu trường hợp
- Phương pháp trắc nghiệm, test
7 Đóng góp của luận văn
Về lý luận: góp phần làm phong phú thêm một số vấn đề lý luận về
phòng ngừa xâm hại tình dục cho trẻ tự kỷ
Trang 7Về thực tiễn: Chỉ ra quá trình phòng ngừa xâm hại tình dục cho trẻ tự
kỷ; các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình phòng ngừa xâm hại tình dục ở nhóm trẻ này
8 Cấu trúc luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận và khuyến nghị, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, nội dung chính của luận văn được cấu trúc gồm 3 chương:
Chương I Cơ sở lý luận nghiên cứu phòng ngừa xâm hại tình dục
cho trẻ tự kỷ
Chương II Tổ chức và phương pháp nghiên cứu
Chương III Kết quả nghiên cứu thực trạng phòng ngừa xâm hại tình
dục cho trẻ tự kỷ ở Trung tâm tư vấn và chăm sóc rối nhiễu tâm trí
Trang 8CHƯƠNG I
CƠ SỞ LÝ LUẬN NGHIÊN CỨU PHÒNG NGỪA
XÂM HẠI TÌNH DỤC CHO TRẺ TỰ KỶ 1.1 Tổng quan vấn đề nghiên cứu phòng ngừa xâm hại tình dục cho trẻ tự kỷ
1.1.1 Trên thế giới
1.1.2 Ở Việt Nam
1.2 Phòng ngừa xâm hại tình dục trẻ em
1.2.1 Xâm hại và xâm hại tình dục trẻ em
Khái niệm xâm hại tình dục trẻ em có thể khác nhau giữa các nghiên cứu, các quốc gia, các nền văn hóa nhưng nhìn chung chúng đều đề cập đến những hành vi sai lệch, không những gây ảnh hưởng nghiêm trọng tới
sự phát triển về thể chất, tâm sinh lý của trẻ em mà còn ảnh hưởng nghiêm trọng đến tình hình an sinh trật tự
1.2.2 Biểu hiện xâm hại tình dục trẻ em
Hành vi xâm hại có đụng chạm là những hành vi gây nên thương tổn
về cả thể chất lẫn tinh thần cho trẻ, cụ thể: hôn hít, sờ mó vào ngực hay bộ phận sinh dục của trẻ; bắt trẻ sờ vào bộ phận sinh dục của mình; cưỡng dâm trẻ em; hiếp dâm trẻ em; giao cấu với trẻ em, …
Hành vi xâm hại không đụng chạm là những hành vi không tác động trực tiếp lên cơ thể của trẻ như bắt trẻ em xem những bức ảnh, phim khiêu dâm hay bắt trẻ em chụp ảnh ở tư thế khiêu dâm; phơi bày cơ thể cho trẻ
em xem; tìm cách để nhìn trẻ em trong tư thế khỏa thân hay bán khỏa thân; nói với trẻ em về chuyện khiêu dâm khiến trẻ em cảm thấy lo lắng, … Những hành vi xâm hại không đụng chạm không trực tiếp gây tổn thương đến thể chất nhưng gây nên những sang chấn tâm lý nặng nề cho trẻ, khiến trẻ có sự phát triển lệch lạc về tâm – sinh – lý
Hành vi xâm hại tình dục trẻ em được biểu hiện rất đa dạng, có những hành vi dễ dàng nhận biết, nhưng cũng có những hành vi rất khó để nhận biết ngay Điểm chung của những hành vi xâm hại này là đều làm tổn thương trẻ vào thời điểm khi hành vi xâm hại diễn ra và tiếp tục gây tổn thương cho trẻ trong suốt quãng đời còn lại của trẻ; đặc biệt đối với những
Trang 9trẻ không thể kể về sự xâm hại này hoặc không nhận sự giúp đỡ, hỗ trợ hay trị liệu từ phía gia đình, xã hội.
1.2.3 Ảnh hưởng của xâm hại tình dục
1.2.3.1 Ảnh hưởng của xâm hại tình dục đến sự phát triển tâm – sinh
lý của trẻ
1.2.3.2 Ảnh hưởng của xâm hại tình dục đối với gia đình trẻ
1.2.3.3 Ảnh hưởng của xâm hại tình dục đến văn hóa – xã hội
1.3 Phòng ngừa xâm hại tình dục cho trẻ tự kỷ
1.3.1 Khái niệm rối loạn phổ tự kỷ
1.3.2 Sự thiếu hụt kỹ năng xã hội của trẻ tự kỷ
Sự hạn chế trên bình diện quan hệ xã hội là một trong những rối loạn phổ biến nhất ở trẻ tự kỷ Từ sự rối loạn này nó ảnh hưởng trực tiếp tới sự phát triển nhận thức nói chung và các kỹ năng quan hệ xã hội nói riêng của trẻ tự kỷ
Trẻ tự kỷ luôn biểu hiện “những khiếm khuyết về kỹ năng xã hội qua
sự bày tỏ cử chỉ, hành vi, qua cách dùng lời và không dùng lời, bằng sự giao tiếp bằng mắt, và không thể hiểu hay diễn đạt bằng điệu bộ, hoặc bày
tỏ cảm xúc trên nét mặt, gặp nhiều khó khăn trong vấn đề kết bạn và duy trì tình bạn, ngoại trừ cha mẹ và những người chăm sóc khác, không thể thay đổi hành vi theo sự đòi hỏi của mọi người … thiếu khả năng chơi giả
vờ, và không có hứng thú sinh hoạt chung theo nhóm "
1.3.3 Phòng ngừa xâm hại tình dục cho trẻ tự kỷ
1.3.3.1 Tầm quan trọng của giáo dục giới tính trong công tác phòng ngừa xâm hại tình dục cho trẻ tự kỷ
1.3.3.2 Phòng ngừa xâm hại tình dục cho trẻ tự kỷ
- Hướng dẫn trẻ nhận biết về các bộ phận cơ thể
- Hướng dẫn trẻ nhận biết ranh giới tiếp xúc cơ thể nguy hiểm
- Hướng dẫn trẻ nhận biết nguy hiểm có thể đến từ những người quen biết
- Hướng dẫn trẻ cách nói chuyện với bố mẹ, người thân khi bị xâm hại
- Hướng dẫn trẻ xử lý khi gặp phải tình huống nguy hiểm
Trang 101.3.3.3 Các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình phòng ngừa xâm hại tình dục cho trẻ tự kỷ
- Ảnh hưởng từ năng lực của trẻ tự kỷ
- Ảnh hưởng từ mối quan hệ của giáo viên và trẻ tự kỷ
- Ảnh hưởng từ môi trường gia đình
- Ảnh hưởng từ môi trường nhà trường
KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
Trong chương I, chúng tôi đã xây dựng một số khái niệm công cụ phục vụ nghiên cứu thực tiễn: Phòng ngừa xâm hại tình dục cho trẻ tự kỷ ở trung tâm tư vấn và chăm sóc rối nhiễu tâm trí như sau:
- Xâm hại tình dục trẻ em là mọi hành vi lôi kéo trẻ em dưới 16 tuổi vào các hoạt động liên quan đến tình dục và gây ra những tổn thương về thể chất và tinh thần với trẻ em
- Xâm hại tình dục được chia thành 2 dạng chính: xâm hại tình dục không đụng chạm và xâm hại tình dục có đụng chạm
- Xâm hại tình dục gây ra những tổn thương nghiêm trọng cả về thể chất và tinh thần cho trẻ
- Trang bị cho trẻ tự kỷ kiến thức về các bộ phận trong cơ thể, không cho phép người khác được nhìn thấy bộ phận riêng tư, chạm vào cơ thể, không chạm vào vùng nhạy cảm của người khác, không được giữ bí mật nếu bị xâm hại, cách thoát khỏi những tình huống nguy hiểm là vấn đề quan trọng và cần được thực hiện đầy đủ, nghiêm túc
- Các yếu tố chủ quan và khách quan ảnh hưởng đến hoạt động phòng ngừa xâm hại tình dục cho trẻ tự kỷ bao gồm: ảnh hưởng từ năng lực của trẻ tự kỷ, ảnh hưởng từ mối quan hệ giữa giáo viên và trẻ tự kỷ, ảnh hưởng từ môi trường gia đình và ảnh hưởng từ môi trường nhà trường
Trang 11CHƯƠNG II
TỔ CHỨC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2.1 Tổ chức nghiên cứu
2.1.1 Giới thiệu về địa bàn nghiên cứu
Đề tài chỉ nghiên cứu tại Trung tâm tư vấn và chăm sóc rối nhiễu tâm trí – Số 15, ngõ 88 Tô Vĩnh Diện, Khương Trung, Thanh Xuân, Hà Nội
2.1.2 Giới thiệu về khách thể nghiên cứu
Đề tài nghiên cứu trên 1 trường hợp trẻ tự kỷ nữ 7 tuổi đang can thiệp tại Trung tâm tư vấn và chăm sóc rối nhiễu tâm trí – Số 15 ngõ 88 Tô Vĩnh Diện, Thanh Xuân, Hà Nội
2.2 Các phương pháp nghiên cứu
2.2.1 Phương pháp nghiên cứu tài liệu
2.2.2 Phương pháp quan sát
2.3.3 Phương pháp phỏng vấn sâu
2.3.4 Phương pháp nghiên cứu trường hợp
2.3.5 Phương pháp phân tích tâm lý trẻ em qua tranh vẽ
KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
Nghiên cứu kỹ năng phòng ngừa xâm hại tình dục cho trẻ tự kỷ đòi hỏi phải xây dựng và lựa chọn các phương pháp nghiên cứu tâm lý phù hợp với hoàn cảnh nghiên cứu và đối tượng nghiên cứu nhằm đưa lại các kết quả nghiên cứu khách quan và khoa học
Khi nghiên cứu đề tài “Phòng ngừa xâm hại tình dục cho trẻ ở Trung tâm tư vấn và chăm sóc rối nhiễu tâm trí” tác giả đã sử dụng một quy trình nghiên cứu với hệ thống các phương pháp nghiên cứu:phương pháp nghiên cứu lý luận, phương pháp quan sát, phương pháp phỏng vấn sâu, phương pháp nghiên cứu trường hợp điển hình, phương pháp phân tích tâm lý thông qua tranh vẽ để rút ra kết luận khoa học về phòng ngừa xâm hại tình dục cho trẻ ở Trung tâm tư vấn và chăm sóc rối nhiễu tâm trí
Trang 12CHƯƠNG III KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU THỰC TRẠNG PHÒNG NGỪA
XÂM HẠI TÌNH DỤC CHO TRẺ TỰ KỶ 3.1 Thực trạng các biện pháp phòng ngừa xâm hại tình dục cho trẻ em tự kỷ tại Trung tâm tư vấn và chăm sóc rối nhiễu tâm trí
Để phòng ngừa xâm hại tình dục cho trẻ tự kỷ tại Trung tâm tư vấn
và chăm sóc rối nhiễu tâm trí, Trung tâm đã tổ chức các hoạt động phòng ngừa như sau:
- Hướng dẫn trẻ nhận biết sự khác biệt về giới tính nam/nữ, nhận biết đụng chạm an toàn/không an toàn, nhận biết tình huống xâm hại tình dục,
… thông qua các hoạt động vói thẻ tranh, thẻ hoạt động tình huống, xem video clip về các tình huống xâm hại tình dục, …
- Hướng dẫn trẻ các kỹ năng phòng ngừa xâm hại tình dục thông qua các hoạt động đóng vai theo chủ đề, câu chuyện xã hội, …, trẻ trực tiếp tham gia xử lý các tình huống
- Tư vấn, tham vấn cho phụ huynh về tầm quan trọng của phòng ngừa xâm hại tình dục, hướng dẫn phụ huynh hình thành phòng ngừa xâm hại tình dục cho trẻ tại gia đình, …
3.2 Kết quả nghiên cứu phòng ngừa xâm hại tình dục cho trẻ tự
kỷ thông qua nghiên cứu một trường hợp cụ thể
3.2.1 Thông tin hành chính của trường hợp nghiên cứu
Để phục vụ nghiên cứu đề tài “Phòng ngừa xâm hại tình dục cho trẻ
tự kỷ ở trung tâm tư vấn và chăm sóc rối nhiễu tâm trí” tôi đã tiến hành nghiên cứu trường hợp 01 ca trẻ tự kỷ nữ có những biểu hiện hành vi điển hình của trẻ tự kỷ và những hành vi rối loạn này là nguy cơ khiến trẻ trở thành nạn nhân của xâm hại tình dục trẻ em Trẻ học lớp 1 tại một trường tiểu học công lập trên địa bàn quận Đống Đa và được can thiệp cá nhân tại Trung tâm tư vấn và chăm sóc rối nhiễu tâm trí ngoài giờ lên lớp
Thông tin hành chính của thân chủ:
- Họ và tên: T.M.L
- Ngày tháng năm sinh: 13/02/2012
- Đặc điểm gia đình:
Trang 13Trẻ T.M.L là con một trong gia đình có bố là giảng viên đại học, mẹ
là nhân viên ngân hàng Bố mẹ của trẻ rất quan tâm đến con gái, và thường xuyên thể hiện tình cảm với trẻ bằng việc ôm, hôn Bố của trẻ thường là người về nhà sớm hơn mẹ, nên bố thường là người hỗ trợ trẻ trong việc thực hiện các hoạt động vệ sinh cá nhân: tắm gội, thay đồ Mẹ là người hỗ trợ trẻtrong các hoạt động học tập
- Đặc điểm phát triển:
+ Trẻ được kết luận có rối loạn phổ tự kỷ từ 18 tháng
+ Vốn từ giao tiếp của trẻ ít, trẻ gặp khó khăn khi diễn đạt câu nói đầy đủ các thành phần, khó bày tỏ suy nghĩ, quan điểm của bản thân trước một vấn đề
+ Trẻ được can thiệp tích cực trong một khoảng thời gian dài, cho đến thời điểm hiện tại, trẻ đã đạt được một số tiến bộ Tuy nhiên, trẻ vẫn
có những hành vi rối loạn như:
Thích cảm giác đụng chạm: Trẻ rất thích được ôm ấp, vuốt ve, đặc biệt thích được chạm mũi Hành vi này diễn ra thường xuyên và xảy ra với
cả người quen của trẻ và cả với người lạ trẻ mới tiếp xúc lần đầu Đây được coi là hành vi có khả năng trở thành nguy cơ khiến trẻ trở thành nạn nhân của xâm hại tình dục
Trong các tình huống giao tiếp xã hội, trẻ không phân biệt được hành
vi giao tiếp được phép thực hiện hoặc hành vi không được phép thực hiện
Ví dụ: Khi gặp người lớn, thay vì chào hỏi ở một khoảng cách an toàn, trẻ thường chạy lại ôm, nắm tay hoặc sờ túi/áo/túi quần, …
Trẻ không biết phản ứng trước những hành vi mà trẻ không thích
Ví dụ: Khi bị ôm quá chặt, trẻ không biết cách đẩy người đó ra
Khi đi học, trẻ bị bạn cùng lớp khéo khóa váy xuống, trẻ không biết cách thể hiện bản thân không đồng ý với hành động đó, nói với giáo viên hoặc yêu cầu bạn xin lỗi
+ Trẻ chưa được trang bị đầy đủ các kiến thức về giới tính, thiếu những kỹ năng phòng tránh xâm hại và chưa biết cách bảo vệ bản thân trước những tình huống đó
+ Tuy nhiên, trẻ có thể bày tỏ suy nghĩ, cảm xúc của bản thân qua tranh vẽ khá tốt
